Dissertatio academica de arte quam ... praeside ... M. Petro Aurivillio ... placido eruditorum examini publicè sistit Salomon I. Hofwerberg ... Ad diem [tomrum] Oct. Anno MDCLXXIV, in audit. veteri majori horis solitis.

Full text

(1)

i v - —

In

Nomine

Dei.

.j.jjf *} rV'4^"'4- ^ 1 J * E 4

Diflertatid

Academica

De

ARTE

JJ Quartij

Cumapprobaflec

AmplifTmns

Pfii-lofophorum

chorus in

Regia

&

illuftri

Sveonum Academia Upfähenfi

Trafidz^j

IM.

P

E

T R O

aurivillio

' ":n 11

r

I

Log,&Metaph.Profe{T.Orilinano.

PlacidoEruditorum Examinipublicefftit

SALOMON

I.

Qoftotxbtts/

S. Th. Stud»

Ad diem oft.Anno M. DC LXXIV>

inAudit. VettfriMajorihorisfolitis.

STO CH'0 LM1 M, Excudebat, NICOLAUS wANKIJF. #

m-1

ii

1

ml

(2)

ReverendiJJitnoinChißopatriacDomino,

Da. M. PETRO

STEÜCHIO,

Ecclefiarum Dei per Norlandias Occidenrales

Super mtendenti meriti(nmo,necnonconfiftoriiHer. noiandeniisPrasfidi,civitatisq;& proximé adjacenti

-umParochiarum Pallorigraviftimo,Moecenati iuofuo_

rumque utbenigmflimo,itaomnioblervantia&

cultucetatemvenerando. üt&

VtrispLT\e\erendü, Ctarisfimis & Re\>erendüVonmit*

Dn. ZACHARIä; PLANTINO

InOjfcrbaalPaftonperq;boreales Jernptlandiastradlus

Pra?pofitodigniffimo*

Dn.M. NICOLAO PLANTINO In©ialfh?afc Paftori,r-eenon diftriclusAngermanmae

Borealis,Präspofitovigilantiflimo,

Dn. M. MATTHIAi STEUCHIO

ZnGymnafioHernodiano S. S.Theol.Leclori

Prima-no& Confiftorij quodibidem eftadfeflori

defideratiflimö.

Dn. JOHANNI KLOCKHOFVIO

In, Jtftlj/Paftori fidelifliino,benefadtoripl. honorando.

Dn. JOANNI SIGVARDI,

Paftornn 5>etgbené merito, Parenti

meo charifllmo.

Dn. OLAO CLAUDII RAM,

Paftornn JXafroeitdexterniiio,avunculo &fautorimeocolendo.

NEC NON

ExordineEcclefiaftico, vins Venerabilibus&Huma*

nilftmisDn.affinibus,affinitateq;junäis in

Chnfto i'ratnbus&fautoribus

(3)

Salutem

plurimam.

il Nimummeum non

absquefllicitu-/-1 dine

Jubüt

Viri, Revciend

llime,

L pi. Reverendi, Reverendi&

Ve-nerabiles Domini, memoriamultorum be-nefictorum quibm me

affecißis>

qua

femper

cumsiudioconjunclafuit,

eaßpojßcm ali

quo ♦ mododemtrendi \ Verumcumvires

inperi-culoßnt,adhuc infcimJüm quo

poti/ßmum

patto hoc faccre liceat.

Sed

hac

cogttansy licetprobeJcirem officiamea

merit

is

njefirV

neutiquam

refondere

pojfe,

d

conatu ta¬

rnen me abßcrreri non fitm pdßfm , quid

dum bcnevolentiam veßram , qua me

omnesque bonarum artium

cuitores

profi-quifoletisjum

quoß

qua

vobis debeo

obßr-'vantiarnacßudiummtueor,veniam dabitis

fero,ß hacoccaßone

animigratitudwcmfil¬

tern declarem. Adce inprimu, Pater

Reve-rendiflime, cujusinßgnem

propenfsßmumtfc

favorem multisvicibus

jatisfupcrß fim

ex-♦

pertm,rudern wrtofermonem.

Tibi

quan-tum debeo, ut volo exprimerenon

pojfum.

Jßyumante annos

aliquot

me

ab hoc

Jacro

palladis

uexillofub

quojamiterum

mdito^re-'i vocarc

placuijfet

charisfimo

meo

parenti,

eo

(4)

^r

fine utatz AmpliflimePrsefu\S.

ordinesfc-terem, qttarnliberalltertunc

Excepifii^ ipfi

latIs

feto.

Tuprimus adS. officium quoja/n

perOeigratiam fungor, vocafi. Tu facras

manustmpofüifii. Tufapisfirne

toto illotem¬

pore^ quoinhoneflisfimis tuis adibus vitam

agerelicutt^confiho(fireprofuifii; Jbua

be-neficiautjunt amplisfimajtaomncm recogi-tanctirationemexccdunt,dignifq,

verbis

vir-tut em tuam celebrare nonfinunt. Vos

a,

viri pl.

ReverendiDomini,Praspofit:ijPrze~

clariflimeq; M.Steuchi, nonefl quodfine caufafaciurnefifeputetisquodnominavefira

ienuifcriptoprafigere

non dubitarim : ipfee-ntrn multoties recordor eor um

qua mihid

vobtspraflitafiunt. Si informatloncm

corifi-deravero,quacgoolimdijcipulus veflerfrue~

barfuitillafdeIis,Sifavörts auram perfiexe-roquam etiamnummihi

adjptrare jentio,

fa-tcor me ingratitudinis culpa

non uacare,fi

gratoanimomerita veßrapublicahac

occa-f'onenondepraätccm.7andernfi(finomen

vc-firumviri,quos terraahtifogea^Reverend i &venerabiieSj

gratamemondcoluero^ non

förevobisingratum mihi blandior^prafrtim

quandoipfmetperpenäerevultts,menon

te-p.erarioa i:Uo

aujtfeafivore amoref

qui-bus

(5)

busmefemper complexieflis^ adaclum

hoc

fe-ciJje.Vefiraquofi^meritorumdocumentaJatis

multafunt^pracipuey? TuParens

chariffime

'

mihicnmpellanduseffesferiefi longa

percen-feripojfent coIlata beneficia: Verum quiad laudepropriavosalicnos cfjenovh pra

fl

atfi tempori parcamcogitemfii, quomodo

debitas

gratias vobisperjolvere queam. VideteErgo

» omnes,

quosPatronos&fuutoresinpra

fen-tiamihiadoptarevolui>quid vobis retribua

probenefetis?munerareferre nonpoßum,nec habeo.Accipite quafo,exiguu ingenumei

fa-tü que indebitagratitudinis

obfervantixfi

monumetü^vobisfubmifre^reverenter

(jr offi¬

ciosenuncconfeero.Tuigitur

Revendiffime

Pater &Moecenasoptime,VosqyPatroni,

Promotores,ch.Parens,fautoresq;cü&i

Je-renabeneu olafi\fufcipite

fröte

quod vobis

of¬

fero,mefijUtegregiecapiftis,promovete,

di-hgiteJävete De Cetero^adDeumT.

O.M.pios

effundogemitus,

^TeReverendifTime

Pa¬

ter,vofq;omnes,Promotores,

fautoresq;

honorandi, EcclcfixDei emclumento,mihi

o-mnibusfi.,boniscommodo (jrfrlatio

quamdiii-tisfimejervetfofritetfi,,

beetfi,.

■Hocvoveoquinomfriflveftrafobmibe,

Revärer& oiticio^écolo*

(6)

PRJEFATIO.

TRiä

fölet

agendi

Celeberrimus

principia

philofopho-

conftituere

rum ordo, quorumprimas

cenec

(p'jcns feu natura, fecundum Locum

oc-cupat{JLOL^tns feu Do&rina, ultimum fibi

Vcndicatoio-x^ai^ufusfiveexercitatio.

5yy-turacertiffimavittedux eft,

quam11 quis

fequeretur, å veritatis

felicitatisq;

cramite vix unquamdeclinaret. funt enimingeniu noftris,inquir, Eloquentije Parens,femwa

innata virtutum\ quafi adolefcere

Liceret,

ipfanosadbeatamvitam naturaperduceret.

Verumquia huic obicemponunc

impedi-mencanonpauca,moribusq;

&

opinioni-bus depravatis igniculiiilivirtutum

fiepi-us reftingvuntur, aliam incedendi viam

fubminifl:rat^r.r/£W döcirina, H<ecutique

non

negligenda

eft,quialicetmulta bona

laudeque digna faciat natura, accedente

tarnenArtis operatione, fieri nonmodo

meliora, fedetiamli qute depravata fue-rint,ea reftitui,emcndariatquecorrigipof

funt, adaccuratum&prudensArtis doftri-n^veexamen rcvocata. Qvumq; ad vi-tam tuendam

pleraque

dediflec

natura,

(7)

vixtarnenufui effepolTunt nifiarte

juven-tur. Hacmediante reguntur Arte

sedifkåtururbes,Eadequoq;omnibusreb* aliis,vit£ecommuni fervientibus,

nifiau-xilio fuofubveniret,nullusfru£tus,nullaq;

utilitasexiisredundareaucpcrcipipotuifi«

fet. His tandem fuccurrit Exerntatio&

animi&corporü.Qux.ucadprime effc

necef-faria, icaeciamucilitate non carec:Nifi

e-nim adartemejusq; praceptaaccedac re-rumufus&exercitium/anéparum aucni¬

hilconferrec fcientiaArtis;vndénon raro

videmusjnihilquod egregium eft, obtine-ripofleabiis, qui licet artem calleant, eå

tarnenfolacontenti, ftudium& laborem

derelinqvunt. Animo incfie quendam

cognitionis & fcientia amorem atq;

defi-derium3&adrescognofcendas naturaleq.

raptumnullusnondeprehendit: Sed quia hicnonfufficicad muniaobeundaexterna,

idcircopoftulatur qüoq; Exercitatio cor¬

poris,quae

in a&um

externum

deducit

ea»

qua;ab

animo

prius excogitata

vel

prteme-ditatafuerunt.Quamobrem re&éloquituc Scalig.Exercic.256,p.m

748.7r/fe-,inquir,

armavit hominrn

rtaturapr#ftdiU\

tngemo ad

(8)

ad mventioncm necejfariorum : Ser¬

mone ad auxilium : manibus ad

perfe-Piicnemomniumeorum, qva vel ingenioex- \

togitajjet, velJermone ab aliis didicijjct.

i-temp.749.Man9veroaddita,propfereacjuod inteliecl9duplexeß:3.d

cognofcendumi&faci-endum}undefcientia&Ars:

&paulo port:,aic

rettlonemejjc?nanumintelietim:Rationis

o-f

rationem: Orationismanum. Manusn.jujfa

facit>jufa obediuntrationi: Ratio vk intel-leftitsefl. Haecprincipia quamvis intimonexu inftarcatenaecohsereant,fibique invicem faspé

numerodefervianr, ob materia tarnen quam continent amplitudinem, peculiari fingula tradipoflTunt expofitione. Quodcum

egoco-gitarem,habita temporis rationeunum horum fpecimirrislocopublice edendum putavi. Inte¬

rimnöndubitodebenevolentia& favore tuo

B. L necnon,quasåtenui profe&a funt

inge-niimodulojinmeliorem partemexplicitum iri, fpem certam mihi facio. Tandem ut conftet

ratiomethodi,paucaaddarr» verba,conftat h®c

dillertatioduobus membris. Prius jLxtis

qua-iemctinqueexpoftttonetn habet. In pofteriori, quia >

lic commodumerat, mnnuüaquavArtis &natura

ftmilitudinem atfe difetenttarn monßr

abunt,tnvemen-tur. Tu veröcandide Le&or, facquodtuum

cfle fölet, fave& Valej t

(9)

v

MEMB.

I.

s.i.

N

ipfo

difTertationis

limine

£Onftitucus,viriomihi non Veni

w^j£*Pcro>

^

communem

confvetu-dinem & ufu facis|longo

/ecepturti

ordi-nem obfervem, juxca quem>

ab

accurata

nominum inqvificiöne

fieri

fölet

Exordi-ura: haudincommodeigicur, in

prüfend

negotio eciam

attendi

meretuf

ipfa vocis

origo,qvandoqvidem

ex

hac,

teile

cele-berrimo Calov- (a) Vlurimum momenti

redundarejolet ad

invcfligationem

genuina

&proprio,ßgnificationis,

Didtaolim fuic

Ars^'dntiirisagzrvis,h virtut eam

procul

dubioobcaufam, qvia cum viderent

vir-tutem qvå

generalem iliam

appellationé,

virn denotare} eßieaeiam,

qvahtatem &

A

operatio-(a) Iflfdipt.pliil,aeMcth.part.icThem<fimpl,p. ffi.728,

(10)

cperationem cujusq;rei, non dubitarunt_.,

qvin Artis vocabulum å virtute fuam ha¬

berepofletdenominationem, fiqvidejTLs

in hoc pundto libi invicemmanus

porri-gunt. Aliisefl abAr£to->qvodarclisqvali, anguflü & brevihus praceptis concLudatur.

Cujus fententitepatronum egit Lucianus,

uc exejusartis definitione manifeflumefl.

Aliialiter, qvorum opinionem, habica

temporis ratione&inflituti, prarterire fa-tius efl qvam prolixis, nullaimpellento

necef!itate,oflendereverbis. Et hse

deri-vationesfuonondeflituttefundamenco,li¬

cetnon pari,a^qva

tarnen venire pofTunc

seflimatione. Qvteautem noflro

inflitu-toconvenit, falvä tantorumvirorum

au-thoritate, infeqventi paragrapho

explica-bitur.

II. Ab origine ad variam vocis ufur-pationemdefcendo,quam pofl debitanij

inqvifitionemnonunamdeprehendo,fed

pro diverfitate obje&orum, vanam_j.

Nuncenimin^?/?^;w,nuncin malam

par-tem fumitur. T>onam Tibi vendicat ars,

quando ufurpaturi Ute& indifferenter ad

habitus tamfleculatrvos

quampratticos,

o-peratwosdalios. hoc fcnfu

vocavicAriflo-teles

(11)

telesßcientiasMathematicasartes(b)

ipfam-queetiamMetaphyßcam. 2. Prohabitu

exe-renteaftionem,adextratermmatam^fcå

0-putpoß ß non reiraquentem, utefi: faltacio. Qua^ fignificacio colligi potek ab eodera loco» 3. Prohabitu pfßcicnte opmaliquod

fcnßbus extemisexpofitum, cejjantc

opera-tione;qualesartes plertecp omnesillibera¬

les funt. Hacfignificaciqne uticur

prceno-minatus. (c) In malamveropartem

quan-do fumitur, tunc denotat aßutiam, quå

quisnonfacilé falli fed aliosfallere poceft; QucE tarnen fignificacio valde impropria efi:&conto rea. Totmodisufurpatum

in-venio vocabulumArcis apud magni no-minisPhilofophos &fcriptores, quorum

alij> cuminterfeinvicem

di'fcrepent

acin diverfum abeanc, nunchane,nunc aliam

defendere folent acceptionem ; Ego ta¬

rnen nemini horum fuam denegare pofi

fumveritatem,

quandoquideminexpofi-tione hujus themacis, nonomnibusunum

fuic objedum idemq; propofitum fed di¬

verfum, pro cujus difcrimine fuoquoque

fervire necefium habuerunc argumento:

Nosvero illam

fignificationem,quådici-, , ' A 2 tur

(12)

turArternopus efßcerc, ample&imur,

&e-am tanquam pociillmam noltroque argu-mento maximé convenientem, placido

. difgurfuiagcommodare conftituimus.

III, Reftat in vocis confideratione,

pt etiam termini tequipollentes

animad-yertantur,Tedquoniamhi(inquo rum

ex-politione plusoperis forecquamucilicacis)

parumfaciunc ad prjefens infticutum,ideo

fpevenia;impetrand^,eosfponte omitto,

6cad rem ipfam, cujuscognofcendae opti¬ mummediume(tdeßnitio, tranfitumfacio.

IV*. Heec autem, ad cujus pra;fcri-ptum cell veritatis trutinam ac normam

cetera omnia examinanda veniuut* talis

efTepoteft,praeeuntenobisArift, (d)

e?iv'efy$ /jjctcc Aoyy ctAyffxs Tnivfajw, h.C.Ars

etthabituscumreciaratione

eßcßiym-

Ge¬ nusefthabitus^idq; fatis comodé; Gumex

communi habitus definitione, qu^å

Phi-lpTophis paflim tradkur, & nominapiru

quidem,Trancifco$varetz (e) Habitus, djr

cente > est quaktasquadampermanens&.

ßabilis inßubjekto, perfcprimb

ordinata

ad

ppcrationem, nontribuensprimam

f-aculta-tem operandi,fid adjuvans &ßacilitans

/7-lam

(13)

lam. Tumobfequentesrationcs : Quam

do naturahabituum animadvertitur, ne¬

moefi: qui ignorat,cumeis

fic

effe

compa-ratum(loquorde

habitibus

acquifitis)

quod

natura nobifeum non connafcantur, fed crebro ufu & per longam rerum

indaga-tionemacquirantur; pari

modo

fe

habet

K-Ars, h<ec cum hominibus non nafeirur,

fedtemporismoram

poftulat

ac

interval¬

lum, quo tandem

ajbfoluto,

pofl;

multos

exantlatoslabores, affiduumq; ufum

per,-fici poteffatq;

abfolvi.

Accedit &

illud

quodin

confeflb eft

apud

nonnullos

Phi-lofophos, nullum

fcilicec eße

habitum

per-feffumin

homine

a natura

datum

,

fed

o-mnemgenerari

perquofdam

adus,

qui.ad

habitum producendum

deftinati,

fe

invi-cem

proportionaliter

&

fervato

bono

on-dineexcipiunc. Atque

fic intuitu

hujus

fertiopis per

habitum

rede dehnitur

Ars>

quaqdoquidem&

htec

cumnaturanon

da-cur,fedutreliqui habitus

intelleduales

pa-raturDoclrina Experientia & Tempore, ut

docecAriffc. (f) DeindedicoArtem

eße

ha?

bitumcumreffarationeeffeclivum,

h.

e,

po-flulare redam & fanam rationem,

cujus

Ai

(14)

Leneficio &ipfe habitüs acquiritur, &

ac-quifttus fua mania ritéobirepoteft. Ubi

cnim redta ratio noneft , ibi nulla Ars,

quia hxc re&am racionem prasfupponit,

cujusdu<ftumfequieamneceflü eft. Quam-obrem recté afteruitidem (g)cujus verba

flchabentxfojuua ivi~)(yy\ e<dv,y\ti$

k/jutid,Abyx

TTDimjjoi e«n. Sedcuminfequentibus

oc-caftonem hujus rei declarandai fubmini-ftrari videam ,

ftngula

huc pertinencia

membratim&ordinenunc perfequemur.

V. Dijfcrentiam quod

atcinec,

conft-ftit hfécvel maximé in eo , quodArs ftc

habitusEffetiivus^ qui

non

dfm

indicacopus

ejuscorporeum e(Je &materiate,

utvultZa-barell. (h)Tedejus

quoq;operationemperfi

directumeße adaliudexequendum

a

faculta-tefubordinatainßrumcntis

c orporeis^utha¬

betCalovius (i)Reliquiverohabitusnon ita, Tedverfantur pleriquecirca

contem-plationem,&vel folåtheoriå vel motibus

alijsinterniscontenti, perfeomnemope¬

rationemexternamrelpuunt. Arsetiam

prout ingenereejusconfiderationobis of¬

fertur , requirit materiam

externam, in

quam t«] lib.6. Eth.c.4- [h") lib.f.denat.Log.c.

p.m.ij*

(15)

quam fefe diffunditper adionem

tranfe-untem, eamq;ut proprium&adaequatum

objedumvelfubjedumagnofcit: Art

re-liquis habitibus hoc curaenoneft, Ted

ac-quiefcunc in rerum contemplatione , uc

jam dicebatur, nec ullam cum operibus

excernis communicationem formaliter

admittunc.

VI.

Arsmultiplicirationedividifo-let ab audoribus, Piatone, Ariftotele,

Al-cinoo, Laercio, Ammonio, Ifidoro,

Hu-gone a fandovidore, Richardo,Magno

Alberto, Augirftino, Eugubino, aliifque

quosferie fatis

longa

recenfentDodores

Conimbricenfes.(k)Alii dividuntartesin

Reales&Sermocinales. Alii inPractica*&

Contemplativa*. Alii inSaperlores&Infe¬

riores^d?c. Sedha? omnesdiviiiones,

no-(irx Artis naturam ac indolem non

red-duntmanifeftam, ideonon

ufqueadeo

fu-mus folliciti de fingularum

expoficione,

cum quia inftituto noftro non ferviunc,

tumquiapromiflae brcvitati, fl

earumcon-fiderationem ingredimur, nonfieret fatis-Pra?cipuum tarnen & quod noftrum eft,

paucisadumbrarenonpoenitebic. i. Non

(16)

poflumus illamprobaré, qüaartes

dicun-turpractica cumprimis

fenfu

Philofopho-rumConimbricenfium, qui ponunt artes

pra&icas efle in duplici

difFerentia,

quaf-dam videlicet efTe&manere inipfoageri¬

te , nullam extra corpusoperationem

e-dentes; Aliasvero tranfiréin externarru

materiam, incujus elaborationem incum-bunc. 111$ adpellantur artes pra€lic$ a-gentes,quiacircaadhones; h$

efficientes,

quia circa effe&iones occupantur : H$c

enim divido ■ztoiViv & mänifefté

confundit. 2. Nec tarnen illa divido ab omnipartedifplicet,qua

cfividuntur

artes

inSuperiores&Inferiores, feu

quod

idenu

ed, inLiberales illiberales. Artes Libe¬

rales{qu$ tamenappellatio minuspropria

ed)ambitu fuo,omnes facultates fenfu

la-tiffimo comprehendunt, utpoté

Theolo-giam,Jurisprudentiam,

Medicinarn

&

u-niveriåm Philofophiam : Stri&é autem Grammaticam,Rhetoncam,Logicam,

A-rithmeticam,Muficam,Geometriam &

A-ffcrönomiamcompledtuntur. Qu$

difci-plin$ideo nuncupantur artes

Liberales,

quiaanimum hominisexcolunt ingeniisq- A

liberalibusdigniorescenfencur.

illiberales

(17)

vero &quse (Iiis arcificibüs relinqvunrur,

verfanturinopereut plurimum

mercena-i rio &fervili3 quo corpusmaximé

exerce-cur, quales prsecipuce funt qux ab iifdem

numerantur. (1) Agricultura->Venatoria^

MilitaristFabrilts,Chirurgia,TextoriayNau~

tica, quibus eciam alice infinite propemo-dum addipoffunt. Etitaquidem illi: Ac

potior videtur hxc

dividendi

ratio

(quam-quam hic mea non faciamquaeab aliisde

cujuslibet dignitate controvertuntur) qua

artiumliberaliurnnomineproprié venianc illce qua;ab ingcnio adcuratiori proficifcu-tur, majoremq;prxcteterisfpirant

fubtili-tatéiquales TuntArsCanendi,

Saltandi^ugi-| latuSt&c.lUiberalesvzvolüntquseab illisper

operacraflioradifcernuntur,qua;q;utinfe¬

rioremånaturalocum accepifle videntur,

itaplerumq;minorecumdifficultace

addi-fci deprehendutur;Tales eilep odunt

Agri-culturat pfcatoria,nautica &aliar plurimae. VII, Si autem quaefiverit quifpiam

quodnamA&ionis& efFe&ionis fit

difcri-men? QuidamrefpondentcumBenedi&o

Pererio. (m)Actionerneße operationem,

pofl

i B

quam (1) Locoproximc citato,Art.III.&p.m, 2%

(18)

quam nuüumexißitopus,ut omnesactiones

morales'virtutum. Effecttonemvero effe

opc-rationem relinquens aliquod

opus: Velper

quamperßcituraliquodopus, quodexpleta

Jimtacfe

operationemanet&extat, ut

cerm-musin exadßcationedomus.

Juxtaquem

fenfum in confpeftueft, ica differre

ttdm-<nv& utomnis femper

inclu-dat , non viceverfä: Quod

exem-plo ejufmodi illuftrarifolet. Quifecun- 1

dum leges & ad prafcriptum

virtutum

moraiiumvivit, illum agereextra dubita-tionisaleameft. Quifortis elf, fortitér

a-git. Temperanspari modo,fui officii

me-mor temperantiam

exercet, expetendo

veletiamfugiendovoluptates, &fic in

cae-teris : Nihil tarnen fic

agendo efficit,nec

ullum extra corpus fuum

opus perficit.

Qui veroefficit, ille non tancumagit,

o-perationesedendo intrinfecas, led&fini¬

ta a&ione

opus å fe operante relinquiL,

diftinftum. Sedcumhisfacerenon

poflu-mus, quandoquidem verumdifcrimen

te-tigiffe nonvidentur ; fed majori

juream-ple&imurdiftin&ionem lllam quam

afli-gnatArill:. lib.i.Magn.Moral,c.35.

(quam-,

vis nec ibi nobis omni

pafto faciat

fatis)

(19)

pra-praetérquå

quod

alibi fatisclaré

sycifytö

&

mtwos

urgeatdifcrimen,utpote

(n)

fice-nimloquitur: er*£ßv JV e<ri7n>[v\Ji$jgu zof

&paulo poft. a>&v(wm.Aoyxefyssy

ax.&-M,\tc e<n171' Aoya97d<$x1j5e^ea?. I-tem.«Ti L| "Gfdifa7T0lVlcn$, ÜTc tj

Et pag. m. 500. oftendit cujus propriumfit efficere,inquiens. «ni ttoiV

015 -sjl syoc^ ßTB^VjOw'ccyx)] TMV

obö)5,iM * sy -5iaj5feivoq. DifFeruntaucé hoc

modo, quodnimirum 7P>lvi<n$ refpiciat

fb-lummodo a&ionemexternam,& ab

even-cuasftimatur: syot^ verbnon tantumcir¬ caexternaoccupatur,fedcumprimis

con-dicionemappecicus &afFedumauchoris

re-fpicit, ica quidemutha?c 11 bonaericetiam

å bono animo proficifci eam oporcebic:

Illa vero contra , laudabilis elfe poteft,

modoartisregulas ricé

obferventur,etiam-fipeffimo fuerit arcifexanimo.

VIII. Videbimus nunc Artis

Origi-new>ejuscfccaufam. Qua?fiingenere fpefte-tur, åvcricatenonalienumeft, fldicamus

eam eile naturam , in quantumhaec arci

Hernie fundamencum : Nifi enim natura praeexifterec* nulla föret necunquam

ex-B» tare

(20)

tarepoiTetArs; quia hasc

prafupponit

in

fubje&o fuonaturalem

inclinationermquå

mediante operatur, eiq;nonfecus

inniti-

1

tur acdomus fuo fulcro. Siveropropius

intuemurcaujamproximam,

dicimus hanc

naturanonpolfeadfcribi,namin

fuperio-- ribus di&um eftartemhominib9non

con-nalci,quiautéfthabitus quiacquiritur

poft

j

multas rerum inquificiones & experimen-ta , itaortum fuum proximéeidem non

debet} fedExperienti*,quae

intelleclum_i

perfecta inftruit cognitione

habitumquc

abfolvit.Superhacreeleganter

admodum

&feiteferipferuntConimbricenfeSjqui in

eounicé funtoccupati, utevincant

habi-tum artis comparari perufum &

exerci-

i

tium, adeoq'; oftendunt

intelleöum

polfe

acquirerefibi artespropriis

viribus

, pra- t eunte tarnen fenfuum

minifterio,obferva-cione & experientia. Quae fententia ut

pondus aliquod habeat, fimili

defumpto

ex arte medica in ipfum declarant ,

hoc

modo, (o) Teculiariter, inquiunt,

experientiaartespeperijje. Utiquc

experi¬

mento compertumcsi. V.G.

Rheubarbaru

m

pur- ,

(21)

purgajfe

choleram $ocrati,Platoni,

Akibiadi

Caläa&aliis, Exhacobjervationeis,dquo

idnotatumesl,acquifivitunivcrfalem

quan-damrationem, a cJudiciumde

Rhcubarbaro,

quodfurget

choleram:'Tum

indead

forman-damartem itapogrejjus efl; ijs,

quicholerd

ahundant,adhibendumeflremediumadeam

furgandam,Jed

Rheuvarbarum

furgat

chole¬

ram, igitur adhitcndum est ijs,

quicholerd

abundant. Inhocdi[curJuhabitus,quiin

menterehcluseflexaffenju illim

pronuncia-ti : Rhcubariarum aahibendumcfl ijs, qui

alundant cholera, djciturArs; qui

habit

us

genitusfuitexantecedenteexferientia

quod

Rheubarbarumcholeram pirgaret,

Pari

paf-fu ambulant etiam alia? artcs, in quibus

comparandis hmilitérevenit. Imprimis

neceflum habet is quieam invenire

vult,

experirinumquod intenditopus, hoc

vel

illomodo, his itidem vel aliis

inftrumen-tis, &c.moliripoflit, idquenonfemel

tan-tum& unavice.fed pluribus. Cui

affe.rtio-nicalculumaddit Arift. (p)quific : Ars

tum exiflit&comparatur, inquit, cumex

multis experientia notionibus, unaqua

ad

unuverjumgenusaccommodatur, de

rebusß-R 3 -■

(22)

milibusnaßiturperceptio. Teuere enimat

fe

animopcrcipere,hocvelilludCallUy hoc

mor-bolaboranti, profuiffe,

&focrati

itemfe

ftn-gulisyuJuseJl&experientia.

Poftmodum

cum principiorum

cognicionem perlpe-&am habeac ,

eligendus

eft ille operandi

modus , quemrei producendaeinfervire

videt, &fic rändern exobfervatione illa,

quam perexperienciamhabet, inmento

generarurArcis habitus,

fuumque

forcitur

complemencum.

IX. DefineArtis rionnihil monebi-.

mus.Eft hicduplex,i. ~Effecho>

non enimeo

fineaddifciturArsaliqua, urinnuda

con-templationeacquiefcat,fedprascipuéur

a-liquidefficiacurquodneceftariumeft.Hinc 1 Zabarella. (q ) Artiumfinisyaic, noncsico~ gnitiofed effeclio, ßquamenimcognitionem

hdbentyeamadeffetlionem dirigunt:

fatua

enim&puerilas opinio effetyfi quis. crederet

eorumyqua anobis fieripoffunt,

cognitionem

dnobis unquam itaquariy

utinea(ölaveli¬

musconquiefcere,

Etpoftea. Tahumigitur

cognitioanobisnon

propter fe quaritur,fed ut modumfaciendi fiu reclefaciendi

cogno-j(centeSymeliuseafaciamus. 2. lltilitas. Eo 1

(23)

quoq;fineinventamefle Artem,non tan-tum uc defe&ibus humana?vita?

fuccurra-cur,Ted eciamuc ex eaaliquaredundec

uti-litas,nemononvidet. Quaproptcr

cum

vidifletArift. omnia qua:abhac fiuntin

u-tilitatem noftramcedere, plenoore

face-tur.(r)fåOD/MéJcL0ö$yjAcOlV

iuv. h.e. Omnibus qua?ab

artefiunt,utimur

quafinoßrigratia

fint. Imö ficutintota

re-rum naturanihil eil å Deo omnium bono¬ rum fönte ac natura? opifice condituiru»

quod ufumaliquemnonpra?llat : ItaArs

qua? naturamveljuvat vel imicatur, non

damnum fed fru&um& utilitacemadferc.

Quin & illudnotandum,quodartes

quam-vis adpecantur propter alicujus vericatis

cognitionem, quandoquidem &ha?c per

fe amabiliseil, etiamliin aliam utilicacem

nonvergeret, tarnenvelmaximé ordina-curad opusaliquod, abfque

cujus ucilitace

ufuque, parumaucnihil conferrecfcientia Areis.

X. Porro, ad demonllrandamArtis

fedemejufque fubjeclum>nosinvitat ordo. Communicer loquendo habet Ars fuum

aomiciliumintotohomine, principalicer vero Crj lib.a.Phyfcap,2.

(24)

Vero&proximé terminatur in

intelie&u,

quiabfolutéconfideratus fine omnieft

ha-bicucumprimisperfe&o

juxtaPhilofophü.

(f)Purafz, potentia inordine rerum intelli-gendarum-t &tanquamtabula rafit. Acve¬

ro racione fcientiarum & habituum , qui

vel connati func vel poftea ipfi

fuperve-niunc, alius eftconfideracionis; fic enimj

non convenic ei intelligere in porentia

tantum,fedetiam a£tuipfo. Hincnon in-commodé diciturArcem efte habitum

in-telle&ualem, fiquidem hunc fibi

intelle-&uscomparac,adhibicärerumadcurata

in-fpe<ftione& principiorum inveftigatione; poftquam> ex iumine naturali feu

fecun-dum facultatem intellio;endi,O J å natura

da-tam,propriis a&ibus ad perfe&ionem

per-Venit. Stdutresintelleftu difficilis clarior

evadat, animadvertendum eft quod

Phi-lofophus Zvaretzde habitibus in genere

loquitur. (t) Dicendumeslfålum ejje^

fcili-cethabitus,inviventibus intelieclualibw^å*

proxime tantumcjfeinpotentilselicitivis

a-föuumimmanentium-i&qua rationalesJunty 'velaliquo modo rationem participant. Et mox. Subjeftumproximumquodfolumc[Je

poßit

(25)

poßit poientia

elicitiva

artuum

immunen-tium,probatur^ quia

äe ratione

habt

tus

eft,

utinctinetpotentiam

ipßtm

ad

operandumy

(ßhoc modo eamfacilemQ1promptam

red-dat. Ergonecejjeert,ut

habttu-sßtproxime in.

ipfametpotentia^ qua est

principium

eliciti-vumoperationts : Jßuia

mfieam

informet,

neepotesi eamincLinare, neq, m

ulteriori

a-ciuprimoconßuuere. Ex

Iiis

manifeftum

eft Arcis propriam &

immediacam

federn

efleincellcdum, cujuspocenciam

habicus

ifte ad adum juvacacque promovec. Ec

quod pramominacus

Philofophus

de

ha-bieibusingenereponici

id perfvafum

nobis

habemus, infpeciede

habicu

Arcis,

pofto

nonminus quamdebere

ufurpari

acque

in-telligi.

XI. F.xhacoccafioneporro

inquiren-dumeft, quemodo generaripoßit Artis

habt-tus inintelleciu-)& poftquamacquificus

eft,

anföLuseum ßbireßrvetintellertus, anvero

etiam comrnunicct eum corpori & membris

externis. Priusquodadtinec,utut

difficilis

fic lolvendonodus,hoecamen exera

dubi-tacionis aleam poficum eft,

quodgenere-turhic habicus(ucfup.diximus)minifterio

fenfuum& diligencirerum

obferyacione;

(26)

qui-quibusmediantibusintelle&usadproprios

a£tusatqueconvenientemfpecierumufum inclinatur. Sed ilquis amplius qu^iiveric

anreverå genereturin intelle&u

talis

habi-tus, cum nonaliud dicatquampotentiam

quasnaturalitéroperatur;adeoq;per

con-iequens nihil poftulare nifi fpecies

intelli-gibiles,quibus

tutoacquiefcere poffit. Re-fpondeocumeodem (u) i.Habituminte

l-lectusperficiperactumcumadnovas

conclu-fioncsextenditur3drnongenerarituncalium habitum: At *verofecies inteäigibilés non

funt per actus , fcdpotius ipfa fecies funt

principiaactuum. 2. Speelesintelligibilisnon

requiriturexpartepotentiafcdexparte ob-jeSil, undeestfimpliciterneeejjariaadopera¬

tionernanontantumadmeliusefje ficut

ha-bitus. Ergopraterfeciesintelligibiles

necef

farijfunt habitus inintelieStu, quijuvent

i-pjampotentiamexparteejusdr ada(fent

len-dumdr judieandufaciledr

promptareddant. Deindé alterum membrum quod fpe&at, neq;eil: hocminoris difficultatis. Non

de-funt namq;quiartishabitüetiam membris externis tribuunt, Variafabricantes

argu¬ menta, quibus fe obtinere palmam

vi&o-riar

(27)

rixopinantur>qua?nuncattingerenoniL

cet , ca^teroquin praeter inftitutum

prc-fens crefcereincipiat exercicium. Obitér

tarnen in prüfend hoc obfervare licet-*: Nempé, Artishabitumnonpofleproprié

refidereinmembrisexternis, tumquiahic

habitusOperativus

efl,

recipiturq; folurru

inpotentiaElicitiva adusimmanentis, uc

fupra oftenfumeft, tumquiapotentiaquaj

ineft membris externis,mcreatlivanon re¬

ceptiva cH, ideoq;

habet fe inftar

minifte

&inftrumenci, cujuseflfuperioripotenti#

inferiorem moventi, pernaturalem fub-ordinadonem, obedireacparere. AddL musetiamhoc: Licetconcedamus difpo-fitionemquandam manere in corporo poflArtis operationerna vix tarnen pro-babile efl locum habere illum inmem¬

bris, fed dicimusdifpofitionemillam effo

materialem quaeinmembrisperartis

exer-citium relinquitur , non vero habitum

i-pfum. Hocveritaticonfentaneum eflTe o-flenditThomas,(x)inquiens: Difoßtiones adoper4tiones^principaliter

effe

in

animaße-cundario vero effepo(fein corpore,inQuan¬ tumcorpusdifponitur

cßhabilitatur ad

prom-C2

pte

(28)

ptc

defirviendum

operationibus anima. Ex hisdemq; &alijsquepaffim öfccurrunt, fa-tisliquetartem profubje&o & propria

fe-de, folumagnofcere intelle&um,cui

inhe-rensperinferiores facultatesomnernope¬

rationernedit, & membrisexternispro

in-flrumentisucitur, ficutpoftea dicecur.

XII. Proximum efturagamusdeobje¬ cto, feumateria, circaquamver[dturArs:

Exiftimamus vero hane non aliam agno¬

fcere praxereamquepalpari manibufque

contre&aripotek, feuomnequod

fadtibi-le ek. Hocpatetvel maximéex

definitio-ne, nonproculafrontifpicio

hujusdifpu-tationis allata, tumexcekimonio

fapien-tiffimi Philofophi, (y) confitentis Artem

circa faciuram , &qua in faciendo pofitcL»

Junt, verfari. Hocramenoblervatione eft

dignum, quod circa mareriamexternam,

nonfemper unoeodernq'; modo verfecur

ars,fedeamfibivelomninofacit, velpre¬

paratoperiqueidoneam reddit. Alia

ope-rifaciendo,quoutitur,pra*efh Alia

deni-queoperi preeft, quod aliis utendum

tra-dit. Cujusdifcrimen annotavit Ariftote-les. (z)

l7&lS^7niii(nvcri™xvWwfv\riv,au,{tyj

cLTthtö 1 (y) Arift.Tom. 2.num.4o.p.m.94J. (2) lib-j.Phyf>c.2.

(29)

cd votpy>vt Etinfra. ho<W ocj

aai7715vArf50ciywej.(dovciTE^oq^'n

30U7715<77DtVTZ*/Ol5q .* F.tVlClffim i mox. åjy$,<p<ie&&a m a<V £ yvcödxTzx,«#

^^77-^Vi-oi.

>1ofe C0STTDIKTI^I7715'jA>)5,

ExeiTl-plis declarari pocefl h^c fencencia.

Figu-lus vafaconfe&urus, ficverfacurcirca

ma-ceriam, uc eam imprimisfibifaccrc

necefc-fumhabeac, priufquam eam operi extru-endo idoneamapprobac; facicquears

figu-linalucum, exquo arcifexpofleaoperacur.

Sic flacuarius, flatuasex marmore

excifli-rusalicér circa fuum obje&um occupacur.

Hicfibi maceriam nonfacic ucSgulus, fed

eamfolummodopreparat,cercamei fub-flraca? formamimprimendo. Superfunc adhucaltaduaartes, qua?nonnullis dicun-turImperantes. Harumunaopcribus

faci-undis prseeft, qualis eflArsgubernandi:

Ha?cimperac arciqu<enavima?dificac,pi

x-fcribendo nimirum ei navis

magnirudi-nem&formam. Alteraoperibuspra?efl,

quaealiis ucenda cradit; qualis eflarsnaviu

conflruendarum quae ligna particulatittij

dedolac&expolic: F.c hxcinfecandis

li-gnisoccupacur,ejufq';opusarci

(30)

XIII. !Ex hisnondifficile erit

colligc-re quid de affeäiombm fic fenciendurru,

quafqueTibiArs vendicat proprictates. Uc

verorequiriccercam,determinacam&fen- i

filemmaceriam, quam arcifex elaborabic, vel circa quam fenfibilemexerit

operatio-nemnon inconveniens ed fidicam. i. 0-mnem artisoperationem proprio&jénfu

com-muni>mcurrerein

fenfm

^ quod indu&ione

omnium arcium haud difficulcér pfobari

potefi:, fi modo artificiofa operatio vel

ar-cisoperatiodici merebicur. Nemo enim

immanentem & penicus infenfibilem al-terius adumoperationem artificiofamap¬

pellaverit. Qvumq; Arsnon abfolvatur

nudaaliqua cognitione & no.titia (hxce-nimfolaremnonconficit) fedefFedtionc;

idcircomaximé necefiarium eft, ucipfius

artisoperatioin fenfusincurrat. 2.

Poßula-reinftrumenta

corporea,qua?arti inferviunc

ejufqueefie&ionempromo venc. Sinehis

namq; nemoarcifex fuum obire

poteftmu-nus, necopusquodintendic ad finem

per-ducere. E.G.Sutorcalceumconficerenon

poteft, nifi idoneisinfirumentisinftru&us

fit: SicScrinarius fineterebra, faberfine malleo&incude, nihilproficiunc; Sartor

I

(31)

icidemabfque

forcipe

&acuVeftes

confue-re nonpoceft, & fimilicerin

alijs, ficucne¬

mofine lingva canere,yel

abfqué pedibus

faltarepoceft.

XIV. Ucautem denaturainftrumenti

conftet,

videbimusquid

fic, &quodnanu

ejus munus. Inftrumentumcsiquod

ignobi-liori virt uteagit,

quam ut perfepoß'it

effec-tlumattingerevel

produccrcXXndtredte aic

Thomas, (a) Inftrumentum

nunquam adhi-beriadcaujandum tliquid, nifi

perviammo~

> tus. Ec

rac.5.inquic. Inftrumentumesl

mc*

diuminter

caujam principalem dr e(J'eciumy

ita ut efftcacia principalis

agentis perveniat

ädejfeectummediamotioneinftrumenti.

Pra!-terea dum in hujus confideracione

verfa-mur, cum in duplicidifferentiafic

lnftru-mentum, unumquodConjunclum, alcerum

quod SeparatumdicKur>

diligenter

adver-cendumeft, quodnamhorum arti

confen-taneumeil. Egoveroexiftimo defendi

pofleucramq;lententiam. Inftrumentum

conjun&um dicicur illud juxca

Philofo-phum. (b) fehlodcsi umtumaliquomodo-,

velper contaälum, vel

peraliquam

prafecn-tiam>

(a) 2.Cont. Gent.cap.i, rat. 4. (b) ZyaretzTom.

(32)

tiam,velperaliquam unionem

reatem^

agen*

tiprincipallHocmodoper

inft

rumenta aguntomnesarcifices, quando vel

ipfi

ma¬

ritim &mßrumento &operiadmovent; uc

faber lignarius quicum domum

adificat_*,

manibus fecurim apprehendic, ligna

fcin-dic,eaquedifponit: Parimodo qui

liceras

pingic, calamum pro fuo inftrumento

a-gnofcic, &c. Velquandoper

membra

proprij

corporis tanquam inßrumenta operantur,

qua? realiter &per unionem

pnncipali

a-genti femperconjundamanent:

Qualia_»

funtmanus, digici, pedes& cetera mem¬

bra,qua?obdignicatem&

ufus

lacicudinem

inftrumenca primaria nuneupari

meren-tur. Separatum autem

hui

c

oppoßt

umerit,

quod nullo modo conjungitur agenti

princi¬

pal^ fed abeo

folum

dirigitur ad

operis

fedionem: Qualicerevenitin

Archicedu-ra, ubiArchitedusaliquisingeniarius (eft

vox celeberrimi Calovij) ipfe non uticur

fuamanu inopere, (edalijs urentibus

can-tum pra?eft & modum operandi

prarferi-bic. Utrumq;igiturinftrumeneumadope¬

raariisdcfiderantur, tam conjundum

quä

feparatum,licet notabiie incerfic difcrimé.

XV.Hinc

(33)

XV. Hincpro refpe&u inftrumen*

torum duplex eile poteftArtis

effeäus,

in¬

ternusvidelicerScextemus. Internum

ad-pelloillum qui intracorpusmaner, ac

effi-cicfblummodovariamdiipofitionem

fen-fibilem tarnen mcmbrorum&quandarru

habicudinem in ipio operante,

quod

no«

faciuncreliquihabitus. V. G.

Qui

arter« faltandicallet, ille in feipfooperatur, re-linquendo

apcitudinem in

membris

fuis,

quam ante non

habuit

antequam

difcerec

faltatoriam artem. Externusvzzo

efti-pfumexternum &

feniibile

opus ,

quod

poft operationem

Artis

relinquitur.

Ta¬

lerneffe&umproduntomnes

artifices,

qui

eofineartes difcunt,inq; id

utiicé

incum-«

bunt,utopera externa

producantur

(alias!

incaftum laborarent) qua?ad vita?cum

e-molumentum, tumornamentumufui eilö

poiTunt.

XVI. SupereftutT

ermini, qui

cumar¬

te cognifconem

habent,

expendantur,

hi

funt,Artificiale,Artificiojum,Art

ißt

top

&c.

Artificialeeil illud cujus

Verität

ab

wt

eile

et

U dependet

human

o,

adeoej,

eil Ens

ab

arte

fa¬

ctum5 qualia entiaJunt

ornnfs

generis

(34)

(44,ßatudjpictur*, horologidy

Simili

fe-re modo eft cum illo

quod dicitur

artifi-ciofum, fit eciam hoc abipfa arte, quasuc

principium&primaradixfuumehequoad exiftentiam datomnibus artefa&is;

Eve-pic tarnenfaspe numero^ucad artis

Opera¬

tionen! nonfufficiat,

quandoquidem

age^

requod artificiofum eft,

non tantum in j eos,quifanasfuncmentis,cadit,fcdetiarrLi ineosqui infaniunc

ufuque re&aerationis deftituuntur , imo irl furibundos &

ipfa_» quoq;bruta: Nemotarneneilquifibi

per-fvadet,vel ha&enusperfyaderepotujc,

ar-temineoscadere. Tercius

veruterminus ab hisprioribus aliam nobis

confideratio-nem

facej^iit;

Hase

enimvoxin fuo

forma-liconfiderata, quam proximé artis

natu-ram reprasfentat; nam

qui agit artificio)e> illum necefle eft ipfa arteprasditum eile

quique uc ufu re£tasrationisvalec,ica mu-nia fua rite obirepoteft,fecundum

regulas

quasabarte fibi pofitasaccepit.

XVII.

Subjungam

tandemea

quaecum

artepugnant, quas aliasveniunt nomine*

oppofitorum. E regionearti opponuntur/#-fcitia>inert14,ignorantia, & quas id

genus

(35)

alia.Hocmanifefiumcftexloco

Ariftote-Iisqui (c) inhunc modumloquitur. jf

Si

k-Te%v'lOL WwTiWifJUeTCLXoyX-vpiuJSs970^TZ5tMVé^

rz&i *70ovStyofidyovocM.&?5 i.z.inertiafive

infiitiacontra (inpriorib9putafermonem efledeÄrtisdefinitione)^r$//0*elfcum

ra-tionefalfafaciendiquidfiam quod aht

erfe"

rifotef. Intelligoaucé hicnon quarncunq;

ignorantiam, & lllamqua?dicitur

afFe&a-ta,namjuxta haneevenirepoteft,ucetiam

opcimus artifex malé& contra omneAr¬

tis prafcriptum operetur, fedfimplicem

duntaxat& nudam illam , quåquisnulla

artis pracepta tenet, necquicquam artifi-cioféagerepoteft. Sed Iraccumperfe

per-fpicua fint & clara,prolixius

Ékcuttere

non

éftnecotium,necanimus.

(c] lib.6,Eth. cap«4.

MEMB.

II

§•

i-jP X

occafione

in fup.

inje&a fuic

mentio

•■-'natura, quam artis fundamentum efle

diximus. Jamigiturnetoediumpariat Irac

diflertatio legentibus, animusefi:, in hoc membrononnulla addere, quaead lucem

huju§ argumenei

fäciunt,&

pracipuépaucis

(36)

rnonffrare,qua?fitincerartem &:naturam

conveniencia,tuminquibusucraque

diffi-deat , flquidemex harum

collatione

evi-dencior evaditutriufq; cognicio.

11. PrimooccurricConventcntia.

Con-veniunt Ars& natura (i.) ineo quodfuos

habeant limices,quos

tranfcendere

non

pofTuntj fedcerta

propriaq';

via'

incedunc.

HoceilquodConimb. (d)

foiztnm.Convc-munt, ajunc, quianatura opera

procedunt,

fieuttoperaaria', idest, certa

prrficrtptione-,

ratislegibus, comppßte

&

ordmate.

b. e..Ars

pariter,&natura,non

excedunc

modum

ß-bi

prafcriprumTed ad

eundtm,

qui

cujqué

convenic,operantur.Natorp

ordinem

fer-vatßbiåDeopofitum;

Ars

iremopera

fua,

fecundum leges Ibas

perficir.

(2) Quod utraq; harum

A./

Awm

ßbi

fimi-lemproducir. kerumii Ii. Skutbagensnatu¬

raleeffcci'UMprodrtcitfik

eeghahft»-,

a

cfimi-lemrationcforma-,exqitaipfium

conßat:

Ita

artifiex opus efifingit

mteiltgjbtll forma

fil

ve

exemplart a feconceptoproport

ione

refijon-densf3)Quiaarobo principiain

generatio-ne alicujus rei

ab

imperfe&ioribus

inci-piunt,

td] InComracBt.fup.PhyfkattiArift.lib»II, c#p,T.

(37)

piunc>

tenduntque

fenfim ad perfe&iora.

Éxemplis

praeclaris illuftratur hoc

,

loco

fupra cicato Ars

piff

oris,primo

fujceptum

opus leviter

adumbrat,

tum in

omnemcoio-rumvarietatempauUtimconformat,actan¬

demperficit: Et

Canendi

ars

Muficos,

prius-quamadrem

veniant,praludere

nonmhilju-,

bet. Naturaitem^exempli cauja, in

effingen-dofoeto(quodin

caterisetiamfuo

modojer

va¬

re confvevit) initio

rude

quidfine

membro-rumdißinffione

exhibct, tumJenßm

expotit,

donecanimalperfeffis

lineamentis in

de

cen¬

tern(jedemßatotempore

abfolvat.

(4)

Pvx-cerea fi artem confideramus, prouc

nacu-ram imitatur,magna

certé

eft

earum

con-vcniencia. Videt enimquifq';non

otiofus

univerfifpe£tator,

mulca ab

arceexcogita«

taeile, qua:rerumnacuram

vivis

quafi

co-loribus referunt; fic videmus artenu

ex.natura effinxifTe, utpote (f)• Ex

um-brapiffuram, exantra

ades,

ex

avium vo-"

latuvela-,expifcium pinnisremos, ex

cauda

gubernacuLum,

&c.

Hinc

eil,

quod

non

pauci artem alteram naturam

nuncupare

voluerunc,alijnatura

/imiam,

nonnulli

ec-iamnaturaamulam appellarunt>.

quia

in

D 5

(38)

plurimis rebusartcmvidebantadnaturam

propius accedere, iiliitandoq; ea fpiraro

qua? natura?ejufque indoliverépropria

e-rant. Hucrefeir#merenturadmirandail¬ la operaZeuxis&

Åpellis

,

quorumindu-ftriam

plüresädmiränturqria

a?mulantur.

Zeuxesinfuaarte tamExcellensfuit,ut

u-vaspingerepotuerit (g)

adeoveritatere-(

prafentaid,eoutavesadvolarint. Itém

A-pelles: hic AlexandrumMagnumfulmen

tc-nentern expreßit, it

a ut digiti imitiere, & fulmenextratabulameffe viderettirstantog,

operudffarna fucceffu , ut vulgo dicerent

duos effe Alexatidrös, unum

Philippl

flium

'

nullis'viribusfüperdbilem;alterüm

opus Apel-Iis, nullaarte imitabilém. (<5)Tandern ineo

manusfibi invicem tradunc,

quodneq; na¬

turanequéarsdeliberat. Naturam

ino-pcrationibus fuis non adhibere

delibera-tionem,liquidoconftat,cumexdi£$rhiné

re&a?rationis, tumex

fuffragio

Cefeberri-mi Årifl:. qui lib.2f PhyE cap. g. de hacre

pulchrédiflerft. QuodautemÄrsrion

de-liberet, in eo prsrcipuusvertitur

contro-verfia? cardo: hoc tameqadftruere

pöffu-*nuscumpraenominito

Phiiofopho.

vyj,

(39)

m,inquic,kü\m1gn. Sedanimadvertendfi

eft,noshiccumillonon

incelligere,quam-cunquearcem, & promifcué,

quandoqui-dem perpltirima? luritquaeinterdum

deli-beranc, uc ars medica, arsnavigatoria,&c.

Sed eas quce per cerca & ftacuca media

fi-nem atemgune, uc hoc exponic Auchor

i-ftiusfentenriac. (h)Taliseft Arsfaltandi &

effingendilireras, nonenim follicicuseft

ui faltacucrumhoc pocius

quamillo

rao-o pedem moveac, fed officio fuo

defun-gicurproucab arteHiafalcaredidicic. III.

Deindéeabrevicacequafieripo-teft, A reis &natursdifferentias

monftrabi-mus. dijfcrunt autemhocmodo

praecipué.

i.Ars nongignicvcras

resquemadmodum

natura, Tedformasrerumaccidentalesfai¬

rem , veriq; adeoimicatrices;hinc accidir

quod in ijsqu#abarte facta furie. (i) Non

res ipßquoad cjje

proprium^ßdrerum

dun-taxat imagines fi oßenddnt.

2.

Quoties-cunqueArs &natura adopus aliquoa

pro-ducendum confpirant, Artiseft nacuram

juvare&perficereillud, quodnatura

per-ficerenonpoteft. Quamobremrefté

afie-ruic (h] lib.J.Eth.c. j.p.m,fl?. {15

Ap*dC«ri»nb.lik.2,

(40)

rtiicPhilofopus. (k) o\&i*n

)J

M

e-WrtÅUCLY\<$V(Tl$kSl'VOilei

Ro-bur huic aflertioni facerc potefl exem-plumlapicidje, qui dum

officio fuo

fungi-cunexcavandolapidem,exquoftatuam

fa-bricaturuscft, ipfefecundumarccmffiam perficitnacuram,i.e.

naturalem illam

rao-lem (Ive

läpidem,

cuijamnovamformam

inducic, quamanteaa&u

nonhabuk,

nec

unquamperfe habere potuiclapis.

Simili-térevenic inomnibusalijs artefa&is, natu¬

rafemper regitur&formatur,Arsvero

ai-fponit,eaq; format,quaenatura

fiéri

neque-unt. ?. Qua confiderationem effe&us:

hicfi naturalisert, vimquoq;agendi

natu-ralemfortitur, &convenitcum fuo

agen-tenonfolumrefpe&u formae(edetiam

ef-fentite, Siartificialis eft, convcnittantum

fecundum formam. E.G. Homo generans

hominem, &artifexftatuamfaciens: Prio¬ rimodo habet fe homogenituscumgeni¬

tore,pofteriori modoquadrat cum

artifi-ce resaliquaartificialis. Ratioe

videns eft

&plana. Quiacumnaturahominis

genc-rantisextendatfe,per naturalem influxum

ad-generatum,

ideonon

tantum parem

ei

(41)

eom-fcomunicat vim

agendi* Ted

etiam

eflentisé"

fuas&formascumparcicipemfach. Sccus fic inrebusartificialibqg*has diffcruntå fud

agentecum quavirtucem

agendi

, turrrqua^ modum eflendi*&

quidemita;uralio

mo¬

doinfitarsinccMc&ui afriiieis,

alicerquo-quemateria?

fubftratx;*

4. Ars

inexcernis»

-&rerumfuperficiejnaturaveroin

internis

v

elaborandisoccupatur;adeoque inccrnam

feiconfihutionemCurat. Hucfacit illud quodPlotinus.

(1)

EtAverrocs (m)

locuti

funt, Ars, inquiunt, externafupcrßcie?

pracipueverßatur;

quia

videlicet

externam-faciem& elegantiam

fotijjimnm

affeBat^.

naturaveroinabditioribus elaborandtsim*

penfiusoccupatur,

&

qua

rebus magismeeffa*

riaacpotiorismomenti

fint^effiat.

5. Ope¬

ra,quasnaturasfuam

debent

originem,func

plerumq;exfe

a&uofa S&nvdy

quxaucem

abartefiunt, nihiloperaripoflunc,n«c

ul-lamhabentvimefficiendi, fine auxilio

na-turx,fedquafi ftolida&mortua

funt.

6.Re¬

rumnaturaliumomnespartes&prirtcrpiai

ånaturaortumducunc,inrebusvero

afci-ficialibusnon icä; licet enim resipfa

dica-E cur

U) cap.I.lib. 8. Ennead.J. (tri{ Inparaphrxfifiu fit« ^

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :