UNIONE INTER

Full text

(1)

D. A.

DISSERTÄTIO DE

UNIONE

INTER

Quam

Conf. Ampi. Ord. Pbilof. Upfal.

PRiESIDE

Doct. petro nicolao

chr1stiernin,

Log. & Metaph. Prof. Reg. & Ordin, hujus Academiae h. t. Rectore.

p r o po7i it

Nicol. Adolph. Netze! ,.

DalekarJus.

In Äudit, Guft. Maj. die 26 April. 2780.

"Nihil efi tam increåibile, quod non dicendo fint probabile,

... . Cic,

UPSAL!^ ,

Apud Jon. Edman, direct, et reg, acad. typogr,

(2)
(3)

§. I. .

Oftenditrandisnaturaconfpicuos, qui, rite confiderantibus, 8ccampos phaenomenis prorfus admi-

deledationem 8c Summi aitificis reverentiam in-

fpirant. Homines imprimis tum forma fua eximia cete-

ros vincunt »animantes, tum dotibus fingularibiis audo-

rem produnt. Corpus partes oftentat fapientia admira-

bili compoütas, Sc qualitates plurimas facultatibus animae

exercendis attemperatas. Animus, qui fibi adionum ac mutationum fuarum eft confcius, fenfuque grato Sc in-

grato ad agendum vel omittendum commoverur, vires

habet, finibus a Creatore praefixi-s eongruentes: res enirn corpori obvias percipit, Sc earurn quafi imagines in va- ria combinatione fibi fingit, ea-s refledendo confiderar,

Sc quae grata ferdione guftui fe eommendant, appetit,

quce ratione contraria eundem afficiunt, averfatur. Ab ipfis quidem philofopbiae primordiis, homo femper fuit primarium reflexionum humanarum objedum , fied in

maxima obfervationum penuria Sc paucitare, hasc fcien-

tia ardifiimis limitibus fuit circumfcripta. Primi naturae Scrutatores, animam a fub.tiliflimis materiae particulis dis-

cernere non potuerunt, ideoque de mutua animae Sc cor¬

poris in operationibus conjundione ac dependentia, nihil

folide perfjpicere atque cogirare valuerunt. jn hoc pundo

duo vitanda funt extrema; unum illorum, qui omnia fe-

cundum imaginarios conceptus Sc fida fyfiemata explicare

volunt, etiam.fi fetifui communi interdum repugn en t; al-

terugi eorum, qui in obfcuritate Se myfierio 'hujus uni-

A onis

v

/• ' '

(4)

2' De iiriione inter

onis adquiefcunt, nihilque ex obfervationibiis ad ejus

indolem eruendam coneludi pofle puranr.. Illi profefto eruditi, qui dubitationem affeclant, num morus lingüae

in fermone, digirorum in pingendo Sc fcribendo, pecium

in faltando, ab animi diredtione determinentur , vel in-

certurn putant, annon a principio externo ab anima di-

verfo producantur, fenfum. hominum communem defe-

rere facile putantur. Quiiibet enim morum membrorum convulüvum, a motibus fuo arbitrio effeetis, evidentis- fime. diftinguit. Intima corporis Sc animae unio, digna

omnino eft, quae accuratius expendatur, cum fihe illius perfpicientiaj naturam. Sc digniratem humananam rite co-

gnofcerenequeamus.. Fatendum .tarnen.in animte & corpo¬

ris; connexione indaganda > tot ac tantas occurrere diffi- cultates, ut perfectam. hujus problematis foiutionem pro-

mittere. nemo, forte audeat, nifi qui viribus fuis in ejus-

modi queeftionibus nondum tentatis , nimium confidit.

Proinde haud aegre feras candide LeÖtor.,. quod. in re tam: ardua Sc a fenfibus^ propemodum remora, non nir fi brevem Sc. rudiorem legum hujus intimse unionis prae- ifare poffimus, dilucidationem..

5- II,

Corporis partes, earumque motus y if ' ?nechanicaf ßruSiura, ne quidem fenfationibus, multo mi¬

nus memoria cf imaginationis actibus produ-

cendis fufficiunt.

Sentire dicitur homo, qui ab imprellionibus in ner-

vum unum vel plures , alicubi in. fuo corpore, fa&is, ob- je£tum. agens Sc corpus; afficiens , cum; fui confcientia

percipit, &: a fe ipfo difcernit.. Non ergo nervi motus

aut imprelfio accepta, fenfum conftituit. Nam cadave- ris etiam partes, a corporum prtefertim acriorum contar

to in motumi cienrur,veam.v.ero. mutationerm nemo pro fenfu.

(5)

animctm b3 Corpus, 3

fenfu habuerit. Si fimilis perceptio in homine oriatur a cauffa interna incognita, fine ulla externa nervcrum im»

prellione, homo objedtorum externorum praefentiam 8c qualitates inde percipiens, delirare 8c a fenfu communi

aberrare praefumitur, e. g. in febre aut vertigine. Eft

vero ex obfervationibus fatis manifeftum, omnem fen-

fationem fieri minifterio nervorum , qui fpeciem ab ob- je£tis in organis impreftam recipiunt. Neutiquam tarnen mutatio in externa nervi fuperficie fa£ta, vel fpecies ab obje£tis organo imprefta, fenfui e. c. vifui vcl auditui

abfolvendo fufficit, fed requirit nervum ab organo us- que ad illam plagam medullae, ex cujus filamentis is o- ritur, nec compreflum nec ligatum, nec ulla ratione in

fua continuitate Isefum , fed integrum 8c in ftatu naturali

relictum ; ideoque in tota ad cerebrum via, in corporis partibus , nulla contingit fenfatio, nullus adpetitus, aver- fatio nulla. In amavrofi, quando fcilicet nervus opticus

laefus eft , nullus vifus oritur, etiamfi figurae obje£torur»

in rerina oculi delineentur. Ltefo vel débilitato nervo

acuftico , fpecies in auribus a motu aeris tremulo im- prelfte , nullam ullius (oni perceptionem excitant. Dis-

fe£to nervo» omnis fenfus 8c motus continuitas mox ab- rumpitur. Nervus vehementius elifus, fenfum aufert ei parti corporis animalis, quam fuis ramis adit, 8c nervus laefus, fl totus dilfecatiir, non dolet. Phsenomena omnia,

nervum preflum vel ligatum comitantia, clare oftendunt,

fenfum, motum, fun£tionesque omnes animales earum

partium, ad quas infra vinculum 8c compreftionem ner¬

vus ligatus extenditur, fubito ceffare; fenfus vero & mo¬

tus ftatim redeunt, poftquam prellio vel ligarura fuit

fublata, Compreffo, apoplefticis, lethargicis, catalepti-

cis, cerebro, fenfus aboletur omnis; id norunt medici,

qui toties acerrimos clyfteres, rödentia falia, cauftica a-

£tualia, rudesque valde fricliones, vivum per plures dies,

A 2 fed

(6)

4 unione inter

fed ihftar ftipitis, jacens corpus, non magis percipere dolent, ac Ii cadaveri, operationes illse applicarentur. Sub-

lata cauffa, cerebrum comprimente, haac mala tolliintur.

In cerebro itaque non in affe&a parte, nos fentire, do¬

lores illi artuum imaginarii demonftrant. Hinc ad fen-

fum excirandum, necefle e.A, ut mutatio vel impreflio,

quam nervus pafTus cft in organo, au t potius iftius mu-

tationis propagatio & effectus, fine impedimento polfit i- pfi med ullae cerebri communican, unde oritur motus

partium folidarum Sc fluidarum in cerebro, qui motus, in internis nervorum ex'tremitaribus intra fubftantiam medullärem excitatus, iden materialis a philofophis ad- pellari (biet. Et quoniam intra medullam cerebri Sc ce-

rebelli, terminantur omnium organorum fenforiorum nervi, fenfusque omnis complementum in illa oritur &

quafi habitat, ideo hujus fubftantice medullaris comple-

xus, feriforium commune a Phyfiologis (alutari falet.

Certum itaque eft ac experimentis confirmatum, omnem fenTum demum in cerebro exerceri, nullamque partem.

corporis a fenforio fejnncUm, fenfu pra?ditam efle. Nec

minus darum ac indubitatum elf, nulluni in fangvine

aut chylo aut alio corporis animalis humore, extra ner¬

vös fenfum efle. Neque cerebrum ejusque medulla Ten-

tit: fuos enim internos motus in partibus folidis Sc fiui-

dis non animadvertit, etfi impreiTiones in nervorum ex¬

tremiratibus fabtae, & ad cerebri medullam propagatae, aliarum retum, a nobis Sc a cerebro noftro, diverfa-

rum perceptiones in.nobis excitent. Errant quoque, qui, fpecies ipfas, ab obiedis organis impreflas, fenforio

communi in fenflationibus induci, putant. Non enim guftu, diverfse falium figurae cerebro imprimuntur, nec ta&u corporum figurce, laeves, afperae, rotundse, planae, angulofae , convexae, concavae, calor, frigus , humiditas, iiccitas,.cerebro fe infinuantnec eflluvia corporum per

nares

(7)

animam & Corpus, 5

nares ad cerebri medullam perveniunt, nec imagines in

retina oculi refraotione radiorum luminis picbae, per ner-

vum opticum opacum, in fpiflis tenebris ad cerebrum

devolvuntur, nec undae aeris fonorae, medullam cerebri

immediate attingunt, fed rnotus vårrus Sc diverfus, in

nervorum externis extremitatibus, ab obje&orum actione

excitatus, per fluidum nerveum in partibus fubftantiae

medullaris, alium motum internum partium cerebri effi-

cir, quem ut antea obfervavimus, ideam materialem vo-

cant. Sed ad fenfationem conftituendam , accedat opor¬

tet perceptio mentalis, vi cujus fentiens fubje&um , ideas

materialet» ad obje<fta Sc caufas extra cerebrum Sc ner¬

vös refert, easque a fe invicem Sc a fe difcernit. Sui

ergo Sc rerum aliarum confcientia, quae preecipuum mo-

mentum in omni fenfatione conftituit, non deprehendi-

tur in corporis partibus Sc motibus, njulto minus memo¬

ria, imagtnatio, adpetitus Sc averfatio, in fola partium

materialium mutatione confiftunt.

§. III.

Non minus perfpicuwn efi , motibus mufculoruirt

voluntariis\ non fufficere macbinam aut mecha-

nicam corporis animalis conformntionem, fed ad

eos pwdueendor requiri principium affiivum a

materia äiverfum.

Nam a cauffa mecbanica non nifi aequales Sc urtn formes in fingulis mufculis oriri poffunt motus. Varia-

tio vultus manifefte pendet ab anima? affe&ionibus, Sc.fi-

ne caufla mecbanica citillime mutatur, Unde quaefo mo¬

tus mufculorum, quando omnia in mufculo adfunt, quae

ad motumån macbina requiruntur, eo ramen nihilomi-

nus fufpenfo. Mira res eft, nititur natura fua, ad con- tra£tionem mufculus, plénus eft adveéto cruore, dives

eft adfiuente nervofo liquido, Sc quiefcu tarnen, ac per*

A 3 ftat

(8)

6 De unione inter

flat immobilis. Certum eft, basc omnia requiri., Sc neu- truin abeffe pofTe5 attamen fimul manifeilum eft, ifta

non Fufficere motui voluntario 3c extraordinario, Ted ac- cedere debere caufFam, copioftus in unum rnufculum de- terminantem illud liquidum, quod motum praeftat , ut tollatur aequilibrium .Sc vis unius mufeuli reddarur fupe-

rior refiftenticE alterius. Sed haec caußa Sc liaec adtio fe- quitur arbitrium anirnte. Circumfpicienti vero Sc perqui-

renti omnes corporis receilus, nihil offenditur neque

in corde nee in cerebro, quod mocus mufeulorum vari-

atos Sc multiformes, nempe per vimrrahentem, truden-

tem , fledtentem, reiterantem, augen rem Sc reduplicantem,

celerius vel tardius propellentem, revocantem , geminan-

tem Sc refufeitantem, efficere ac filtere, in diredtionibus variatis, fingulis momentis, dum vigilamus, valet. Con- (lat vero omnem motum Sc motus caulFam in univerfo corpore animali, ex cerebro per nervös derivari, Sc propagari ad eam partem, qua? movetur. A nervo pres- fo, ligato, difFedlo, (latim in mufeulo oritur paralyfis,

feu impotentia ad motum, Å nervo puncto, vel qua- vis ratione irritato aut prelFo, excitatur morus convul- fivus, ergo a liquidi nervofi appulfu Sc influxu in rnufcu¬

lum, ejus line dubio oritur motus. Quoniam vero cere¬

bro lsefo, Lseduntur omnes motus voluntarii, influxus hic

ab ipfo cerebro falvo, per nervum in omni fuo itinere falvum , usquein ipfum rnufculum debet procedere. Ap-

paret itaque motorem mufeulorum voluntariorum refide-

re in eneephalo ilve fubltanria medullari intra 'cranium,

Sc non aliter operari, quam quatenus protrudit nerveum fluidum in illum nervum, qui mufeulo movendo implan-

tatur, Nam experimenta oftendunt, cauffam motus a trun- co nervi in ramos, non a ramis in truneum venire a).

An

. n) Illnftiiff. Haller, element, Pbyliolog, Tom, 4 Lib, X, Secl. VII

§. 26.

(9)

animarn Ef Corpus 7

Amautem ea cerebri vis, ut motum fiuidi nervei pro ar-- bitno incipiat & liftat ? an emfi habeat propriam vel a- liunde exciraram ? Sane, in partibus mollillimis fubftan-

tiae medulläres-, omnis motus eft valde debilis Si tranquil-

lus. Nulla ergo cerebro competit vis morrix , qute pro-

pellendo liquicio nervorum ejusque motum celeriter va-

riando Si mutando fufficerer; nam in corporis noftri par¬

tibus, omnia motuum genera, per omnes direcliones, Si

diverftftimis celeritatis- gradibus obfervamus; Frseterea ingens robur mufculorum , quod ex ponderurm geftatio-

ne aeftimari debet, quodque celeriter evanefcit, Si recu- peratur, atque in vehementioribus animse paffionibus prae-

cipue fefe exferit, minus legitime explicatur ex- fola con-

tra&ione fibrarum naturali, quae leviiiimo pondere fu-

peratur. Pondus quippe, adferente Uluftri Hallero , quod

vivus mufculus elevat, morti.um diveHit Ef lacerat\ atqtie

adeo contraElili vi infita ejus ipfius tnufculi majus eft, a quo

tarnen movetur Ef elevatur b).. Idem alio- loco: cogitent aqui , quam incredibilefit, iHorum ponderum elevationem ab

attra&ione quacunque aut a vibratione minima Ef mollifipmce pulpa derhari. EjfeSlui parem cau[fatu tequus ab tis viris defidero, ipß ut millenas libras elevent, Ef o[fa frangant, pidpam mihi offeruntquam totam impofitum gramim are-

nee elidat c). Porro cum nullus in corpore humano fa-

no inveniatur mufculus, voluntati (ubje£tus, qui non pos- fit omni temporis momento quiefcere vel moveri, ita ur,

per corporis ftru£hiram Sc mechanicam indolem, perin-

de fit, five fitum mutet Sc moveatur, five in quiete ma-

neatj patet clariftime, motum voluntarium non pendere

a- vi mechanica materialium partitsm in cerebri machi-

na, quae conftanter Si uniforrniter agit: quare in rapidis-

fimo Sc validillimo illo motu, quem nerveum fluidum ab

ani- b) HoHeri Phyfiologia §. 409.

e) Halleri Elemenr* Phyfiol* Tom* 4, Lib. X* Sed* VIII* §,

(10)

s De um orte iuter

anima, motutn mufcularém volente, certis temporibus

neque perpetua acclpit, quique ad animae arbitrium fine refidentia externa citillime ceffat, primus motor Sc mo- tus gubernator , aliunde quam a corpore adveniat, ne- cefTe eft. Motus hujus extraordiriarii, ea eft nonnumquam in homine vehementia, ut neque fenfationes nimis vivi» '

das, neque motus nimis rapidos & valentes, nerveum

fyft.ema absque virium ja£tura, ipfoque vitre periculo fer-

re poftit. Certiflimum itaque eft ac indubitatum, iliud

arbitrarium impetum faciens , quod, mufculo jam fucco

nerveo per leges circulationis pleno, fupéraddit largio-

rem eorum copiam, ut fuperet mobilium inertiam Sc re-

fiftentiam, in tora corporis machina, non reperiri, Ted

accedere ineffabili celerirate, nulla divißone temporis menfuranda, ex nutu entis in nobis cogitantis, eo mo- mento, quo vult, Sc in eum proecife mufculum, quem bomo adultus Sc exercitatus, deiiberato confilio Sc liber- rimo arbitrio movere decrevir, quemque motum i£tu o- culi citius fine c auHa mechanica Sc vilibili mutat Sc im-

mutare valet. Haec libertas motus incipiendi & varian¬

di , a fola mechanica qüantumvis artinciofa ftrufcura, de- rivari, nulla verinmili rationc poteft. Illucl ergo prin- cipium aclivum, quod fiuidu-m nerveum in mufculum mo-

vendum, adeo varia bil i modo determinat Sc impellit, Sc

in hunc non alium adigit, eoque praecife momento, quo confilio praevio contrahi Sc ftimulari debet, partem

corporis folidam vel fluidarm, conftituere , ab omni pro- babilitate abhorret. Quare necefle eft, ut ärbiter Sc ef-

fe&o^r motuum voluntariorum, a corpore Sc fpeciatim a cerebro ejusque medulla diverfus admittatur. Recbiftime idcirco vir Summus Boerhavius; A/, quod in mufculosim*

petum facit, non eft natura i. e. (complexus virium motri-

cium in corpore) fed voluntas. Non repugno, quod anima

motus mufetilaris fit prima motrixi idvolo, banc anima oclio

nevi

(11)

mknam & Corpus. 9

wem in folo fenforio communi exerceri. Sed in ipfis mufcitlis veceffe efl accefßjfe völuntatem caujjam corpoream, qua

primo defuerat, ro ivoqj^v mrtem, qnod immaterielle eß, i-

gnoramus, cum nejeiatnus, qua ratione nos Deus fecerit d).

Senfus itaque communis unumquemque docet, nullam

umquarn machinam, fuas rerumque extra fe pofitarum

mutationes fentire, aut voluptatis & doloris fenfu adfici;

multo minus illa fefe pro arbitrio movere-, motusque fuos, fenfationibus convenienter mutare & filtere, fine

cauffa externa valet.

§• IV.

Ihne in homine praeter artificiofam corporisßruäu-

ram, acfolidarum zf fluidarum partium mix-

turam, aliam fubßantiam fentientem, Jenfatio-

nes comparantem, easdemque fubinde corrigen-

tem, removentem, dividentem, quasdam perce- tiones eligentem aut refpuentem, fuas attiones adprobantem vel itnprobantem, motusque orga-

norum corporis pro arbitrio producentern vel va- riantem deprebendimus. i. e. Animatn a cor-

pore diverfijjimam, admittendam effe, omni du¬

bio caret.

Re£te olim edixit Ariftoteles, mentem videre & au- dire, non oeujum vel aurem. In omni enim fenfatione duas mutationes animadvertimus, nimirum refpe&u cor¬

poris, certa motus ab obje£to externo in membranas ner- vofas imprefHo, quae ad cerebrum defertur, & in ejus

medulla motum quendam excitat; refpeftu autem animse, eft certae pereeptionis produ£tio, vi cujus illa obje£ti ex¬

tern! fit confcia. Anima non rantum fentit, fed etiam plures fenfationes inter fe comparat, easque vel magis

B vel

d) Boerharii Prasleßion. in inftitut» ad §,408»

(12)

10 De unione mter

vel minus conftderat. Anima fimul videt, audit, guftu

olfa&u & ta£lu fentit varia obje&a , atque in omnibus his operationibus fimultaneis Sc fucceflivis, eft unum i-

demque fubje&um percipiens ac difcernens, etiamfi di- verfe corporis partes , a divqrfis obje<ftis & affe&ioni«

bus moveantur & afficiantur. Nuila cerebri particula pot¬

eft fe ad alias referre, corpora alia a fe invicem diftin- gvere, & praefentes mutationes cum praeteritis conferre.

Sit materia & machina longa, lata, Sc profunda, variae ibi habeantur figur,ae Sc pi&se lineae , circuli, anguli, co-

ni, & cubi, moveantur furfum vel deorfum, verfus au-

ftrum vel aquilonem, perlineas re&as vel curvas, etiam¬

fi haec omnia lint optime digefta, & in feries fuas dis-

pofita, certum tarnen eft, ft nulluni aliud adfuerit fub-

je£tum percipiens, easque partes Sc mutationes difcer¬

nens, per nudam partium conjun£tionem vel feparatio-

nem in variis dire£tionibus, non magis oriri pofle fen«

fationem <& fui confcientiam in cerebro, quam in ca-

mera obfcura , fpeculo vel cera, quando haec corpora

aliarum rerum figuras recipiunt quidem Sc continent,

fine omni tarnen fenfu Sc cogitatione. Prasterea anima per plurium fenfionum comparationem, fenfationes im-

perfeftas Sc fallaces faepe corrigirj iic animadvertit nui¬

la obje£ta in fpeculo repraefentata, pone fpeculum effe

collocata , Sc res obfcure , e' longinquo, aut per diverfa

media vifas vel auditas, partim in propiori diftantia, partim ta£tus ope adcuratius examinat, fuasque perce-

ptiones emendat. Iffcero laborantibus omnia flava ad- parent, quod tarnen ab oculi virio oriri norunt. Hoc principium fenfationes imperfe&as Sc inconftantes corri- gens, non poteft non a partibus materialibus efle diver- fum; nihil enim eft vel in oculo vel in cerebro, quod cogitare poteft, corpus remotiflimum efle majus, aliaque figura vel colore prseditum, quam eo momento in fen-

fus incurrit. Ani-

(13)

animarn Corpus. n

Anima etiam pro lubitu organis fenfuum uti-

tur, eadem vel plura fimul aperit & applicat, vel u-

num alterumve occludit & removet. Nervus opticus compreflus vel corruptus, tranfttum iconis ad fenforium

commune non permittit, tarnen auditum non impedit;

Sc vice verfa, ceflatio auditus, compreffa portione mol-

li nervi acuftici, non fupponit ceflationem vifus. Ex pluribus rebus, unam rem vel illius partem fuas ätten- tioni fubjicir, miffis vei reli&is ceteris,- quae organis pa- riter obverfanrur. Interdum abfentia adeo clare & ad-

tente confiderat, ut ea, quae organa feriunt , obje£ta praefentia, non fentiat vel debiliter tantum percipiat. E- jusnaodi idearum perceptarum partitio Sc fuccélfiva ad fingulas partes reflexio,. materiae nullo modo adfcribi poteft, quemadmodum quoque ideae fpirituum, rerumque

a fenfibus remotillimarum atque univerfalium, cogitatio

colle&iva de toto rerum creatarum , fpirituum Sc corpo-

rum complexu, de mundi aeterno Sc infinito au£tore,

de ftatu poft longiffimum tempus futuro, a folis mate¬

riae fluidae Sc folidae mutationibus, nulla veri fpecie de-

rivatur. Hae enim materiae particulae, non magis alia-

rum rerum perceptiones continent, easque a fe invi-

cem diftingvunt, quam figurae in fpeculo aut camera ob-

fcura delineatae, fui rerumque externarum confcientiam

in fpeculo efficere valent. Anima etiam ex pluribus fen-

fationibus unam eligit , alias refpuit, in motibus coa£tis

& convulfivis, animae volitio corporis mutationibus con¬

traria eft , ideoque diverfiflima. Corpus aegrotans Sclan- gvidum fentimus, quando animae defideriis fatisfacere

haud valet. Nec minuspatet, quod anima per crebram exercitationem, motus corporis perfe&iores, fuisquede-

cretis magis conformes efficiat, quam fiunt ab inexerci-

tatis. In nobis deprehendimus ens, quod ob praevifa

Sc a fenfibus longius remota vel commoda obtinenda

B 2 vel

(14)

12 De iinione intet

vel incommoda graviora removenda , objedorurn pras--

fentium illecebras, non tantum fugit, verum eriam va~

rias ingratas fenfationes, forti Sc fpe P^uo animo fubic

& fuftinet. Quaenam eü pars corporis , qua^ liberatio-

nem a praefenti rnalo fperat Sc futuras iilgratas fenfatio-

nes metuit ? Id quod pulcritudinem percipit ac defor- mitatem, quod convitia Sc contumelias, ab aliis verbis Sc gefiibus difcernit, plus quam corporeum quid fit*,

necefTe eft. Senfus hominum communis evidenter di-

ftingvit corporis mutationes, a fola mechanica ftrudura produdas , ab adionibus voluntariis Sc liberis, in qui-

bus inclinationes laudabiles Sc vituperandas, virtutem Sc

Vitium unice agnofcimus Sc deprehendimus. Judicium de sequitate Sc iniquitate adionum noftrarum, Sc fadorum poenitentia, in motibus machinae confiftere nequit. Nul¬

la fane imputatio , nulla accufatio , condemnatio Sc ado-

rum poenitentia nulla poteft concipi, nifi. limul conftet9

nos libera voluntate potuifle facere, quae infeda reliqui-

mus, potuiffe abftinere ab iis, quas perpetravimus*

Paucis muita in fummam compledart fenfationes plures difcernere, comparare, corrigere, imaginari ab-

fentia objed;a ac reminifci, repraefentationibus praefen-

tibus Sc praeteriris fimul attendere, perceptionum ordi-

nem mutare Sc dirigere, notas quasdam feorfim cogita»

re, adfirmare, negare > ratiocinarij futura adpetere, a-

verfari, libere velle Sc nolle, aliud quid eft,; quam im- preiliones recipere, motus excitare, iitum, figuram Sc lo-

cum partium mutare. Immo ß fingas, unam in tote corpore humano indivifibilem particulam elfe dominan¬

temy Sc hanc folam pofle cogitare, quod ceterae neque- unt, illa tarnen eflet toto coelo a reliq.ua materiae mafla diverfa, ideoque ob peculiares Sc diftindiflimas proprie-

tates, a corporibus Omnibus diftingvi deberet. Homo ergo duabus conftat partibus corpore Sc anima3 iisque a

fe iavicem diverfiflimis* §> V,

(15)

ammcivh Zf Corpus» 13

§. V.

Du(€ in homine partes diverßjflmce, materialh Zf

immateriaiis, corpus Zf anima , funt tamen in

hac vita intime Zf arftijjime unit<e.

Unio animae Sc corporis in fenfationibus 5c moti«

bus voluntariis, animique adfe£libus, multis experimen-

fis confirmatur? Plurimae corporis partes quando tangun-

tur, punguntur, agitantur 5c lacerantur, per commer¬

cium non interuptum, cum fubftantia medullari inträ en-

cephalon, fenfum voluptatis Sc doloris in anima exci-

tant. Pofita impreffione rerurn externarum in organa fana , ab animse arbitrio haud pendet, fenliones vitare,

mutare, vel fine remotione organorum abolere. Animae guftus a corporis conftiturione plurimum pendet, 5c ea

mutata mutatur. A morbis 5c laefionibus corporis, ani¬

ma graviter adfligitur, atque in apople£licis vel lethar- gicis aegris, fere exflingvi videtur^ ut nullum fuae prse- fentias fignum edat; in hypochondria, anima mirum di£tu, quam abfurdis non raro phantafmatibus 5c deli-

ramentis occupetur; fsepeque tunc lienis 5c hepatis ob- flru&io, iterque fangvinis denfi 5c immeabilis difficile ,

per venae portarum fyftema efficit, ut méticulofi 5c pu- fillanimes reddantur , qui antea aequo 5c intrepido erant anirno. Venae fe&iones 5c ea, quae humoribus fluidita-

tem conciliant , atque ftafes eorum expediunt, faepe fae- 'pius ex phreneticis 5c dementibus rationales homines

faciunt. Quam abfurdi 5c abominabiles interdum adpe-

titus gravidis excitantur, qui tamen poft partum ces- fant» Quantum ureri furori in prudentilEmarum 5c ca- fUffimarum puellarum animas 5c mores imperium , ut 0«

mni verecundia 5c honeftate exuta, in cogitationibus 5c defideriis, proftibulis fere fimiles videantur. Saepiffime accidit, ut malae moratae nutricis la&e, infanns bene na-

B 3 'ti

(16)

14 De unione inter

ti animus corrumpatur , atque ad turpiifima vitia a fua ftirpe prorfus aliena defle&atur. Qiiis nefcit, cibis poti«

busque, immo vel folis odoribus , appetentiam veoeris

aut inflammari «ut- exftingvi. Quis mirabilem illam,

quam vini potio habet efficacitatem ad motus animi ex- citandos, refringendos, delendos ignorat? Etfi fomnus

a corporis conftiturione & laßitudine praecipue pendeat,

ille tarnen nonnumquam adeo obtundit Sc fepelit omnes

fenfus, ut tormentorum fragorem non percipiat feffi Sc

fecuri militis, fopita anima, quando alius odio, avari-

, tia , ambitione, anxietate vexatus, infomnes no&es ab- furnit. Atque pauxillo opii fumto, infveta voluptate perfufam Sc dulciffima requie recreatarn homo fentit

fuam animam; Ii dofis paullo largior fuerit, tranquilli-

tatem fomnus excipit, live anima voluerit, five nolue- rit, altoque fopore detento , omnes fenfus ita hebefcunt

Sc exftingvuntur, ut apople&icum fere referat. Quod

venena quaedam ftupendos effe£tus producant, Sc omnes

animae rationalis funfliones perturbent, atque evertant, variis triftiffimis experimentis conftat. Loquitur univer- verfalis Sc quotidiana experientia, ex defe&u cibi&po-

tus natum langvorem, a corpore ad animam propägari:

Poft ingeftum vero nutrimentum, mentis alacritatem re-

dire; & inter epulas , generofo vino venas ingrediente,

aterrimas curas pelli Sc mordaces dhfipari follicitudi-

nes." Neque minus conftare arbitramur, vi&um crudum

ac vivum, animalia reddere ferociora, opiparum, focor-

diam Sc lafciviam inducere, craffum Sc denfum alere

ftupiditatem Sc ignaviam. Jejunis Sc bene paftis, maxi-

me diverfa nafcitur indoles animi. Sobrietatern aquae purse potu colentes, Sc hefterno atque hodierno mero

ebrii, quam in diverfas trahuntur a£liones Sc cogitatio-

nes. Farnes in ftomacho urgens, ad horrenda animam

nonnumquam impellit facinora, ut propriis dentibus»

ex-

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :