Okres od początku do połowy lat pięćdziesiątych w Polsce to dla muzeów przede wszystkim czas ich upaństwowienia, ale także moment włączenia w plan gospodarczy kraju – plan sześcioletni. W jego ramach zakładano, że w każdej gminie, powiecie, czy też województwie na terenie kraju powinny znajdować się budynki kulturalne służące szerzeniu kultury227. Trzem muzeom narodowym (Poznań, Warszawa, Kraków) i najważniejszym muzeom w miastach wojewódzkich nadano tytuł muzeów okręgowych, sprawujących opiekę nad muzeami regionalnymi i lokalnymi na danym trenie. Instytucje te miały służyć pomocą swoim podopiecznym placówkom w zakresie organizacyjnym, konserwatorskim, naukowym i działalności oświatowej. Istniały jeszcze muzea centralne – specjalne, które opiekowały się działami swojej specjalności w muzeach regionalnych (Państwowe Muzeum Archeologiczne, Muzeum Wojska Polskiego, Państwowe Muzeum Etnograficzne, Muzeum Ziemi, Muzeum Techniki)228.

W Wielkopolsce drugi etap rozbudowy sieci muzealnej, w dużej mierze związany był z działaniami Muzeum Narodowego w Poznaniu – placówki nadrzędnej w tym regionie. W 1950 r. instytucja ta, jako jedno z trzech muzeów polskich, uzyskała miano muzeum narodowego. Był to niezwykły sukces tego regionu, gdyż Wielkopolska była uważana dotąd za obszar silny gospodarczo, nie do końca jednak za centrum kultury. Działalność tego muzeum w omawianym okresie, przejawiała się przede wszystkim rozbudową dawnych działów i tworzeniu nowych oddziałów. W 1952 r. w jej ramach powołano do życia Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu oraz Muzeum Historii Miasta Poznania. Pierwsza z wymienionych instytucji została otwarta w mieszczańskiej kamienicy na Starym Rynku. Jej zalążek stanowiła kolekcja instrumentów muzycznych Zdzisława Szulca, pierwszego kustosza Działu Instrumentów Muzycznych utworzonego jeszcze w ramach Muzeum Wielkopolskiego. Otwarcie placówki 4 grudnia wspomnianego roku zbiegło się z inauguracją pierwszego powojennego konkursu skrzypcowego im. Henryka Wieniawskiego. W ten sposób Poznań i tym samym Wielkopolska, stały się jedynym w Polsce regionem posiadającym muzeum o

227 F. Midura, dz. cyt., s. 5.

228

71

takim charakterze229. Na siedzibę drugiej z wymienionych instytucji – Muzeum Historii Miasta Poznania – wybrano odbudowywany przez wiele lat zabytkowy ratusz poznański. Udostępnienie przestrzeni ekspozycyjnej publiczności zaplanowano na czas obchodów dziesięciolecia Polski Ludowej – 22 lipca 1954 r. Na głównej ekspozycji gmachu prezentowano dzieje Poznania od czasów najdawniejszych po wówczas współczesne230

. Do potrzeb ekspozycyjnych i ze względu na konieczność przechowywania wciąż powiększanych zbiorów Muzeum Narodowe w Poznaniu adaptowało nowe lokale. W 1951 r. już jako Muzeum Narodowe w Poznaniu placówka ta przejęła na swój nowy oddział zamek w Gołuchowie. Podobnie jak w przypadku Pałacu w Rogalinie, wnętrze tego obiektu było zdewastowane i pozbawione pierwotnego wyposażenia. W tym przypadku jednak z racji barku możliwości przeprowadzenia remontu generalnego, publiczności udostępniono tylko część budynku z niewielką liczbą eksponatów. Nowy oddział Muzeum traktowany był więc przede wszystkim jako zabytek architektury231.

Muzeum Narodowemu w Poznaniu, jako głównej placówce w regionie, do połowy lat pięćdziesiątych podporządkowane zostały, oprócz wspomnianych Muzeum Instrumentów Muzycznych, Muzeum Historii Miasta Poznania, Pałacu w Rogalinie i Zamku w Gołuchowie, także: Zamek w Kórniku, Muzeum Przyrodnicze Wielkopolskiego Parku Narodowego w Puszczykowie, Muzeum w Lesznie, Muzeum Stanisława Staszica w Pile, Muzeum Ziemi Kaliskiej, Muzeum w Międzyrzeczu232

.

W latach 1949-1956, abstrahując od upaństwowienia muzeów, czy też faktu włączenia tych placówek w program realizacji planu sześcioletniego, należy zwrócić uwagę na kontynuację dynamiki rozwoju sieci muzealnej na terenie Wielkopolski. Niezależnie od odgórnych politycznych decyzji względem kultury, jak również ich krytyki i oceny, stale powiększająca się liczba tych instytucji, m.in. na mapie omawianego regionu, dała w późniejszych okresach możliwości rozwoju polskiego muzealnictwa na gruncie upowszechniania wiedzy.

229

H. Kondziela, Rozwój…, dz. cyt., s. 289.

230 H. Kondziela, Problemy odbudowy i rekonstrukcji ratusza poznańskiego w okresie powojennym po 1945

roku, [w:] „Studia Muzealne”, Poznań 1992, t. 15, s. 15-19.

231 H. Kondziela, Rozwój…, dz. cyt., s. 290.

232

72 3.2.3. Decentralizacja – lata 1959-1974

W tym okresie najbardziej odczuwalną zmianą dla muzeów było wprowadzenie w życie dyrektyw o konieczności decentralizacji i programowaniu kultury233. W związku z tymi modyfikacjami uległ zmianie stan prawny tych instytucji. Od tego momentu Ministerstwu Kultury i Sztuki podlegały wyłącznie Muzea Narodowe, Wawel i muzea o charakterze centralnym. Zarządzanie pozostałymi placówkami muzealnymi (muzeami okręgowymi i im podopiecznymi – regionalnymi) leżało w gestii rad narodowych. Tak ukierunkowana reforma przyniosła rezultaty w postaci wzrostu liczby muzeów regionalnych. Zwiększyło się bowiem zainteresowanie zarówno władz terenowych (wojewódzkich i powiatowych rad narodowych), jak i społeczeństwa losem miejscowych muzeów. W efekcie sieć tych instytucji w Polsce uległa zagęszczeniu234. Decentralizacja zarządzania muzeami zapoczątkowała falę wielu zmian jakie nadeszły w latach 1959-1974.

Jak już wspomniałam wyżej, centralnemu zarządzaniu podlegały wyłącznie Muzeum Narodowe w Poznaniu oraz Muzeum Rolnictwa w Szreniawie (podległe Ministrowi Rolnictwa). Na początku lat sześćdziesiątych na terenie Wielkopolski zaczęły powstawać różne instytucje, związki twórcze i stowarzyszenia regionalne235. Pokłosiem ich bardzo aktywnej działalności były często nowo zakładane regionalne placówki muzealne. Należały do nich Muzeum Ziemi Krajeńskiej w Nakle nad Notecią (1963 r.), Muzeum Regionalne Ziemi Pyzdrskiej (1957 r.), Muzeum Ziemi Szamotulskiej (1957 r.), Muzeum Regionalne Dzieci Wrzesińskich we Wrześni (1966 r.), Muzeum Ziemi Wschowskiej (1965 r.), Muzeum Regionalne Ziemi Nadnoteckiej (1958 r.), Muzeum w Słupcy (data 1962?), Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie (1956 r.), Pomnik Historii Narodu Polskiego– Rezerwat Archeologiczny na Ostrowie Lednickim (1969 r.), Muzeum Regionalnego w Krotoszynie (1958), Muzeum w Gostyniu (1972 r.), Muzeum Regionalnego w Koninie (1955 r.), Muzeum im. Marcina Rożka w Wolsztynie (1968 r.), rezerwatu archeologicznego w Zawodziu (oddział Muzeum Ziemi Kaliskiej, 1961 r.), Muzeum Ziemi Grodzkiej (1967).

W latach 1959-1974 nadal nad wieloma inicjatywami muzealnymi na terenie Wielkopolski pieczę sprawowało Muzeum Narodowe w Poznaniu. W 1963 r. placówka ta udostępniła publiczności swój kolejny oddział – Muzeum Wojska. Nawiązywało ono do tradycji założonego w 1919 r. w Poznaniu Wielkopolskiego Muzeum Wojskowego. W 1966

233 Tamże, s. 230.

234 S. Lorentz, Przewodnik…,dz. cyt., s. 39.

235

73

r., zgodnie z zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki z dnia 16 marca 1966 r., zatwierdzono jego nazwę236. Jeszcze jednym otwartym w latach sześćdziesiątych oddziałem omawianej placówki centralnej było Muzeum Rzemiosł Artystycznych, które znajdowało się w tzw. części Raczyńskiego Zamku Przemysła. W obrębie uruchomionej w 1965 r. placówki oprócz ekspozycji, znajdowały się tu także pracownie naukowo-konserwatorskie237

.

Pod kątem tworzenia nowych oddziałów, zaraz po Muzeum Narodowym w Poznaniu, najprężniej w tym zakresie działało – otwarte 30 kwietnia 1962 r. – Muzeum Historii Ruchu Robotniczego im. Marcina Kasprzaka. Jego siedziba znajdowała się na poznańskim Starym Rynku w Odwachu. Koncepcję powołania takiego muzeum opracowano w Referacie Historii Partii KW PZPR w Poznaniu i temu organowi podlegało238. Na ekspozycjach omówiono rewolucyjne tradycje Wielkopolski od połowy XIX w. do pierwszych lat powojennych. Prezentowano także pamiątki z Powstań Wielkopolskich239. Instytucja ta swój pierwszy oddział utworzyła w latach sześćdziesiątych: Muzeum Militarium, które miało swoja siedzibę na terenie Cytadeli – symbolu prowadzenia zaciętych walk pod koniec II wojny światowej (Późniejsze Muzeum Wyzwolenia Miasta Poznania na Cytadeli). Ekspozycję tego obiektu otwarto w Dniu Zwycięstwa 9 maja 1965 r.240

.

W omawianym przedziale lat intensywnie rozbudowywano i wypełniano także przestrzeń Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. Utworzono jego dwa oddziały: w 1956 r. Muzeum w Gnieźnie, a w 1963 r. rezerwat archeologiczny w Gieczu. W obydwu prezentowano przede wszystkim zabytki odkryte na terenie pierwszej stolicy Polski241. Działalność Muzeum Archeologicznego oceniono pozytywnie, zwłaszcza działania tej instytucji skupiające się na badaniach naukowych z zakresu osadnictwa terenów Wielkopolski i działalności związanej z Archeologicznym Zdjęciem Polski. Ministerstwo Kultury i Sztuki uznało je za najlepszą placówkę w Polsce, która zajmuje się zagadnieniami afrykańskimi242

. Absolutnym novum w zakresie powoływania do życia nowych placówek muzealnych, było utworzenie w 1960 r. Muzeum Zakładowego Zakładów Metalurgicznych H. Cegielski.

236 Łuczak J., Wielkopolskie Muzeum Wojskowe 1919-2014 w 95. rocznicę utworzenia muzeum – Materiały edukacyjne Wielkopolskiego Muzeum Wojskowego.

237S. Brzostowski, S. Orysiak, Muzea …, dz. cyt., s. 211.

238

Nowak A., Muzeum Historii Ruchu Robotniczego powstało w Poznaniu, [w:] „Kronika Miasta Poznania”, t. 30, nr 3, Poznań 1962, s. 136-139.

239 S. Brzostowski, S. Orysiak, Muzea…, dz. cyt., s. 206 i 213.

240 H. Kondziela, Rozwój…, dz. cyt., s. 293.

241

B. Kostrzewski, Sprawozdanie z działalności Muzeum Archeologicznego w Poznaniu w latach 1955-1956, [w:] „Fontes Archaeologici Posnanienses”, Poznań 1957, t. 7, s. 161; S. Jasnosz, Sprawozdanie z działalności

Muzeum Archeologicznego w Poznaniu w 1960 r., [w: ] „Fontes Archeologici Posnaninses”, Poznań 1961, t. 14,

s. 243.

242

74

Był to jednak jedyny przykład powołania takiej placówki, pozostałe duże zakłady w Poznaniu nie podjęły tej inicjatywy243

.

Na wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu przełom lat 1966-1967 ogłoszono „rokiem muzeów”. Miało to na celu ożywienie pracy tego typu placówek kulturalnych, zwiększenie poziomu włączania ich w życie kulturalne oraz zapoznanie społeczeństwa z dziełami sztuki. W ramach tej akcji zorganizowano szereg wystaw, które prezentowały przede wszystkim polskie dziedzictwo kulturowe. Do wystaw dołączano katalogi, wydłużono również czas ich otwarcia. Na polecenie prezydium, Wydział Kultury został zobowiązany do opracowania perspektywicznego rozwoju muzealnictwa na terenie Poznania244.

Decentralizacja zarządzania kulturą w Wielkopolsce od 1958 r. zauważalnie przyczyniła się do wzrostu liczby muzeów na tym terenie. Zagęszczenie wielkopolskiej sieci muzealnej nie stanowiło jedynej drogi rozwoju w zakresie funkcjonowania muzealnictwa w tym regionie. Zarówno obchody 1000-lecia państwa polskiego, jak i realizacja hasła „muzea uniwersytetami kultury” wpłynęły na zmiany w podejściu do upowszechniania wiedzy przez te placówki. Wprowadzono nowe formy popularyzacji, jak również poszerzono spektrum realizowanej tematyki o np. zagadnienia regionalne, jak równie te związane z obchodami Millenium Polski.

W czerwcu 1972 r. w Poznaniu odbyło się plenarne posiedzenie KW PZPR, które poddało analizie stan i perspektywy rozwoju kultury w Wielkopolsce. Po raz pierwszy obrady plenarne dotyczyły wyłącznie zagadnień związanych z kulturą. Podczas dyskusji odniesiono się także do sytuacji w jakiej znajdowały się niektóre muzea w Wielkopolsce. Zwrócono jednak uwagę przede wszystkim na placówki istniejące na terenie Poznania. Uznano, że spośród wszystkich instytucji muzealnych, jedynie Muzeum Archeologiczne w Poznaniu miało dogodną przestrzeń i zaplecze do realizacji swoich podstawowych działań245

.

I dokument Dimensionering och utförande av bottenplattor utsatta för upptryck (sidor 59-63)

Relaterade dokument