Dissertatio academica de prudentia vivendi in societate civili, quam suffrag. ampliss. facult. philos. in regia acad. Upsal. præside mag. Gust. A. Boudrie ... publicæ bonorum censuræ committit stipendiarius regius, Olavus Björkman. Uplandus. In audit. Gus

Full text

(1)

_ • D.D. DISSERTATIO ACADEMICA DE

PRUDENT1A

VIVENDI

IN

SOCIETATE

CIVILI»

q.uam, i '

SUFFRAG. AMPLISS. FACULT. PHILOS.

IN REGIA ACAD. VPSAL.

-> \

PR^ESIDE

Mm.

G

US7.

A.

BOUDRIE.

Phil. Prof» Reg. et Extra-orö.

Publica Bonorum Censurs Committit

STIPE N DIAR T TT53 REGIUS,

OLAVUS

BJÖRKMAN.

Uplandus.

in audit. GUST. maj. die xx april. ann. mdcclxxxi. upsaliie

(2)

S:/£ R.vE M:TIS

MAGNJEVIRO FW

Et

CUBICULARIO,

GENEROSO ac: NOBILISSIMO

DOMINO

CAROL.

GÖSTAVO

WATTRANGH

MiECENATI

OPTIMO,

(3)

In S:m R:m M:tem MkGNJE FIDEl VIRO,

AD COHORTEM TORMENTARIAM MAJORI

Atque

ENSIFERI ORDINIS SPLENDIDISSIMO

EQUITI

GENEROSO ac NOBILISSIMO

DOMINO

CAROLO

FREDER.

PAYKÜLL

(4)

Huldartc

Föråldrar

1

de margfaldiga välgärningar, hvavmedFöräldrar plä-ga omfatta fina barn, aldrig nogfamt kunna

vedergällas",

fä lärer det vijjerligen falla pä Eder lott, at for alt (ddant

undfå af mig en ganfia fvag och ofullßändig drfattning. Huru bafven J icke , alt ifr än den ftund, min Jpäda tan•

kekraft kunde emottaga känfian af godt Geb ondi, ädagalagt

en outtrbttelig flit, at bereda for mig

en lycklig framtid} Ocb omjag éfvervägar den hnldbet, den omforg, den

koß-vad, fnine Hnldafie Föräldrar under alt detta haft ofpard;

huru flor blir icke min förbindelfe l Och om alt

fkulle beta¬

las efter vigt; huru otilräckehgt mit förråd, at }vara der-emot? Däjag fülledes förgäfves lärer afvackta tilfalle och

förmögenhet, för altfådant at fullgöra min vördnads plikt; fä tilläten mig då, Huldafte Föräldrar , at, til nägot ve¬

der mäle afden djupa vördnad, fom brinner innom mit hröß, för Eder fä nedlägga de(fa blad, fäfom en frukt af Eder

egen möda och dryga koßnad. At Himmelens Herre taktes

ffirlänga Edra dagar och krbna Eder ålderdom med allfköns

glädje och välgång, fkal fiändigt, fä länge jag här lefver,

vara et ämne för mina fuckar. För bfrigt med barnfiig

vördnad in til mitytterfla framhärdar at vara

' '

Mine Huldafte Foråldrars

Lydigfle Son

(5)

§. I.

reve eft illud, quod vivimus fpatium, nec

aliud vica , quam variis ceftibus, ventis et tern»

peftatibus ja&atuna ma re; unde mitior

uni

navigacio effe fölet; tardior, celerior, gravior

åke¬

ri: navigatio tarnen fuir. Beatus

proinde eft, qui

curfqm adeo prudenter dirigere novit, ut portui tandem ex voto reddatur. Hinc optimam

vivendi

rationem, quam omnes imitentur,

pauci

adfequi

folent, et quantumvis omnes voveant, omnes ta*

rnen non adtingunt. Vivimus

jam

plerique morta*

lium, in Societate Civili, in quam nosmet olim eapropter conceffifTe novimus, ut cum

deliquio

H-bertatis naturalis redimeretur fecuritas tam interna,

quam externa, et dein major vltx obtineretur

com-moditas. Eft quoque

hujus

Societatis

Civilis

ea

natura atque indoles, ut quidquid Summus

Impe-rans, habito ad civitatis finem refpe&u vult, idem (it, ac ü omnia civitatis membra vellent; unde et

quemadniodum, intuitu aliarum civitatum,

quaelibet

respublica fpe&atur ut perfona unics» ita

quidquid

Imperans decreverit, id quoque fubditis

imporari

poteft et fölet. Haec eft forma Societatis Civilis,

in qua tum refpeffcu Summi lmperantis, tum

etia

n

(6)

ratio-ratione reliquorum civium, prudenter vivere

nos

oportet. Quocirca ut respublia frumentaria re

ab-undet, inftromentis bellicis fic inrtru£ta, pecuniarurn

copia circumfiuat, omnium denique rerum, quae

ad eamdem adminiftrandam pertinent, laude et or-namencis fioreat, furnma ornnino requiricur viven¬ di prudentia , quippe quos eo fpeftat, ut nihil um-quam adgrediamur , nifi maturo confilio, et quid-quid in quaque re optimum fit, mox e veftigio

pervideamus et explicemus, ficque ut ex longo re*

rum ufu , quid expediat, quidve officiat,

quid

ho-neftum, quidve turpe fic, facile difcernamus,

at-qué ut ex prseteritis rebus, quid futurum fit,

ac-curate prasvideamus. De tali vivendi

prudentia in

Societate Civili pauca commentari jam animus eft;

quod facturus, mitiorem Tuam L« B. perofficiofe

mihi adprecor cenftirarm

§.

n.

Sicuti prudentia ed facultas, qua* bene

ex-penfa decretaque funt, ita exfequendi, ut inex*

fpe&ata five remedia five impedimenca, vel

adhi-beri e veftigio, vel removeri

queant; ita nemo non facile videt, prudentiam in vita civili efie ma* xime neceflariam, et utramque, quod ajunt, facere

paginarm Etenim occafio dum fe fiftit, capillata

eft, et mox arripi vult; fed dum elabitur, non

nifi calva, nec ulterius adprehendi poteft. Scilicet

quotidiana edofti experientia, novimus, quanta in

(7)

w ; 7 ( «we

republica temporis fit vis, quanta varietas rerum,

quam incerti exitus, quam flexibiles hominum vo*

luntates, quidve infidiarum, quid vanitatis in vita.

Qui vivimus

in republica

,

habemus

quisque

fuas

fun&iones mature et fedulo procurandas. Alii

ca-ftra fequuntur et arma gladiosque tra&ant; alii

rnuneri Ecclefiaftico invigilant; alii mercaturam

exer-cent; alii lana et colo diftricH tenentur; alii metal¬ lorum ferrique Tunt artifices; alii agriculturam omni

ftudio atque amore perfequuntur, colunt, ample-ftuntur. Sed omnibus ac fingulis in negotiis id muneris datum eft prudentiae, ut tempori et

occa-fioni infervire doceat, ne negligenter aut fero

il-lam arripiens, poenam luat. Scilicet, quamvis in

generalibus multae dentur veritates morales, quse

felicitati noftrap, in praxi fi rite obferventur, fint

velificaturse, arque excogitatas proftenc nobisque

pro-pinentur; attamen, quoniam a&ionum individuarum

infinica eft varietas; inde fieri fölet, ut rem, qua internam fuam indolem, plene ac plane intueri

haud

liceat, indeque de ejus bonitate non exafciatum ,

multo minus omnibus numeris abfolutum , feramus

Judicium. Unde quotidiana ad aliorum aeque ac

no-firas actiones réquiticur adtentio , ut etiam

aliorum

ex fato fapiamus

, et quid nobis

profit,

aut

ohfir,

fimuli in cafu, fine difpendio, difcarous.

Rroinde

in cafu nobis obvio probe difpiciamus, oportet,

quibus remediis, quo loco, quo tempore, quo

con-filio, quo effe£tu, damnofone an utili, et cur u Iis aut damnofus exiftere poffit, a&ionem

fufcipe

- s

(8)

II ) 8 ( i!

Iiceat. Atque (ic tempori et occaboni rite infervi*

re dicimur.

§. III.

Dum jam porro oculos anirnumque advertimus ad cerca illa vitas genera, quse rebus in publicis

vigere et efflorefcere folent; reperirnus, primo

lo-co fe commmendare Ordine m Equefirem feu Mobi¬

les, quippe qui rebuspubiicis imperiisque vel ad

ornatum, vel ad prafidium, funt deftinati: unde

etiam vita eorum in Societate Civili prudenter

infti-tuenda primo omnium penhtari debet, jQuippe qui in civitate bonae frugis membra evafuri, ante omnia in

id incumbant, ut talibus inftituantur difciplinis, quae

ad munus, cui addi&os fe aliquando cupiunt, rite obeundum fpe&ant, bcque ad fun&ionem ejus

ido-nei reddantur. Multi enim et norunt quidem et

iequuntur connatam difpoficionem fuam et natura»

lem impetum in agendo; nec tarnen vel utiles, vel incliti ciarive evadere .queunt; fed quum iflhac in naturali fua propenhone operam impendant

per-quam exiguam re£fce excolendaj accidit plerumque,

ut laboris fui fru£hi tanto magis priventur, quanto

certius eft, eosdem, defe&u prudentias neceflaris,

rempori immaturo laudem aliave confequi voluiffe brabea, adeoque hand raro perdere, quod alias

longe antehasc

fuilTent

adepturi.

Quod

igitur

n.ul-lum, et ne vel minimum quidem negotium hne

prudentia adminiflrari queat; multo minus eodem

carere poflunf Mobiles, quibus hand raro

(9)

J y \

:git, ut ad totarum

regionum provinciarumque

arceffi

foleanc diredtionem procurationemque; ad Adfeflorum

offieia fupremis in reipublicae Coilegiis adminiftranda»

& qua? id. genus funt alia

fumma

niunera

procuran-da:' led huc qucque accedit, quod ipfis Imperanti. bus a latere qua(i fuis coofiliis auxiiiisve adefie eos

oporteat. At vero idhoec omnia fi in fecuricatem

felieitatemque reipublicae ac civium fint procedura,

omnino haud exigua opus eft prudentia, qua?

cun-8a bonum ad finem atque optatam defideratamque

metam dirigere valet.

Ecenim fola

nobilicas vera

fa&is metienda, non Majorum virtotibus, quas ne¬ mo moriens oare pcteft. Divido, imagines, memo¬

ria fui, dari poOunt &

hseredibus

legari,

fed

virtus non poteft-j quippe qua? in animo

cujusque

nafci

debet, & a qua vere quisque magnus & nobilis

ha-beri & dici debet, non ab sliena. Proinde nobiles

parentum nobilitati nobilicatem quafi novam addere

debent, Majorum nimirum virtutibus virtutes adji-cere novas; ut non tam ii a

Majoribus

fuis lumen accepiffe, quam hi uberiörem a

poderis

lucem

rnu-tuati videancur. Et qucniam in praxi civili pru¬ dentia mukiplice fe commendat nomine, facile pa¬

ret, requiri non modo

(oiidam

(latus patriae

inter-ni, diveriarum legum, variarum provinciarum &

urbium, privilegioruni

jüriumque

& fic porro co*

gnitionem; fed & refpeftu (latus externi, ut, aliarum gentium & civitatum commoda, earunique jura,

(i-tus, magnitudo, potentia, arma modusque

bellandi:

earum artes liberales, mercatura, in(tituta3 mores,

(10)

J IU- (

ac denique quas apud eas vel decora vel humilia

atque ob honeftate remoca habentur & id genus

a-lia, probe pernofcantur. Quse omnia ncn folum

utilia, verum etiam maxime fcitu neceflaria, dum

aut in re militari aut alio publico munere pruden-ter & ad fecuritatem comrnunem rem peragenc

fuanv

§ IV.

Porro ficut in focietate Civili haud pauca etiam dantur munia fun£fcionesque varise, quibus

admi-niftrandis traftandisque Nobiles plerumque nec fuf-ficiunt nec praeefle discupiunt; ita complures quo-que exiftunt Officiales, quibus non concingic ea

na-fcendi fors, ut hxreditate quafi potuerint

particips-re prseclara Majorum facinora, fed quibus id unice

fuit reli&um, ut fuorum faltem meritorum pondere

& menlura fe cornmendent ac prcmotionem nanci«

fcantur, His Officialibus seque ac Nobffibus in-cumbit, ut fun&iones fuas prudenter tra&aturi,

quae in (ingulis eveniunt, familiariora fibi reddant

inque rem luam vertant. His diuturnus ufus & experientia cum adcurata & diligenti

animadverfio-ne ac notatione eorum, quae occurrunt in vita, exi-flit optima vitae civilis magiilra, bonorum omnium

confiliorum praeceptrix, omnium honeftarum

a&io-num moderatrix, omnium virtutum moralium dux gubernatrixqueprudentia^ Hos inter Officiales

ci-vilibus in fun&ionibus eminent Judices, quibus

id

datum eft negotii, ut nomine Summi Imperan« tis in territoriis provinciisque leges cum

effe&u

(11)

\ T' T (

J 11 v

ad fa&a ciWum adplicent; quod fit, dum fa£h ex

integro cognofcunc, &, quousque cum lege

con-gruanc, nec ne? decidum, ac denique quod

deci-fum eft, mandanc exfecutioni* Quamobrern res fu-as prudenrer aganc, oportet,

caveancque, ne aut ad

gratiam aut maximas partis Judicium, aur fchema

externum refpiciant; unde eorum vel maxime

in-tereft, integris animis & ab omni perturbatione

Ii-beris fine odio, fine invidia, & rurfus finc gratia & favore dijudicent. Et quoniam magni ad

pruden-tiam judiciariam momenti (nnt etiam Advocati,

qui

rem judiciariam rede adjuvent; idcirco (i ipfa

judi-cia a viris eruditis, perfpicacibns &

integris

admi-niftrantur, tum hi id (ibi injundum putent, ut nul»

lum, Advocatum, nid probe exploratum, admitta.pt;

ubi tarnen id cavendum fedulo, ne femel admiflufn, nid gravidimis de caufiis, iterum dejiciant. Nam Advocatus in sdpiicando & concludendo ed quafi

adjutor Judicis, de cefero autem veluti ejus

Anti-grapharius, quia cavere, ne quid cupide aut nefa»

rie fiat, debet. Porro civilibus in negotiis efle eti-am folent Officiales, qui munera adminiftrant

oeco-nomica, qualia funt ea, quae ad curam

commercio-rnm, metallorum fodinarumque, rei agrariae, fifci

& asrarii, fpeörant. His in muneribus rite

obeun-dis hand mediocris fåne requiritiir prudentia,

per-fpicacia atque integritas. Verum enim vero fola

leientia, fola capacitas atque experiencia ad

pruden-tiam eo minus lufficiunt;

quo certius novimus,

com-plures quidem muneri fuo defungendo reperiri

(12)

) 1* \ ' 6?(EP

res, atque ucilia in civicate haberi membra,

eamque-ob cauflam ab iis, qui ad gubernacula tamquarn •tutores fecuritatis publica lederne, digni iudicari

Officiales, fed qui tamen, habico ad voluntatis atque adfedbuum corruptionern refpefru, vt! maxime

in-epti merito cenfeantur. Narn quoniam poft

commu-nem humani generis labem adfechis, qui per te nec boni nec maii furit, plerumque folenc delibera-tam boni rnalive Cognitionen), h; e. reblam rationem prsecedere & nos in de via abripere; quod fit ex fi-niftra adfe£tuum cum aliis rebus combinatione.

Ad-fe&ibus itaque promifcue & coeco inipetu indulge-re idern efi, ac malitiae & flultitiae periculo fe fe¬

rnere committere. Unde oppido combat, eum, qui voluntaci fuae pravte indeque oriundis adfe&ibus in

praxi civili rnorem gerit, in munere fiöi derna ndacQ, neque fuas nee communi rite infervire fecuritati pos-fe. Sic voluptati deditus haud raro id fibi

mole-fturrt reputat expediundum, quod unicum tarnen &

fuae & communis utiiitatis ett remedium, adeoque

id ipfum angue pejus fugit & averfatur; unde me*

ru, qui voluptati efl

familiaris,

perturbatus in

ne-gotiis fuis deficit, & in luxuriam, ocium ac

defidi-am, pofthabito munere fuo, prolabitur, atque adeo a via prudentite aberrar. Sic ambitiofus, van# glo-riol# aeftu percitus, in audaciam proruit aliosque contemtu excipit; id autem, quod lua interelt & re*

apfe exiftit utile, non debita expendic adcuratione

nec fua fatis dignum adtentione exiftimat; ficque a prudenti# femita facile defleöit. Sic etiam avaritiae

(13)

^ 12 (

. ) 13 V

vitio qui laborat", de munere iuo parum

omnirio

cogitare

fölet,

fed illud

faiteni obiter adminiftrare,

pra?fertim quum

$a$o<p»yla

fe

adeo

facile corripi

pa-tiatur, ut omni valedixifle pudori, juftiti-dB oblitum efle, fimorern omnem calcafie videatur. Haec

nem-pe cardinaiia

fnnt

vitia,

ex quoruni

fonte

adfeftus

dimanant tando magis perniciofi, quanto eertius eft, ocuios animosque

Öfficiaiium

inde exccecari

adeo,

ut

inftar noftuarum, nieridiana in luce ni&ent, fint»

que lucifugas.

Eft igicur

maxime

necefiarium

tam Nobilibus, quam ceteris

Officialibus,

ut

vincant

Te¬

met ipfos, fuam

voluntatem fuosque

adfe&us,

ut

ad vitam in civitate prudenter inftituendam, Omni¬ bus contendant viribus».

$. v:

Devolvimur jam ad fun&icnes militäres, quas

capefiere & exornare,

Nobilibus

in

primis

da¬

tum efie fölet. Quccirca ficuti militiarn Nobilitatis

palaftram merito vocaveris;

ita

praeter

liberales

di-Iciplinas, bellicam quoque

inftitutionem

non

negli-gsnt nec omittanc, quin prima

ftatim juventa

in

ea

for¬

mentur. Jl eft certain,

inquit

Gardinalis

Richelieu

in Libello Teftament Politique Se£L i. Cbap, 3. que la Nobleffe, qui ne

Jert

poi?it

au

public

cl

la

Guerre, «' eft pas

jcukinent

inutile,

mats

å

charge

a V étaty

qui peut en ce cas

étre

ccmpar

é

au

corps,

qui Jupofte le Eras

paralitique,

comme un

faix,

qui

le charge

, au heu de

foulager.

Sei licet

illuftres

in-£er anes, fen per apud omnes

fére

nationes

(14)

fl ) 14 (

mo in honore habita eft difciplinae milicaris cognj-tio ac rerum beilicarum, in cujus finu Sc tutela

ferenus tranquillusque

beats

pacis flatus

acquie-fc:r. Proinde ad fortunam militarem dilciplina &

ufus, certiora func adminicula, quam nuimrus miiitum. Kam muldtudo militum fine confbmci

& probe congryienti difciplinas difpofirione frmilis

eft inhabiii ciypeo, qui gerentem interdum onerar;

interdum etiam opprimit. Quocirca non mino¬ rem difcipJinas retinendae atque exercendae

foilici-tudinem, quam curam hoflis fundendi dnx habe¬

re debet; liquidem ubi non viget difcipüna

rniüca-ris, ibi quoque exigua vi&oriae fpes

ert,

Namqne

publicum munus vix dabitur ulium, quod majorem

prudentiam & dotes excellentiores requirat, quam

ducis inter milices, utpote qui in maximarum admi-niftranone rerum verfatur, & infinitam fere cafuwm

varieratem habet propofitam. Quos longe

profpi-cere, prudentis efl; excipere, forcis; ad fuas vero

res adcommodare, dexterrimi & ad rem militarem nati animi. Binc Epaminondas, quum magnum pulcrumque fine duce videret exercitum,

dixiffe

fer-tur: Quanta bellua! cnput nullum habet. Unde vel

me non monente, quisque ulcro perfpiciet,

non

a-deo facilem efte, ut quidam putant, aut fortui.tam

rei militaris artem, fed multis ex regulis, magno

ingem'Oj longoqtie ftudio colle&am, quarum fi qua

negligitur, nusquam negligentia prafentior poena eft. Sicut autem omnibus in rebus maxima

expe-rientiae vis eft ac virtus; ita quando

ea in re belli¬ ca

(15)

) 1 ) V cggj

ca exulat, tum nec acutiflima nec acerrima ingenia

alicui efle poffunt ufui. Quoniam igitur nemini

militandi ars (eu fciencia contingere potert, qui

mi-litias rirocinium non depofuerit; idcirco a teneris

ad-fuefcere muitum eft, ita tarnen, ut militaris fcientia

non modo experientia, fed & le&ione conflet,

Prom-tius enim poßumus plurima legere, quam paucifli-ma experiri; unde fit, ut quurn ad experiendum vita homintim brevis (it, ad legendum tempos bre¬

ve fufficiat. Unde etiam boni duces vicifiim &

experiuntur & legunt, & le&ionem experientia

com-probant , & experientiam le&ione confirmant. En

ergo, q ualis & quanta fit in re militari Nobilitatis

palaeflra. Gravia funt Ameloti verba in Reflex.

Po-litiqu. furie livr, i Chap. 58 des Annal. de Tacite:

Pour étre grand komme, il faul avoir eprouvé

1'une F autre fortune, Celui, qui n' a éprouvé

que la bonne, ne connoit que la moitié des cbofes

de 'la Natme, & ne pezit pas etre habile. parce

qiC il rt a pas en lieu cF éxercer fon induflrie• Ce¬

lui, qui a toujours vécu dans F adverfité, dans

les traverfes, court grand risque de Je laijjer corrom-pre å la projperité, qui, felon Tacite, a des eguillons bien plus puijjans , que rP a la mifere. Secund<£res acrioribus ftimulis animum explorant, quia miferia

tolerantur, felicitate corrumpuntur. Quocirqa

tni-litia omnem fuperbiam frangit, luxum rollie, ac

modeftiae eft procreatrix, altrix, nutrix. Sub

di-vo xque atque alibi excubias agit miles nobilfs;

in

flramine feamnove ftepius, quam le&ulis lomnum

(16)

41

)

(

&

capit; frigus, aeftnm, imbres, nives, ventos perfén;

non quum vulc, fed

quum fuppetit aiiquid, come-dit. Adfuevit hic audire

prxpofitos, no(Te ordines,

intelligere occafiones, differre impetus, diTponere

diem, valiare no&em, fortunam inrer dubia,

virtu-tem inter cerca numerare * plus in duce,quam in le reliquoque exercitu

reponere, maximumque

cer-tarnen in gloria ftatuere. Ordo

Mag-iftracuum in

re militari apud Romanos hic erat: ut Miies

Centu-riönis, Centurio Tribuni, Tribunus Legati, Lega¬

tes Confulis, Magifter Equitum

Di&äcoris

pareret

imperio. Fundamentum omnis rei belüese eft

obe-dientia, qu^ nifi fit in cadris, ja&a eft alea de

om-nium falute copiarum, vel certe nifi

capitis

pericu-lum omnibus immineat, nihil fieri poteft laudabiie.

VI.

Ulteriüs quum ordini etiatn militari

injunftum

fit, ut fecLiritatem

tranquillitatemque

civitatis tam

do-xni, quam militiae defenfitet; hinc prudentia quoque

diftingui

fölet in Togatam 8z S-agatam. Togata

nempe in eo occupata eft, ut quum tranquillitace

adhuc omnes fruuntur pacis, an

quidquam, contra,

civitatem 8c imperantem, cujus fub vexillo

pugnant

& cui fidem fuam adfttinxerunt,

paretur mali, an¬

de publica res aiiquid capiac

detrimenti, diligenter

inveftigent; quem in finem etiam, quid cives de hoc

vel illo inftituto publice, Sc hoc vel illo edifto

fentiant,

quod utrum auram captet populärem,

nec ne,

(17)

da-i

,

• ) X?

C

4

dagent, oportet; ut

(t

fedicio

inde excicaretur,

mox

e veftigio

fopiatur

atque

in

herba

prima

quafi

fup-primatur,1 antequam

exitiabilem

concitet

flammam,

quas

reipublicae

ruinam

minitetur.

Praeter

hsec

et

i-•am necefie ed, ut in pace

ffiilitaribus

adfuefcant

la-boribus Martis alumrti, quo ad eos

tolerandos

tan-to alacriores in hello evadant,

adeoque

ut

diicant,

fimui rite tra&are arma, quae

noftris

jam

tempori-bus ufu Tunt recepta» linde

alia eft

ratio

tra&andi

fclo-peta, alia

tra&andi

globos

materia

infknimabili

re»

pletos, & igne

deinceps

accendendos,

vulgo

Grana¬

ter, alia ratio feite

digladiandi,

alia

moderandi

ma-chinas grandiores

veluti

Canoner,

Morfarey

& (ic

porro, quibus

rebus

peculiares

milites

dedinantur,

ut indituta exercitatione, rem

fuam

prudenter

a-gere feianu

Et

ficut

ordo

exa&e

fervandus

fit

in

didributione copiarum,

imperio, itinere,

acie,

ca-dris; ita nihil

admirabilius

ed,

ida

didributione,

qua

hodie eultiorum gentium

copiae

utuntur,

quando

omnes ad unius intenti nutum,

obfequium

praedant

exa&iflimum, neque

ullam

produnt

obmurmuratio-nem. Sunt nempe optime

perfuafi,

eam a

ducibus

fuis adhibitam effe

prudentiam,

ut

confilia

atque

armahodium , modum

pugnandi,

numerum motus*

que copiarum

&

potenciam,

ac

denique fitum

ca-ftrorum, & quae

funtid

genus

alia, ad

amuflim

no-fcant, eumque in

finem

ut,

exploratores

talia

pru¬

denter expifcaturos

undique

alant,

atque

ut

prsefidia

opportunorum

hodibus

eripere

queant

Iocorum;

fi-Iii vero idius modi loca munimento,

fi

fieri

poflit,

(18)

elige-€1

) 18

C

$

eligere, quae ipfa quoque fnacceffa reddiderit natu, ra, ut impetum hoftium eo facilius fuftmeant.

Quum

vero jam eo perventum eft, ut

prcelium (it

com-mittendum, refpeftum habent in primis temporis

& loci. Scilicet ad tempus quod adcinet, femper id agunt, ut hoftes, quum commodiffime fuo fine detrimento maximum illis inferre poflunt damnum,

adgrediantur: ante omnia occafionem captant, quan-do fecuri nec opinantes funt hoftes

nihilque mali

timent; nam hac ratione facilius poftunt parva ma¬

nu, quam alias magna adminiftrante copiarum

ca-terva devinci. Nimirum varia eft

temporis

oppor-tunitas, quando milites ardore pugnandi flagrant,

quando hoftes perterrefafti vel inceftinis divift difli-diis reperiuntur, quando venti ratio exercitui favet,

I

& fic porro. Atqui ut locus faepe amplios prodeft, quam virtus, prudentiae quoque eft milicaris, talem,

qui ad pugnandum idoneus eft, eligere locum, ne

fortaflis deinde non minus cum iniquitate loci,

quam cum hofte luftart contingat. Sic de Dario

memoriae proditum eft, quod aiienifllmo ftbi loco

pugnarit. Etenim planities magno exercitui ad

ex-tendendas utrinque alas infervit; loca

autem

angu-ftiora paucitati qoserenda funt,

ne poftit

circumve-niri. Sed quoniam Martis alea vel maxime snceps eft et dubia; quis umquam poterit

omnes recenfe»

re cautiones ibidem obfervatu neceftarias? Praxis

uti

difficilior;

fic multis

quoque modis laudabilior. Non enim cum Phormione deliro,

qui nnrnq" an

hoftera> numquam caftra vidiftec, numquam

dem-que

(19)

II ) *9

(

Ü

que

minimam

partem ullias publici munens

adtigis«

(et, praeeepta de re militari dare convenic.

5. VIL

Progrediraur iam ad eam Claflem civium, quam

Ordo conftituit Sacerdotalis. Nimirum ut fecuritas

publica ex Religione, ubi rite prudenterque

tra£fca-tur, haud exiguum percipic.robur; ita etiam

pau-ca nunc: de prudentia Sacerdotum, quippe quibus

dire&io demandata eil Ecclefiaftica, disquirere

o-mnino convenic. Officia Sacerdotum tanti Tunt

mo-nienti tantumque ad falutem publieam conferunt

ftabiliendam, ut nifi prudenter adminiftrentur, haud

longe abfic, quin civitas variis concutiatur

per-I turbationibus. Quam utilis enim Sc neceflaria

civi-tati Religio eft, tam

mulciplices

etiam

profluunt

perverfitates, quae reipublicae graviflima fubinde

minantur mala, ubi in dire&ione Ecclefiaftica Tum¬

ma non adhibetur prudentia. Diflenfiones nempe

folent exfurgere, fehifmata oriri, turbae excitari,

ma-lefanse de doärina opiniones foveri, fuperftitiones

ritusque minus idonei irrepere Sc id genus alia, ut jam ficco, ut ajunt, praetereamus pede mutationes

pravas, additamenra fupervacanea, mutilationes in.

eptas variique generiscorruptiones; quae tumuleus, fe-ditiones & fa&iones plerumque clcnt reipublicae noxias. Hinc quot Sacerdotum Tunt

officia,

tot

etiam modis prudentia illis eft adhibenda 5 Ted

ve-ro eam tantummodo prudentiam, quae in Societate

Civili exerceri debet, ut ejus fecuritas

(20)

il ) 2° ( ü'

tur, heicadumbrafte juvat.

Quemadmodum

enim

folida do£fcrinae ccekftis cognitio atque evidens,

of-ficiorum, quse Deo alii-sque praeftare

debcnt

homi-nes', notitia, eorumque exfequutio firmiffinaum fter-nunt tranquiliitatis civilis

fundamentum; ita

etiam maximi intereft, ut facerdotes, vi muneris fui,

i(t-hxc omnia auditoribus fuis inflillent & urgeant;

quod fit,

quando dogmata fidei clare

&

perfpicue

ad normam Sacri Codicis atque ad captum unius*

cujusque proponuntur, reli6tis omnibus ampullis

&

fesquipedalibus verbis, quae titillant

quidem de*

iTjulcentque aures, fed

fimpiicioribus

non

nifi

rem obfcuram atque interdum vix OEdipo perviam

red*

dunt. Huc etiam pertinent admonitiones atque

ex-hortationes, confolationes ac reprehenfiones, quae

omnes, fi quiddam valuerint, prudenrer

adhibendae,

ut fuo loco fuoque tempore rite diftribuantur.

Quum

jam

Sacerdos ad Religionem

&

pietarem , qua

funt

munimenta ac praefidia civitatis, animis civium in-flillandam adnititur, eodern ipio adniticur etiam ad

fecuritatem civitatis confirmandam; quanto magis

e-nim pii funt, ac in pietatem incumbtint

cives,tan-to felicior fecurio-rque redditur civitas* Porro rc* quirit prudentia, ut

diligenter exploret,

utrum

quis-quam reroerarias

de rebus divinis pe&ore volvat

fententias*, quod fi ita efTet, ftatim re intelle&a, ne ulterius divulgatae tumultum excitent, i1 iis obicem

ponere ftudeat,

id quod

fieri tamen debet non

fer-vore aut acerbitate, ut terreat errancern ad ea ore

profitenda, quae

confcientia

non

adprobaq

fcd

(21)

#

)

M C Ü

täte & manfuetudine ac folida informatione, ut cer-tior & de vericate magis perfuafus evadat.

Com«-maces inträ Ecclefiam vel civitatem homines fi

a-nimadverteric, qui omni fusque deque habito pie«

tatis exercitio, veram Religionem publicam

calu-mniantur ac de ea falfas perverfa^que difperguric

o-piniones; quae non tantum reliqua

Ecclefis

me ru¬ bra offendimt» verum etiam ipfam turbant civitatem,

talia circurrdpiciat remedia, quae ad iftiusmodi, uc

more Theologcrum loquar, Zizanias fine

ulteriore

offenfione, commodiffima funt, eradicandas, Hinc

etiam Sacerdotis eft, ita a&iones dirigere fuas, uc

in vits genere fuo ne vel minimum

quidero reperi«

atur, quod honeftari &, quam

docet, do&rinsc

haud eonvcniat, & quod fufpicionibus pnebere

vale-ac materiem; nam non falum turpe,

fed

&

perni-ciofifijmum eft do&ori, quum culpa redarguit

ipfum,

praefertim quum

quod

una manu

sdificat,

tali

mo¬

do vicifiim deftruat altera. Paulus itaque ei in

o-mnibus ejus negotii? pro exetnplo fit, oportet

Quem,

qus bona funt, faciendi

adfe&um

in eo

reperimus?

Qua cum fapientia quaque prudentia omnes

ejus

a&iones conjunffoe? Quam fspiffime, quam

luben-tiffime ad mentem aliorura fe adcommodare vult, dum fine detrimento fiat? mercedem fumere ei im

tegrum erat, donec tarnen proprio penu

ipfe fe

füllen-tare valeret, Jafecw Evangelium

adnuntiare

mallec.

Qua follicicudine omnem locri famis fpeciem evita^

Vit, quum Hierofolymas locupletes trammitterec

ele-eomofynas? Quod

prudenüs

fpeeimen cum

Rege

(22)

as ) «

(

$P

quens

Agrippa

oftendit? ita quoque Sacerdos in

omnibus modeftia, conftantia, temperantia, man-fuetudine ac prudentia utatur,

oportet, ne quodam

modo quemquam offendat, fed eorum, quae docet, fefe

confpicuum

exhibeat exemplar,

nec pravitate

morum muneri fuo dignationem

do&rinaeque

pon¬ dus detrahat» Porro, ubi plures ac una in eivitate

Reiigiones foventur, fuadet prudentia, ut diligenter

caveat Sacerdos, ne lices excicentur, quibus vel

fe-diciofi cieri motus, vel cives ab obfequio abftrahi

poffinc $ quod fi accideret, qua ratione quibusve

mediis iftiusmodi coerceri atque imminui diffenfio-nes, motusquc inde penduli compefci queant,

per-pendat,

ne cx illis civitas aliquid capiat de-trimenti

ja&uramque

faciat. Quid multis? Prudentiae Sacer-dotis eft, qui faluti & tranquillitati civitatis

rite vi»

vat, ut veram do&rinam fartam te&amque

confer-vet; adeoque haereticos, qui eam

corrumpere audent, repellat, & qui latent, in apricum produeat; ut

fchifmata, quibus vel maxime aedificatio Eccle{iae&

tranquillitas reipublicae impediatur, evitet, confopi*

at, tollat; & denique ut vitas fanftae fludium exci-tet, foveat, promoveat a). Atque huc fpe&at, ut, fecuritatis gratia confervandae publicae,

omnia prae-cepta atque edi&a Imperantis civibus commendet,

eorumque obfervationem & exfecutioiiem urgeaf,

exigat,

efBagitet.

§.

VIII.

(23)

II ) 23 (

n

$. VIII.

Proximum nunc eft, ut ad tarn civium Cater-vcifn nos convertamus, qui in urbibus oppidisque

fixas habent fedes, •&, ad inftar apum, iis

diftinen-tur negotiis, ut fibi fuisque fuftentandis

pro virili confulanr. Hos inter primum fibi locum

vindica-re foient Mercatores, quorum curae & prudentiae

id reli&um cenfemus, ut, quoniam non omriis fert

omnia tellus, neceflitatibus qualibet in regione in¬

trä reipublicse pomceria fublevandis profpiciant

at-que invigilent. Proinde fui putent efle officii, ut

vel merces indigenas easque textas potiflimum &

fabricacas cxportent, vel patrix fuse quas utiles, quae

neceflariae, importent, vel etiam illatas, quae luxui

materiem praebent, exteris divendanc. Sic enim

mercatura tanto magis utdis evadit, quanto certius

eft, patriam hoc modo pecuniis locuplecari, manu-fa&a ejus promoveri, pecuniaeque circulation^m

re-focillari, ac de cetero non penuria modo rerum

neceflariarum averruncari, Ted plus eciam

inferri,

quam efferri. Prudenter igitur provideanc

Merca-tores, ut optimarum mercium habeant copiam eamque five narali in folo obviam, five etiam aliunde

adferendam ; qnemadmodum comperimus,

pleras-que Rataverum merces ex India, Lufitania,

Hifpa-nia, ubi plutiinum lucri ex cafeis reportant, adfer-ri. Dein prudenter quoque circumfpiciant, ut

ex-pedita fit & qua^ftuofa mercium diftraftio; quod nimiram fieri tolet, quando copiofus emtorum nu¬

merus exiftit, aeque ac promta pretii exfölurio. In¬

(24)

#

)

H

(

.

&

ter emtores numerantur non modo

indigense

hofpi-tesque,

quibus replerix

fölet

respublica, partim

per

Keligionis libertatem, paftim

(i

privilegiis

alle&en-tur; fed edam exteri, qui ~ad emendum

merciura

bonitate pretiique aequitate alliciuncur.

Et ficut

in

omni emdone & vendidone, quae inflituitur tam

cum indigenis hofpicibusque, quam

extetis,

pecu-nia totam rem conficit; ita ad prudentiam

merca-toriam pertinet, ut quisque rem

nummariam luae

adaptet mercaturae, praefertim

quando

cum

exteris

fit agendum: unde etiam

contrarius

Cambii

apud

plerosque

populos

receptus

in

univerfalem vim

vide¬

tur evaluifle. Porro occurrit quoque ingens agmen

fabrorutn,

coriariorum, futorum,

textorum ,

titiäo•

rum, fartorum , laniorum^ /ärtorum, cupediariorum^

qui

fuis

ferramencis, malleis, cultris,

fubulis, radiis,

ahenis, forcipibus, fecuribus, lebetibus ac

verubus,

pro fua quisque parte, id agunt, ut

quarumvis

re-rum proventus uberior, melior, utilior

exiftat;

nec

xnercium defit copia. Prudentia

profeelo

non

exi-gua heic requiritur, ut opificiorum exercitatio

fer-veat, utque tot fint opifices, quot ad rudem mer-cium materiam lufficiunt informandam, ne rudis

ex-portctur materia.

S

IX-Coronidis tandem loco Vita Ruflica fe nobis

tontemplandam praebet,

ad

quam

pertinet

res

Ge*

orgica, aeque ac pecuaria.

Georgica

occupatur

iis

negodis, quae habentur

Sc fupra

terram

&

inträ

(25)

ü

>

25 (

$

ejus finum: qualia funt agricultura, cura filvarumj hertorum plantatio; atque intra terrae finum,

me-lallifodinset falis, five fontes, five fovese, acidulae,

& id genus alia. Sub pecuaria comple&imur

pa-ftoriciam, venatoriam, pifeaturam, aueupium. In

hisce omnibus induftria & prudentia Angularis ad

naturam accedere debet. Si res quaelibet eo melior eft ac laudabilior, quo fefe extendit latius, & quo

plures in vita communi fru&us profert; quid quae-fo in univerfa rerum natura ex omnibus hominum ftudiis atque a&ionibus ad vitam fuftentandam

uti-lius ffiagisque neceftarium eft, quam res agrariaat*

que iftha2C rufticationum exercitia. Etenim unde

mileris hominibus eibaria & res sd vi&um

cul-tumque corporis neceflaris fuppetunt ? unde

varii generis fruges & olera, quibus hominum

natura alitur, colligi pofiunt? unde animalium cicurum pabula & avena? unde, inquam, haec

omnia & reliqua, quse ifthuc

fpe&ant,

nifi ex

re ruftica? Probe igitnr ruricola nofeat,

aptan-dam telluris femina fparfa concipientis & alentis

bo-nitatem: prudenter nofeat femina tempeftive fpar-gendi ac fovendi artem, atque in ja&is feminibus

colendis & juvandis fbflione, noxiarum

evulfio-»e herbarum, eeterisque

artis adjumentis adfiduam

collocet operam. Siquidcm autem totae res ru-fticas ejusmodi funt, ut eas non folum ratio Sc

hbor,

fed incertiffimi cafus, venti

tempeftates-que etiam moderentur*, non igitur ex uno

alte-rove, quod imprudenter

fufeeptum dixeris,

fa£to,

(26)

mo-} 25 (

II

omnimodaoi in re ruftica

imprudentiam

colliga-mus, oportet Ne itaque penitus ailucinenturra«

ricolae, paffi.n in regnis

Europaeis

inftitut«

funt

Societatcs Oeconomic«, quae untris quafi viribus allaborant, uc prudentior

certior-que res evadat

Georgica

pa-riter ac pecuariaa

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :