De delectu oblectamentorum recreationis, dissertatio; quam suffrag. ampliss. facult. philos. Ups. sub moderamine doct. Dan. Boëthii ... publico examini modeste subjicit Daniel Hvasser, alumnus regius, Westmannus. In audit. Gust. maj. die XX Maji MDCCI. h.

Full text

(1)

»J? •V';'''"-DE

DELECTU

OBLECTAMENTORUM

RECREATION1S,

DISSERTATIO; (TUAM

SUFFRAG. AMPL1SS. FACULT. PHILOS, UPS.

SUB MODER AMINE

Doct.

DAN

BOÉTH11

ETH. ET POL1T. PROF. REG. ET ORD.

PÜBLICO EXAMINI MODESTE SUBJICIT

éjsvifsj?

ALUMNUS jREGIUS, WESTMAKKUS.

IN AU DIT. GUST. MAJ. DIE XX MAJI MDCCCI.

H. C.

-—

UPSALIi:,

(2)

PROSTEN

HQGÅREVÖRDIGE och

HÖGLÅRDE

HERR

ak

131

-s

ak

¥ai

S-AMT

PROSTINNAN

HÖGÅDLA FRU sr* 3

;va

c

at

e T3) T 6O» T& T "TT T^T FODD iiSJUxiLI

k:

MINE

HULDASTE

FÖRÅLDRAR!

Utt år ej blott en

pligt,

det år

en

rättighet,

Och—den år ljuf, at

tackfam

vara:

At jag med nit

defs

helgd

och

6mt defs

vållufl

vet, Må hjertats enkla fpråk förklara.

Faft ej af konften höjd,

(kal kånflans roll

bli

hord;

Ej hjertat kan fin rått

for

krafter*

brift

forfaka:

ISTej—tvångfritt

forftlingén

af fpåda frukters

fkord

(3)

VI RIS

AMPLISSIMIS ATQUE PRA5CLARISSIMIS

DOMINIS

Mag.

C.

BERGSTEN,

sen.

ad gymn. Gkval. antehac hlst. et mor. lectori,

Mag.LAVR.

qriST,

ad athenäum hudiksv. rectori,

Mag.

J.

STENFELDT,

schol. triv. geval. con-rectori

FAUTORIBUS OPTiMIS

Tenuem

mentis pi«e gratasque indicem, tenue uiunas offert

(4)

PLURIMUM REVERENDO et CLARISSIMO

D:NO

OLAO

B,A

CK

STRÖM,

V. D. M.

SPECTATISSIMO FIDISSIMOQUE AMICO!

Jjuit

dies, quo tenetia mea, Te gubernatore, integral ac tran-quillas perinfantice delicias tutoibat cymba. Erit quoque

jucunda

ißius diei memoriaßmul cum vera in

Te

amicitia

&

veneratione

(etatem vigens, cujus qualecunque tefiimonium, cum majora

non

valuit, voluit yrafittum

TUUS

(5)

DE

DELECTU OBLECTAMENTORUM

REGREATIONIS.

'52m.T™

"

"

fr

^Julla

for fan

veriras

fenfui

hominum

communi magis

EU srrrider, quam quod oble&amentis, quibus fruendi

poteftatem natura dedit & qute fenfum vitae pariunt ju-cuodum, nulla lege abfohlte privari queant. Nihilo ta¬

rnen minus seque indubiratum eft, neminem, qui,

ad

prae-fagam raiionalis adque alriora tendentis natural confcien-tiam excitatus, earn non omnem fopire & prseftringere

valuit, efte, qui non in hisce deledtarionibus arque de

illis anquirendis cura inimica faepiflime rationis inte-grae prascepris inveniat impedimenta & obftacula. Hinc

cuilibet de vita re&e & beate inftiruenda follicito gra¬

vis & quae perpendatur digniftima fuboritur

quaeftio,

de fibi invicem conciliandis confcientia; moralis Sc ad

jucunda tendentis natura propenfionibus <Sc

poftuiatis,

qua vel in medio reli£ta vel male perfbluta, nulla datur

via fecum contento vivendi anirao. Non qilårrendum heic exiftimo de modo, quo plerumque quceftionem han©

propofitam praxis ufusque folvit; quae enim fiunt num-qua.ni reguiam juris conftituere poftunt: fi vero hominem

in adlivim vitain plene vigilanter meditateque inftituen-dam formatum concefteris, fatearis quoque necefle eft,

experientiam illam tnftem, quos docet, plurimos morta-lium , catcos ftupidosque, omnem ab ifta quaeftione

deci-denda avertere attentionem Sc qute ad illam confideran-darn impellere folent, occsfiones fuffocare, nihil omnino

(6)

vale-cS?3 «08»

valere ad hujus nodi folvendi necefliiatem inftrmfmdam,

Qiii in hoc problemate explanandd atcente verfati fuerunt,

reÖe quidem &3 ut fas eft, perfpexerunt, de inexorabi'li

jufforum confcienria; rigore nihil

effe

remktendum; fed

a vera perfvafione, omnes officio

efTe

dicandas vires, otficiisque omnia efTe poffponenda arque nullum vita hu¬

man« momentura fan&is carere orfkiis, temere conclu-ferunt, omnes oaturae inferioris properifiones ab iffhac, ad quam naturae potioris celfiorisque confcientia ultro in-vitemur, perfeftione improbatas

prorfus

Se damnatas, ea-rumque radices prius elfe evelien das, quam ad ftatutum

jrbl)is honeflatis finem tendere poilimtis. Rigidiflimse vel

jpforum

Anachoretarurn fan&timonice

notiones, quamvis

utique veritati minus confentaneas fuerint, e fonte tamen

Jbåuftae fiipr,

quem judex qnisque probuä fanttitate vene¬

rabilem efTe agnofcat, Optarem iraque illos, qui a vero abérranjtes ex hocce fonte ducUsperfvaficnes Se praece-pta

refellere

fuum efTe

putaverint, mimquam reverenriam

origini ipfi debitam neglexiffe. Jure quidem-, me judice,

contendirur, Leges homini non datas efle, quae eam

ex-ftirpandam juberent naturam, qua orbati a&uofam

homi-nes Si éruia finita éxercere ceflarent vitam, arque

le-gum fini fuo ram parum convenientium fhidium utilem omnem Se genuinam sgendi facultatem corrupturum in-cerfeflurumque fore.j ar ve reor, ne iis fulta argumenris

haec haud raro propofira fit verkas,qu« cupiditarum vim

jucunderurnque reruxn ftudium nimio favore

confirmave-rint, atque ad vocem confcientia obturandam adjuverinr,

quum ad eorum noraUm in prssceptis officiorum

traden-dis vel honeftum a jticundo pendens vel hoc cum illo pari pafTu ambulans proponatur. Non indiget homo

fub-iidiis a fophifticante Fhiiofophia

petitis*

ut in transverfa agarur; uhro enim, proh

dolor!

nobiliorern fuum habitum

fupenofemque defiinationem in obiivionem tradere fölet»

(7)

pro-W? 3 w

A propofito nimis hsec noftra opella deciinaret

, fi

per-quircremus, annon omnis cum fubtilior, tum cralfior,

Epicureismus, cujus propriam in eo ponendam efie exi ftimamus notam, quod normam, ad

quam quaeque libera agendi facultas dirigatur , in jucundo ponat unicam, fi

confiantcr fatis & fibi jpfi confentiens proponatur,

hoc-ce vitio laboret. Neque disquirere volurnus, an non via,

in quam rnagua

nuper phiiofiophantmm Gcftoaniae Sc

Co-nora cohors ferrur, ut, quas fibi fingunr,

Fiatonlcae Sc

ranatifcno vicinse inaflivitati faventibus corfiecunonibtts a

Celebemmi noltri asvi

Philofophi

de

pura moralitate

do-flrina enaturis obviam eant, a.veteris Epicureismi vitiis

immurfis fit. Sufficiat indicafie, omnem doflrinam,

qua de purae Mora'itatis ideis aliquid dernere vel aliqua mix-tura eas corrumpere fibi permitrit,

meo judicio efie im«

probsndam. Sed cum iliius prsecepra botnini, definitis

prscdito viribus Sc per fttam folum individualem naturam

ad agendum apto, data funt, ad has vitas iliius aflivse

ne-ccfifmas conditiones defiruendas tendere

nequeunt, fed

eo fpeflant, ut cunflse individui vires confervata? &

au¬

flas per liberam agendi facultarem

idonea

infirumen-ta raoralitatis evadant. Ab bis principiis dijudican-das efie omnes ofticii nobis injungendi leges exiftimamus, Sc ab illis quoque ordiendum effe putamus, quum

quas-fiioni, ab Ethicae Dofloribus non prattereund«: de dele*

flu obleflamenrorum, lurnen

qualecumque affundere

co-nabimur.

2.

Si finem, voluntatem Sc vires humanas

direflurum,

ultimum ftatuercrnus fenfum jucundi, five illum

per

Ari-fiippi voluptatem in motu, five per Epicuri voiuptatem

(lautem explicaremus, fieri non peilet, ut Ulla

alia e< rum, quee voluptatem fenfumve «nimas arnccnum crcare poffunr,

A 2

(8)

regu-c5l?9 k t§fo

^ 4 «30*

regula definiretur, quam ea, quam mens per

experientiam

a deledationum variarum vel majori minorive vi Sc

in-tenfione vel durarione vel denique ipfarum fe inter com venientia arque ad non interruptum viras jucundae fen-furn aprirudine Sc ad easdem magis

minusve

patenti

ad

itu petere poffic. Si vero

Ethices

prsrcepra

alrius fpedant,.

quam ut prudentiam in

fruenda voluptare, ob diam

vo-luptarem, obfervandam

inculcent,

genuina rr.örum

do-drina hinc enatas reguias pro ulrirnis vitam humanam direduris agnofcere nequit. Non quidem is

fum,

qui ne¬ gern, propriam

quamdam,

cum

vita

ad

rnoralitatem

com-pofita, jucundirarem

effe conjundam;

ar

ejus indolis éft

hare jucunditas Sctanta ejus ab

omni alio permulcenrium

geners discrepantia, ur, mera ramquam

volupras

qusefira,

ftatim evanefcar. Finis in omni rnorali propoiito

princi-palis Sc ulrimus

eft adivitas; obledamenrum

vero

Sc

ro frui confequens quoddam, quod etiam in campo

huma«

nis viribus praeftituto, quarenus experientiae pater,

abeffe

poteft, nec ramen ideo

fua

abfentia

homines

a

continua-ro officiorurn colendorum ftudio liberat. Pofita igi.rur

vita in officiis colendis efficaci, ur unico in foro Morali per fe Sc

abfoiute adprobaro principiö,

omnes

alias

res

ad

voluntatem movendam sprce, adeoque etiam ipfe jucundi

fsnfus, iilius imperio fubjiciendae

funr.

Obfervandum

ve¬ ro, ad hane fubjedionem non fufficere negarivam illam ,

de qua in foro exrerno

quasrirur,

qua

efficitur,

quid

al-ter alteri jure permirtere debeat, qtiaeque

nihil

ultra

re-fpicit, quam ut ron

manifeftam

cum

lege

monli

repu-pnantiam innuat iliud,

quod alter

vult,

vel

ut

aliqua

ra-tione pro officiorurn adminiculo

haberi

poffit. Requirirur

vero heic alia eaque pofitiva, qure tum

denique

perfeda

eft, quum cetera omnia, quae voluntsri

hewTiance

objeda

effe poffunt, ur inftrumenra

Sc

admin-icula, moralitati

tamquam

fin

i, propter quem

unice

adpetenda funt,

fubji-cium

(9)

5 «as*

ciuntur, atque lic fublidit officii Sc animi ad ornne vir-turis genus feäandurn parati alimerita fiunt & moralis virae vires conltiruunr. Si notionem viriurn live a£Uvi-ratis humana organorum tam lare exrendere licet,ut non

ea folurn, quibus aliquid knmediare cfficitur, verum

e-tiam res, quse dominio hominis fubjici tam externo quam interno polTunt, arque vires, fpecialiter lic di&as, ad

propofita perficienda idoneas nutriunt Sc multiplicant» compleftatur, facile patebit, obleclamenta, quatenus vel

neceffarism virium recreationern adferunr, vel inter eas

reférri polTunt conditiones, quse ad animum in officiis

explendis alacrern & promptum alendura juvant, non

tan-tum licira, fed etiam officii caulTa conquirenda efle,

ne-que, quamvis Judicium ferret incorruptus purse

moralita-tis vindex, omnino improbari polTe.

f.

3-Per oble£lamenta intelligimus omnia, quae naturae

humanse convenienter fenfum vitae fvavem & jucundum quodammodo efficere polTunt, five id fiat eumdem

in-tendendo, live jucunditatem aequabilem

fuftinendo, five

demum injucunda aroovendo, quo

refpc&u praefentis

ani-mi ftatus in aliutn commutatio fsepiffime reficit & dele¬ gat. Quod fit homo delicis vitse fruendis aptus,

a£tivi-tati iplius non neceffario

officit; potius enim,

quemadmo-dum vivere eft conditio, line qua propriis agere

confiliis

non datur, ita jucunde vivendi potellate

fublata

torpefce-ret omnis agendi facultas. Qui

morolus

omnia

deteflattir

oble&amenta, eum raro invenimus

induftrium 8c

navum, arque, Ii forfan qusedam appsret

virium iliius

efficacitas,

egoismo, genuinse virtutis

Itudio femper

adverfo,

ful-citur. Nullam fruendi a natura homini apertam viam e choro licitorum obleffcamenrorum exclulam volumus, nili

(10)

ab-H

ö

||

abufu libertatis corrupta & aduleerata fuerit, vcl, uc pla-ceat, animi immoralitatem praefupponar, nt e. gr.

volu-ptas ex malis alienis capra. Ipfae illae, quas cum cc-teri9 anirnancibus communes habere videmur, grato vi¬

tae fenfu perfruendi rariones per fe non Tunt dam

nan-dae; fi vero (ub aha, ac quam eis rationis & naturs

conjun&io induit genuinam, fpecie easdern quderis &

iis-dein frueris, fpuriae {ane, humanas dignitari contraria! &

repudiandse evadunr. Hoc tarnen non impedit,quomious

quaeflio, an Ethica rerum ad oblé&andum aprarum,

quae per fe non illicitae funt, habendurn efle jubear de-le&um , atque qu^s hujus deie&us definiat

leges, digna

{it, quae foliicite perpendatur. Non vero eo fpe£ht håec.

noftra aflertio, ut per has regulas cafuifticam cornmen-demus micrologiam, quae a£livitatem humanam vincuUs

quafi. conftri&am teneret, atque mentem dubiis & anxieta-te compleret, quibus ad opus quodcumque

perfeqvendum

&. perficiendum inepta reddererur, pari rttione,

ac fi quis diaereticis femet ita

adflringeret

regulis

, utmetu contra eas¬

dem peccandi inedia tabefceret & confumeretur.

Requifitum

vitae moralis primum eft ultro

agendi prorruitudo, nec

poflunt moralitatis praecepra ullam, qua homo vitam

vive-re a£ttvam valeat, conditioneni jubere

evertendam. Ad hunc locum re£le förlitan citaretur tritum illud;

to;r kccqotgoiz 7tocvtcc y.xßagx

a ut:

Sanis omnia fana.

Cum Sutern oble&amenta ea folummodo

conditione, ut

vigorem vitae moralis promoveant, a moraliter

fano'ad-peri pollum, liquet, iriter jucunda, qua; per fe iliicir.i

non funt, poffe deleftum

pro ratione, qua ad vitam il-lam confirmandam referunrur.

locum habere. Hinc, quum

(11)

^ 7 w

quu.ij certa?, fine q.inbus moralis vita »gi

non poteft,

conditio nes (unr

generaies arque ornnibus hpininibus

com-rounes,

fecjuitur,

ohlectamenta

iigiiiatii»

cum his

confe-V2ndo regulas quäsdasi, ed

quas obietlationes eligere &

dtilcia tarpere decét,

^eneralss deduci

debere, arque pro Vario cujusque hominis ft«tu, aerate &

conditio»«, fta* ram in jucundis quarrendis 8a utendis

diaetam quemque

fibi ipfi fi gillat im

pr relenbere 8c poiie 8c debere. Regu¬

lärem, inprimis qüarcnus omnibus generatim datse effe

eenfenttir, brinciplai fänrum commonftrare ftatuimus,

ifi

h

Bina funt, absque quibus etillä däri

poteft vita mo

rahs3reqivifita, Auronomica fcilicer egeiub poreftas &

Ani-mus omnes a ftudio mercenario profe£tss volunratem

de-terminandi c au(Tas praecidens, ofiiciis iinice deditus.

Ab his requilitis leges in deliciis vita?

quaerendis generales

praecipue poTunt definiri. Quod igitur pnrinam ad

oble-<ftamenra, rarione a£bivitatis, arriner, htec quidem & blan¬ da fenfuum delinimenta, uri per fe paftlva, fibi invice

m

oppofica efte videnturj tollitur vero haec pugna, fi hsec illi, tamquam inftrtimenra, fini obrinendo conducentia

ftfbjictåntur. Dele£lariones non pro fcopo habentur, fed, tamquam recreationes neceflaria: ac adminicula

alacrira-tem animi nutrienris 8c profpe£turn

rerum Isctiorem

ma-gisque arridenrem paritura, quo orbatus vix 3c ne vix

qmdem fpontaneam agendi vim exercere poteft» in appe-tendis ponuntur. Fieri tamen poteft, ut delinimenta

vo-luptatis, qua capimur, paffirae vegetas vires langvidas

reddere 8i fuffocare pollint. Talis omnino föret effe&us omnium , quibus anirnus humanas paret,

oble&amenro-rum, fi in ipfis fruendis non fervatur, quem moralis

eo-rum finis poftular, modus: facile enim mentem 8c

(12)

®

8

nem, qure imperii fibi debiti habenas relaxaverit, fua

Tub potdlste redigurit. Ubi itaque rationi ira fiubefle de-financ oblecfcaménu, ur eadem facile deferenai &. quantio oportet, recufiandi facultas fublata fit,ultra ténmnos jufti 6c honelti dudutn evagäta funt. Omnes certum quem-dam aequabiiitatis graduåi excedentes voiuptates

non pos-funt non breves e(Te, atque, refpe&u nibrabtatis, inter

obledlamcnta licita infimo collocandge loco. Illeqebris

ve-hementioribus feeptra adimunt rationi, cupidinérn excitant,

quam per intervalla oblecfamentis vacua ttrdium,

vagi-que Sc anxifera inquietudo comirantur, habitumque pa-riunt anirrti ftatui aetivo plane contrarium, atque lic bre-vi åc externas Sc internas debfijtant vir.es,

rnentemque

pariter cum corpore prorius enervant

in

locum ab his

proximum detrudiasus obledlamentorum genus, quqd

lan-guorem quemdarn Sc confvetudinein vitam per onum, in-curiam & fomnmn transigendi adferr, aut habitqalem

a-nimos diftrahentem fruporem efiiciendo, aut fanam ad-minicula Sc objecfa officiorum videndi

dijudicandique ra-tionem corrumpendo. Quo radior homo lit ac incultio.r

eo magis ipfi arridet ono fpmniantiucn

torpori

vkino-rempus necare. Gentes ferae, ut irineraria narrant, n fi

induftriam farries bellive pericula incirarint, otiofi St im¬

mobiles amnem juxta profiuentsm totara confumere arnant

diem, quo motus aquarum

fonusque

fufurrans fenfum vitas inertem ac langvidum, donec obdormiverint, alere

pofifunt. Crafia hujus generis delicia otio folurn fnbmi-niftrarent pabula. Nec his praeftantiora funt, licet

cuitio-rem focietatis humanse ftatum prakupponanr, mulca oble-ftamentorum genera, quae inter referimus le&ionern tem¬

poris tantum fallendi gratia, nullo ordine confilioque in-ftirutam, cui indulgendo eo majorem fibi åc moralitati

adferre folent homines noxam,

quod in libris percurren-dis plerumque inhasrere arnant,

qui cupidinibus pabula

(13)

b-«ä# y w

fumbminiftrant, campumque, in quo ag;e

tid

um

ilHs

efiet,

fi£tis falfisque coloribiss

deformanr.

ÅlHduum

fihukrum

Romanenfium ftudium in gerate prsecipue illa, qaiae cerea

in quarncumque formam

flefti poreil, bomines

dotibus

e.xiroiis 8c optimis a natura ornatos cum ad

officia

ob-eunda, lum ad vitam ptofpere

degendam

ineptos

haud

raro reddidir.

§• J.

Si porro

oble£lamenta

ad

alrerum

illud, quod ad

vir*

tutem poilulavimus,

requiiitum, fcilicet animurn

proprU

commodi ftudio vacuum exigere 8c dijudicare placet, fa-cile erit iarelleftii, non omni* huic virrutis parti seque

favere feu illi exferenda alia minori, alia majori effe im-pedimento. Res

blandum

creanrcs

jucunditatis

fenfirm

cun£lse, quse ejus fuut indolis, ut quisque

fruens

easdeoi

confumat öc minust, ad fympatheticam aoimi facultaten?,

qua ad partern alieni

gsudii 8c rriilitiee

nobis

attribuen-dam ferimur, exikcaridam conferunr: contra autcm

de-le£lationes fme detrirr.ento alieni

gaudi'i

Omnibus paten¬ tes, ut e. gr. voiuptates ex artibus

liberalibus

perceptae,

magis hominum

dignitati

8c

fociali

indoli conveniunt.

Quae folum palatum titillant, ne ncceant oble£lationes,

requirunt, ut

corivi&us jucunditate

8c

hofpitalitate

perpo-liantur 8c condianfur. Diu obfervatum fuit folitarios hel-luones magis ab humana dignitaté

degeneralfe,

quam

il-lum, qni immodice quidem fumta aroät pöcirli, fed

ea-dern föciorum gaudiis

permifta

optat. Et certe inter

omnia, quibüs homo detineri poreft cultior, oble£lamen-ta viliiEmum &, urpote natura ipfa curam de aliorum cornmodis excludens, deterrimum eft gaudium, quod in

acervis numorum accummulandis carpit avarus. Hsec ea-dem oble£Umenta confiderandi ratio prseftsre docet rerum

(14)

jucun-&

IO

Sil

juc'undarum curam, quas judicii affe£tuumque focialium

culturam, ut in deliciis haberi poflint, requirunt\ Omne

jucundorum genus, quo rebus pulcris, bene dispofitis,

decoris elegantibusque capti fruimur, ea faltem, ii

fun-damenra dele&ationis, qua fe commendat, refpicias, cum morali bonogaudet cognarione, quod adprobationem rebus,

absque ullo externo commodo lucroque fponte imperti-tam innuat, Sc lic juver ad

campum patentiorem menti offerendum, in quo harmoniam 8c pulcritudinem

perfpi-ciat moralem, atque a&ivo illius fen(u duci difcat. Inter has circa dele&um oble&amentorum regulas referri quo-quemeretur, conditionibus viras moralis faventiorem effe faculratem ab uno sd alrerum oele&ationis genus confulto trensgrediendi,quam confvetudinem cuidam eorum, ceteris

exclufis, inhasrendi. Omnia enim, qutc rerum haud inte¬ gram fadern , fed ab una fäntum parte fpe£t«ndam offerunt,

animum reAringuot ac occaecanr, egoismo favent Sc ju-dicandi faculratem corrumpunt, atque fic morali aftivita-ti detrimento funt. Qui, fplendidis Sc muJta arte

con-quifitis urbium oble£Umentis adfvetus, fimpliciores ruris

delicias experiri noluit, raro in judicando a partium Au¬ dio, moralitati ferr.per noxio, alienus videbitur,

§. 6.

Sed in argumento hoc locuplete diutius verfari ve¬

tat propofita brevitas. Id tantum adferam:

pro modo moralem vitam exferendi finguiis, refpe£tu aetatis, mune¬ rum, aliarum tam inrernarum quam externarum conditio-r.um, diverfo, neceffariam efTe fpecialem unicuique

pru-dentiam, ut fibi convenientiAitnas oblc&amenta deligendi

regulas Aatuat easque fideliter fervet, ne illum viras male

transa£lae ocius ferius pceniteat; fruAra enim revocatur,

quod praeteriit, irreparabiie rempus.

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :