(1)dissertatio aca-demica, DE SONO SIM PL I Cl» DIRECTO, quam, SUFFRAG

Full text

(1)

dissertatio aca-demica,

DE

SONO SIM PL I Cl»

DIRECTO,

quam,

SUFFRAG. AM Ρ LI SS, OR D. PHILOSOPH IN REGIA ACAD EMIΛ UPSAL,

priiside

Mao. SAMUELE

D U R Ε Ο,

Phys. Profess. Reg. et Ord. nec non

- Acad. Reg. Scient. Stockholm. Membr.

pro honoribus philosophtcis ΡUBLICO EXAMINI MODESTE OFFERT

andreas o. nordwall,

o. got hus.

In Aud. Gust. Maj. Die XXIX. Maji, Λ. MDCCLXXIX.

Η. L. 0. S.

UPSALIM,

Apud Joh. Edman, Direét. & Reg. Acad. Typogr.

(2)

Kongl. Ma):ts

TroTjenare och Ryttmåilarer

Saint

Riddare af Defs Sverds Orden,

Välborne HERR

CARL CHR.BORGENSTIERNA,

Och FriHerrinnan

Hogvålborna FRU

MARGAR. BORGENSTiERNA,

Född

CEDERSTRÖM.

T Inder Edra ögon hav jag räknat mig mycket mera lycklig, fom 1 altidmed utmärkt ädelmod och befynnevlig ynneß behagat anfe min ofulkomliga faft nitfulla välmening.

Deffa blad far jag derfore äran tilägna Eder, fäfom ett

ringa vedermäle af den lißigaße erkänßa och den:fulkomliga

rätt I ägen till hela min vördnad och fårbindelfev Fovjä-

krandes derjemte, att ingen fägnad högre rorer mitt inre·)

än den mig tilfkyndas af Eder, och hela förnäma Famillens befiändiga fällhet och väl.

Under upriktigafie tillhnfkan af all hog välmäga, och fäkrafle hopp, att med vanlig ätanka och ynneß bevärdigas, har äran med oförändrad vördnad och högaktningframhärda

Välborne Herr Ryttmåftarens och Riddarens

Tamt

Hogvålborna Fru. FriHerrinnans

odmju kYifte tjenare And. O. Nordwall.

(3)

§. I.

Tumma atque inefrabilis Dei Bonifas humana;

fl vits commoditati & utlistad adtemperavir, eaetiam ingeniis mortaiium impenetrabilero, & adnniran-

dam inqusrendi contemplandique materiem benigniilime

obfulic. Omnium temporum Philofophi, qui in cogni-

tione rerum materialium, vel piurimum deiudarunf, non fine maxima agnoicere coaili Tunt reverentia, quod illud

opus Tit difficile, fl non irritum, ipfius mirsbilis naturs adyta pauilo protundius riraari. Qui, conjecluris & opi-

nionibus, infirrno & finiftro fundatis taio, plurimi Phu lofophorum royfteria naturs explaoare conati Tunt, ea-

dem denfiiTimis potius involveie tenebris, in fcientia-

rum, generisque bumani damnura non fatis deploran-

dum. Et licet nonnulis, qus diu latuere veritates, ex arrefto veluti, heroum quorundam beneficio, feliciter produds, opera Phiiofophorum continuo limentur, &

in ufus convertantur, maxima tarnen earum pars, inträ

arcliilimos quaii cancellos inclufa hsret, & femper for-

fitan hsrebit. Ejusmodi in fcientia Acudica bene mul-

tas reperimus, qus latentis naturs thefauris ita includun-

tur, ut vix Tu fperandum, illas ab ullo mortaiium, vel

ingenii perfpicaciilimi, plene unquam före deteftas. Ne¬

mo, qui vel minime evolvere velit fcripta Veterum, non

videt, quosdam Philoiophos prodidiile, quam in edx il¬

lud eorum fit opus atque langvidum, quo experienriam

negligendo, prsmaturis fiupratisque ingeniorum fetibus

veritatis viam potius conftraverunt, & errores nobis ohtu-

lerunt, quam ipfos naturs msandros expiicarunt. ita

A 3 Epi-

(4)

ίΐ ) 4 (

Epicurei cum fuis afleclis, contendere non dubiiarunt

fonum e(Te corporeum quoddam aures noilras atriciens;

eum vero ex objedtis refonantibus in aures immediate

incidere, alii fomniarunt, cum quibusdam placuic a fri-

£tione & cremore aeris, particularunoque in aére exiften-

tium motu, eandem derivare fenfationem. Nonnulii

autem nirais longarn latamque ratiocinandi fibi parare viam araarunt, ita ut (onus undatim, haud aliter ac un¬

dre, qure fuum in aquis motum continuant, in aére pro«

pagaretur. Nec defuere, qui omni negante experientia,

fonum in vacuo omnino admitti debere, non tantum ferio adferuerunt, fed etiam aiios, vel invitos in fuam

fenrentiam trahere & compellere cupierunt. Hinc po- fteriores plerique infolcnces & importuni jaftatores cri- umphum ante viftoriam cantanies, multa naturalium re-

rum principiis repugnantia in medium produxere, usque

dum a Torriceilio Magni D.ucis Hetruriae Mathematico aliisque, varia ejusmodi pervicacioris cerebri figmenta

fint profligata. Infequentes etiam Phyfici inania hujus-

modi ratiocmia negbgcntes, per crebras obfervationes

ftudioié faktas & repetitas experientias, confiderata fimul

natura corporis elaftici, genuinam ibni indolem expi-

feari conati funt. Quo ipfo comperttim quidem eft, quod

aér fit vehiculum ibni, feu pro excitando fono requi-

ratur mofus qui dam in aére, licet non orxmis ipfius nio-

tus hunc effe&um producat. Quippe, cum Volumen quodpiam aéreum, quacunque veioeitate fimpiiciter mo·

vetur, non editur fonus, priusquam corpori elafiico ido-

neo, occurrens aér, motum fubfuicorium & tremulum

obtineat. Sunt quidem plures, qui in hac meife falces

fuas exercuerunt, etiam pofteriori hoc a&vo, quod con-

ftat ex plerisque Diariis Eruditis, libris Phyiicis & Dis·

fertationibus Academicis, plurima tarnen adhuc reilant,

aliis dimetenda, quoruna nonnulla nunc delibare ftatui-

mus,

(5)

II ) 5 ( II

snus, Sc quidem pauciiTima, pro ratione facultaturn, Sc

temporis praeter opinionens valde coar&iti, De Sono Sim-

plici, Dire&Oj mitiorem B. L. etiam atque etiam expe-

tenres eenfuram.

§. Ii.

Licet Seiend« Naturales detenorem, quam all«, for¬

te m in eo obtinuiiTe videantur, quod auibusvis ferius,

aut condigne fatis excoli coeperint, aut (altem genuina-m

formarn fint adepfi, quippe non lolum, qu« nobis fuper-

funt circa opiniones in Naturalibus, & dogmata Veteruru

Philofophorum, pleraque funt mutila, dubia, obfcura

Sc iimulacris fabulisque invcluca, ut non veritatis, ne-

dum Seiend« imaginem referre valeant, (ed & poftea

feculis infequentibus, qu« dicuntur barbaris, omnino

inta&as fere jacuerunt Sc ineuit«, atque in profundis-

fimo oblivionis quafi barathro deineri«, tarnen Sumroo

Divin«Providentias in genus humanuni beneftcio, in lu-

cem tandem recentiori hoc «vo iunt protrail«, larvis

exut« brevique polit«, Sc in eam formarn redacl«, in

qua omnes Veri & Boni aeftimatöres quasdam ipforum

nunc fufpiciunt, adamani Sc colunt. Harum, qua prae-

ilantiam nulii vix (ccimda eil Acußica (ab άκύω audio),

vei Scientia Soni &Auditus, qu« fua quidem, ut reliquae fere, rudimenta quasdam obtinuit verfus initium iecuii prioris, opera Galilad, Kircheri, CarteGi, Merfenni See,

plura quoque eo fpeclantia feiiciifime poitea ihnt detefia

& elaborata, nemo tarnen, quod conftat, ipfius mifercus

eil, Sc in (e fufeepit prseclaras ipfius opes, undique nunc difperfas, in unum colligere, & genuinum quoddim Sy-

ftema condere. Farenduro quidem eft plures veterum, praeeipue Graecos, AcuiHcam non (olum non omnino

neglexiile, fed potius plurimum ftudii Sc oper« impeo-

diite in excolenda Mußeα, qu« effc altera e<us pars pra¬

ctica, cujusque eil fnndamentum Sonus relativas. Eam,

A 3 inde

(6)

^ fZ f

inde a tempore Pythagora?, tanti fecit Gens litteris qu'i- buscunque politiilima, uc locus ipfi fit re'i£tus inier Sci-

entias Mathematicas, & Mathematicis, teile Cicerone α),

nihil erat iiluftrius; aft ex iis, quibus tempus edax rerurn

pepercit, & qua® ad nos pervenerunt, non concludi poteit ipios in principiis A. multum fuifle verfatos. Alia qui-

dem eil ratio recentiorura, qui Sc bis temporibus Mu- ficam, tarn theoreticara, quam pra&icam, ad failigium

omnino admirandum evexere, atque plura egregia liite-

ris quoque commiiere, ut Dnn. Rameau, D'Aiembert, Euler, Geminiani, Tartini, & inftar omnium quidem ip e

I. i. Roufieau &c, Ted neque hi quidquam fere profule-

runt eorum, qux cooflituunt partem priorem de Som fimplici.

§· ΠΙ.

Propius adtendendo ad lenfationes noftras externas

deprehendimus, quod, fi obturemus aures, careamus ea-

fenfatione, quam iliis apertis experimur, cum duo Cor¬

pora colliduntur, hinc ex analogia cum aliis fenfationi-

bus externis, opinamur, quid corporei extrinfecus a col-

lifis corporibus advenientis ferire aurem , Sc fenfationis

exiliere cauiThm, (altem fine qua non, & hoc ipium eit quod vulgo indigitatur vocabulo Soni. Licet hsc idsea

fit maxime confufa, Sc qua partem erronea, tarnen fi ju¬

de determinetur, potell quidem admitti, Sc tunc habetur definitio Soni valde obvia, qua eil motus tremulus parti-

cularum aerearuma corporefonoro excitatus, Sc per aurem ad fenforium commune propagatus. All: non eil fuffi- ciens, quum in fermone commun', eidern tales tribuan-

tur afFecfiones, quae corpori non competere poilunt, ut

fvavitas, incenfiras, gravitas Sic, ideoque tarn fine dubio ingredi debet idea percepfionis vel (eniätionis, qute fimul

in mente exiftit, & motui ifti in corpore adcurate re-

fpon-

a) Tnlc, Qjiiicft. JLib- I, Cap. 2,

(7)

SP'2 S r

<10 ) Ί \

ipondet. Pronum itaque videtur, flaiuere Sonum con- fiflere in motu tremulo particularum aérearum, qui ex- citarur a corpore Sonoro, & per aurem propagatur ad

cerebrum, cuique congruens in anima exiilit feηfatio.

Quo circa eil obiervandum, vocabulum hocce Soni in adpiicatione dupliciter ufurpari, prout coniiderationi fub- jiciantur tantum, aut mutationes in materia, ut ipfius ex-

citatio, propagatio &c. aut ea, quae fpeétant perceptio-

nes, ut cum dicitur ivavis, intenius &c..

§. IV.

Corpora dura & elaftica prx reliquis, Sono diftin-

dto prodticendo eiTe apta, licet fatis conftet, plures ta¬

rnen Sonorum excitandorum modos deprehendimus, qui

omnes ad tres prsecipue referre pofie videntur clailes,

quarum prima confiilit in motu vibratorio corporum quorumvis elafticorum, ut chordarum, campanarum, va- fculorum vitreorum &c, aéri circumquaque adjacenti

communicaco, Alterana conifituunt omnes Soni, qui ori- ginem debent cuicunque aéris vehementiori comprelfio-

ni, & fubita* remiffioni, veluti cum tenue vimen, vel

lamina roetallica antrorfum & retrorfum celerrime red- proeatur in aére, aut cum globus ex tormento bellico

emiilus aérem pervolat, aut ventus violentus fertur in

arbores, rudentes navium, per foramina fenefirarum, aut

cum duo corpora firma vel fluida in aére colliduntur &c.

Huc accedunt quoque firepitus pulveris nicrati accenfi,

tonitroum, plurimaque alia. Tertia denique claifis illos comprehendit Sonos, qu; producuntur cubis vel fiilulis, , atque infirumentis in bunc modum, vel natura, vel arte

conftructis, five redlis five curvis. Quaténus, usque ad

iempora Euleri omnes deduxerunt Sonos tibiis excitatos oicillationibus parietum iitarum ab aére imrniilb produdtis,

hofce tertiär claifis modos quoque retulerum ad prirram, fed omnino perperam, nam adcuratius penfitata fitudu-

ra,

(8)

f! ) 8 ( §§§

ra, & proprietatibus tibiarum Muficarum examinätts, fa-

ciie patet motum tremulum caufiam proximam foni, hiC fufcicari ex eo, quod aér cum quadam vehementia, aut per os huruanuro, aut alio quovis mechanisrao, ut m

Organis Pneumaticis, in tubum injicktur, ita tamen, ut inftar teouis lamina?, folum radat iuperficiem inferiorem ipfius, 8c fic comprimat columnam aéream in eo contentaro, qua? fefe iubito expandens iilam vicilTim com-

primit, & in aerem Atmofphsericuni foramini tubi oppo- fsium impingi? b). Quum infuper ha? a^iiones aéris per- agantur inträ latera fiitula?, 8c hx etiam fine dubio quid conferant in hunc effe&um, tertia haec merito conftitui-

tur clailis.

Acuftica? pofituri Pbyfici "Furidamenta, non follicite

confiderant fingula phcenorcena Sonorum, qua? diftin-

ftion-s gracia in tres claües funt redaita, hoc etenim es- fet laboris immenfi, & minus proficui, fed maxime fim- plex elegerunt corpus Sonorum, cujus pbsenomena, omni

qua fieri potuit adcuratione, obfervarunt & proprietates inveftigarunt, Matbeii interdum fubhmiori, opem quo- que ferenti, atque fic propofitiones quasdam condide-

runt, quibus, ut cardinibus admirabile hoc fuperftrui pos- lit ssdificium. Eum in finem aclhibuerunt chordam me¬

tallicaoa tenuem, qua? jufle tenfia, valde efi elafttca, &

eapropter, quando pulfatione trånsverfa, vel fubitanea ad- traclione, cogitur mutare figuram, eam iterum recupe-

rare nititur, nempe fitum reåum, fed ibi manere non

pofeflt, quia eo accedit vi elaftica acceleratrice, adeoque velocifate tunc adquifita ex inertia eonatur ulrerios mo-

veri, licet retardate, donec ab altera parte fui fitus re&i, peregerit excurfionem, ii (impiiciter fumatur, fimilern &

aqua'em priori, unde iterum retrahitur vi elaffica, at¬

que per inertiam ad alteram partem denuo excurric, &

fic,

b) Eul, Tent. Nov, Theor, Mus. & Dider, in Mem. de Mathem, &e»

(9)

cSSD 'S r\ ( cS5b

«^P ) 9 \

fic, ut' pendulum, reiciprocaiion.es continuas -exercet, qu®

bic dicuntur vibrationes, & nudis cculis plerumque cerni pgtlujQt; firnul autem oboritur in mente fenfatio SonL

Licet non adeo evidenter (emper pofiimus confpicere ejusmodi vibjafiones, in qtiovis corpore fionoro, tarnen il!x deprehenduntur, partim oculo armato, partim aliis moiis, uc Cr manu campanam fonantem adtingas, aut Γι

propiorem campanse figas ftilum ferreum, & ea ex parte

epaofica puiietur > audies fonum ex impactione ipiius in ftilu n,cerciffimo indicio, quod mutata fuenc figura cam-

pan<e efirc&um hunc producentiso

§. V,

Motum hunc vibratorium in corporibus fonoris efie

cauilam genuinam & primam foni, nemo nunc quidem negaverit, num vero fit unica, non adeo facile cuivis con- ilat. Neque aliam fimul agentem quis fufpicatus eil pri-

us, quam Phyfici qmdam Gaili, non inferioris jfubiellii, ut

Peraltus., Garréus, Hirius &c, cum implicatifilrna Γοηί phae-

nomena peoitius rimari reorarunt, raultiplici experientia induyli ftatuerunt, quod pr#ter motum allatum ofcilla-

torium in corpore fotioro, quem dicere licet totalems

etiam fubjiciantur parfes ipfius exiguce alii rootui trem li¬

latori > & partiulipraecipue cum ibnus defideratur di-

itin/tus & Ivavis c). Vix illum negare licet, quum con-

ibterit, motum fokim v:bratorium non femper fufficere

excitationi foni ä). Hunc itaque admiferunt omnes Phy¬

fici recent'ores, quos nobis videre contigit, excepto Kraff- tio, qui eum omnino rejecit e)j verum argumenta ipfius diflenttonis non valent nos dimovere a priori fententia.

Nerjue nos fugit, conflare per experientiara, chordam, fi

fonum edet, eo usque tendi debere, ut vibrationes circa 96 conhciat uno minuto feeundo, & quse, fi fit laxior5

B laxi-

c) Celeh. Pnrf. Phyf. 87» d) Mufch. p. 906. fqq, t) Klafft.

Bizlt£\, i'h) i, Pars»III, p. 350»

(10)

eSféj τry> ( ) V,

faxior, nnllum edat fonum; numme fortior haec requ*~

rarur tenfio, ut partes minimas in tremorem redig! pos*

fint? Putat KrafFcius forcipero cujus brachia compreiTa,

& fubiro remiiPa, neque edere fonum, ex defeFtu tan-

tummodo vibrationumj fic ita, ied quomodo ce'eriores producentur, fufficientes nimirum excitando fono, cum

slterutrum brachiorum duro qüovis corpore adtingitur?

Un der*am motus in corpore fonoro remanentes, & vifu,.

& taclu, fepe percept bfies,. cefiante fono? Penitior vero borum tremorum natura fme dubio elucefcit, cum ex- planäbitur, cur cbjeclum diveriis radiis- fimplicibus lucis

Polaris. figiilstim! oppofitum, diverfis induatur coioribus..

§: vi..

Quum chordä merallica in motum reda£la vibratio-

nes ruriunn prorfum conficiat, uti dictum eil, necefle eil impingat in ftuidum aereum elafticum, quod illam cir- cumambif, & eo ipfo particulas fibi proximas propellen-

do comprimat & condenfet, atque reditu fino iinat eas- dfem, ut vi elaitica praeditas, recedere & fefe expandere..

Igitur particulas aéreas corpori vibranti proximas, per vices

ibunt & redibunt, ad initar corporis ipfiusj & qua ra- tione hx particulae a corpore agitatte funt, iliae quoque movebunt fibi proximas, easque fimiliter urgebunt fibi

vicinas, & fic continue.

Partes autem euntes, & eundo condenfata?, ob mo¬

tum fuum progreflivumj quo feriunt obilacula fibi op- pofita, funt pulfus, & propterea pulfus hujuscemodi fuc-

ceffivi a chorday & omni corpore tremulo per aérerrr propagabnntur, idque■ sequahbus· circifer ab invicem di«

ilantiis, ob asqualia temporis intervalla, quibus corpus vibrationibus fingulis fingiilos pulfus excitat. Hincetiam fequitur, quod numerus pulfuum propagatorum idem fit

cum numero vibrationum corporis tremuli, neque mul- tiplicecur. in eorum progreilu... Particula enim, quovis

aeds>

(11)

c8& \ T τ Γ é?a

£ä$® J 11 V. w

aeris, quamprimum ad Iocura fuum primum & natu-

ralem redierit, quiefcet, neque deinceps movebitur, niii

a novo impetu corporis tremuli, quiefcet igitur quara- prinium pulfus a corpore tremulo propagiri deiinunt.

Quarriquam corporis tremuli partes iic eant & redeant,

fecundum plagam aliquam certam & determinatam, ta¬

rnen pulfus inde per aerem propagati, fefe quoque dila-

(tare ad latera, facilc conilat ex natura ipfarum elaftica,

& adeo a corpore illo tremuloi tanquam centro com- naunij fecundum fuperficies propemodum fpha.ricas &

concentricas, progredi.

§. VIT.

Ttaque inter hos pulfus aeros, & unduladones in fu·

perficie aquae exiftentes, cum ex. g. lapillus in ipfam pro-

jicitur, excitantur illae quoque circulariter, prog^edien-

do circa locum percuiTum, quxdara datur iimilitudo, qujc

certe ratio.fult Stoicis, GaiTendo i& aliis ftatuere, illos

fimili modo excitari, ac has. Verum analogiam hane

ab ipfis juito nimis extendi haud difficulter paret; nam pulfus aérei geneiantur vi elaftiea particularum in medio

elafticoj cujus particuls, compreffione fa£ta poiTunt con- denfarij & eadecn cefTante, fefe expandcre, fed undula-x

tiones aque$ Formantur vi gravitatls in medio fluido

non elaftico, cujus partes impreilioni minime cedentes,

non niii coacervari poffunt, & akitudines facere, feu

fommitates undarum, quibus defipiis Sunt vallcs ipfa¬

rum$ adeo ut quae dicuntur juga & vallesin undis aqueis,

funt particularum condenfationes & ditåt o ηes in aé-

reis; infuper Academici Florentini iteratis obicrvarunt ex- perimentis, qnod quo majus faerit fax,um, c/ quo major/bus

viribus fuerit injetium aqux, eo vehetus orbes ripamverfus

promouerif)\ quum tamen undae aérese generarioni Soni

jnfervientes, eadem fere femper ferantur velocitate, five

fit vis motrix major vel minor.

B 2 Quod

f) Tencam, Fiorent, Pars, II, ρ, lo&

(12)

Qaod autem aér requiratuf ad produ£lionem fonl,

evincunt praecipue ex perImenta vulgacifiima ab Hauks- bejo g) primurtt, & deinde ab aliis pluries inilituta, qute

probant corporis fonori puliationem ftullum fere exci-

tare fonum, quaftdo illud includitur fpatio, aére quati-

tum fieri poteft evacuato* fed qui fenfim augetur, quo

plus aéräs intromittitur, quin & fortior ordinario audi-

tür, cum aér in fpatio eodem condenfatur.

Sunt tarnen quse dubios nos reddere pofieot, utrurn

aéf fic unicum vehicuium, uti dicitur foni, feu, numne alia fint media* quorum particula; in iisdem circurnftan-

tiis hujusmodi motibus iubfultoriis fubjiciantur atque ae¬

ris? Non loquamuf de illis iolidis, qua? ipfa funt elafti-

ca, quorurö pori iunt aperti, & fimul aére repleti, qua;

hujusmodi motum admitfere pofiune« Sed rationem hrs- fitandi ofsebent fluidä aliquot, in quibus pcricnla fauta

iunt. Multi, partim caiu, partim ex infiituto, aqua fub»

merfi, audierunt ionos iupra eam editos, non folum for- tiores, ut tormentorumj campanarum &c, féd & debilio-

res* ut Vöcis humana. Plura infuper adcuratifiima hunc

In finem inftituta iunt experiments, qua; omnia in eo

conveniudt, quod (onus infra iuperficiem aqua; excitatus,

efiam licet paulo debilior, audiatur iupra ipiam, Qui-

dam hunc efteclum explicaturi, ipfiirn tribuerunt séri, poris aqu?é incluio; hujus aufera rarionis veritacern, ut

exnioraret Nolletus, aquam adhibuit vel non, Vel magis, &

jminus, aére örbatam, dullam tarnen fenfit in eiFeftu dis»

crepäntiam b)< Magna quidem hic nonnullis occurrit difficulcas, qui ieduili perveria adplicatione noti/Timi Flo-

renrinorum experiment! i)y itihrerent veteri opinioni, &

aqua; omnem denégare Volunt elafticitatem, atque fic

fono transmittendo eam habent minus idoneam; verum

-

res

g) Phyiico Mech, Exper. p. 262. feqq. h) Lecons de Pbyfique

;Xom, III. p. 4.15« i) Tent, Flor» Pars. II, p. 58, feqq·

(13)

Sh Λ τΛ ( cf% ) ι3 ν

res eil in fHvo, quippe perelegans hoece iralornm ex-

perimentum oftendit iolum, aquam, compre/Tione ab illis fa£ta, qus quidero erat fortiffima, non reda&ani eile in

minus fparium. Quidque fentiendum fit de experiment©

Cantoni in Transactionibus Anglic. defcripto, alibi oiten-

ditur k)., Quum itaque experientia nondum comprobee

aquam deftitui omni elafticicate, quin potius phxnome-

na obfervantur, quai contrarias magis patrocinari viden-

tur iententia? /), nihil adhuc impedit, quin agnofcamus,

fonum per aquam pofle propagari. Sonum quoque li¬

cet debilitatum ipfüm Mercurium pertranfire obferyavit

Graveiandus m)v

i VIII.

PulfuS hi per aerem propagati, qui pertingunt ad

älam aurls fana?, in eam condenfatas intrant per canalem (meatum auditorium) in parte auris externa, qu-i termi«

natur membrana tenuiilima tenfa, Tympanum dicla,

partemque auris externarn ab interna feparante. Parti-

culie aerea?, qua? ad hanc membranam adpellanf, iliam percutiunt, & fubfultorie movere faciunt, unde motus un- dulatorius communicacur aeri, cavo auris interiori conten-

to, atque fimul ofia quasdam minora fympani agitatione

moventur; motus fic per plures exiguos canales, pecu- liari modo difpofitos atque contortos, promovetur, &

integra cavi hujus fuperficies ofiea, a particulis aeris agi- tatis, percutitur. Quo ipfo, impulfionem fieri necefie vi-

detur in moilem nervum auditorium, cum organo ailato

Gehören rem, & per eum in cerebrum. Huc usque nos

perduxerunt Anatomici prseitantiffimi Valfalva, Vinflouv, Cailenbohm, Verney, Albinus, Rofenftein &c, quoruna

feripta adeat, qui jueundam non minus, quam difiin£lam

B 3 veiit

k) Dtifert. adferens dubia circa Argumenta eompreiiibiÜtatem aqnae conc rnentia, Abosp 1766. /) Difleir. Upfal, de Elafticitate aqua, I76v in) Phys. Math, Elein. Ρ, II, §, 21332«

(14)

£§05 Λ τ Λ ( c505

) *4 \ W

■velit artificiociilim^ hujus machinee ejusque partium de- fcriptionem & deiineationem. Huc etiarn pedem figit Pfryiicus, obiervans folummodo, quod mutationibus Iiis

in organo fadis, fimui decerminatas exiftsnt perceptio·

nes in anirna.

§. IX.

Quum Theoriae Soni maxime interfit notitia velo-

citatis ejus, ipfam per experientiam omnium primo inveiligare ftuduere Phyfici, inter quos eminent Sei¬

ende Naturalis fcre au&ores, Socii AcademirE Florenti¬

na*, multa inilituendo experimenta, quibus aniroadver-

terunt, fonuto percurrere fpatium 1148 ped. Angl. 1. rn.

s., b. e. tantum temporis requiri, priusquam audiri pos- fit fonus excitatus exploiione fclopeti, eodem aliato fpa-

tio ab aure diiliii. Alias etiam detexerunt hi Philofophi

foni affeåiones, ied interdum lapfi funt, ut cura fe de- prehendille dixerint, eandern ipfius velocitatern, iive ven-

tus fit fecundus five adverfus, vel fortior vel remiilior, quod tarnen omni adcuratiori repugnat experientias »).

In erroneam hane opinionem fme dubio inciderunt, quia juTto breviorem acihibuerunt diilantiam, in qua exiguas

differentias velocitatum bic obvia?, vix fentiri poterant.

Plures Naturas fcrutatores idem volvere Caxum adlabora-

runf, difpari tarnen cum fucceiTu o).

Jtaque Primipilus Phyficorunn Illuftr, Neufonus, cui

nihil erat arduum, nihilque, quo hutpana induilria per- tingere poiTit, impervium, huic negorio feie accinxit, in- quirendo, quatenus hoc Problema de velocitate foni a

priori, & ex natura aéris elaftici poilit refolvi. Ilunc in

finem, fagacitate ipfi propria, primum demonftravit, Pul- fibus per fluidum elafiicum propngatis, ßnguhis fluidi particu-

las, motu reeipvoeo brevijf/imo eutites & redeuntes, accelcrari femper retardari pro lege ofcillantis penduli ρ), & dein-

ceps

«) Tenr. Klorent. P. II. ρ. χο'8· 0) Phil» Biitan. P* II. p- 103.

■p) Piincip. Phil. Nat, Lib. II. prop,.47.

(15)

V τ* f cS?3

<38° ) 15 κ *S

£TepS Quod velocitas pitlfuum, b. c. fout, ßt ea^ qua adqnivi-

t'ur ci gravi Iibere moto per dimidiam nltitudinem Atmofphcs-

V(£ wändet, ~five\ redaSla in uniformem denfitatem, äqualem

ei\ quam habet ad fuperficiem telluris q). Atque hinc, rite potitis caiculis obeinetur 979 ped., Angl, in aere puro,

nuliaque exiftente ratione inrer diametros particularum

& ipfiarum diftantias, verum per corre£Fones eapropter faifcas invenit, eam 1142 pedes Angl, omnino eandem

quam prius per experientiam obtinuere ipiius populäres

Flamfiedius & Hallejus„

Denique, ne quid irrcertitudinis adhuc fupereffet, ad experimenta adgreflus eit Derhamus, eaque plurima in- itituif, maxima cum follicitudine multisque mod's variata,

toris tribus annis, ineunte hoc feculo r), Quibus nimi-

rum experimentis partim ftabilivit, partim detexit prima-

rias adhuc cognitas Toni proprietates, nimirum, 1) Quod

fontis tempore iu m. s. percurrat 1142 ped. Angl, (eu

1173 ped. Svec. vel 5864 ulnas. 2) Quod eadem velo-

citate moveatur omni tempore, & quavis tempene aeris ilatuque Barometri', nociu vel die, Five coelum fit fere-

rium five nubilum auf nubilofum, five ningat five pluat,

five Situs regnet five frigus. 3) Quod aliqua fit diffe-

rentia fpirante vento fecundo vel contrario,. & eo major, quo vehementior eit ventus. 4) Quod omnis fonus five

remlilior fiye- fortior, five campanula excitetur five tor-

mento bellico, eadem & uniform! procedat veloc'itate, adeo ut requalibus temporibus requalia fiemper conficiat fpatia. 5) Quod nuiia deprehendatur variätia foni, qua velocitatem, utcunque dirigatur tormentum, vel quam- cunque fortiatur elevationem. Quee allata funt in nu-

rre o 2- qua velocitatem invariatam in aere calido vel

frigido, non funt nimis extendenda, nam in maximo

ca-

q) Lo.co cit, Piop. 49. coroll, I. r) Transl,.Angl. Vol. a6*

num, 313*

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :