Dissertatio academica, de natura sociali, quam ... Sub moderamine ... Dn. Jon. Bilberg ... Bonorum ventilationi modeste submittit Andreas S. Hielmberg Bahusia - West.Goth. In audit. majori Gust. horis ante meridiem consuetis d. [tomrum] Maji a. 1688

Full text

(1)

Qj_B. V. — *

PISSERTATIO

ACADEMICA,

Be

NATURA

SOCIALI»

Quam

Pcrmiflu &

approbatione

Amplisfi*

mi OrdjnisPhilpfophici inRegia,

quae ad

Salam eil

Aca-demia,

Sub moderamine

VIRI

x^Amplisfimi atque

Celcherrimi

DN.

JOA.

BILBERG,

Math. Prof. Ord.

Bonorum ventilationi modefte fubmittit

ANDREAS S.

HIELMBERG

Bahuiia-Weft.Goth.

In iudit. majort Guß.

horis

ante

meridiem

confvetis

d.

Äiaji I

^88·

HOLMLE,

Impreflit

Laurentius

Wall.

(2)
(3)

S?i Rs.Mtts,

Summae fideia confiliis Viro,

GENERALI

militix

cqucftris &

pedeftris,

Ut&

Provincix Pomeranx

PRjESULI &

GUBER.NATORI,

CELSISSIMO HEROI, lliuftrisfimo

Exeellentnßmü^itc

COMITI 2c DOMINO,

QN.NICOLAO

B1ELKE,

Comiti,

& LIBERO B

ARONI

in Äetpo;

DOMINOin

Sätfrocia

l

Uftlctoi ©aiflftt)

gtucjåtben &c.

(4)

Celßsfime

Comes,

« Domine

Benignisfirne,

£

ö 7 4i

Q

Uod

TuumaCelftsfimeComef,

n

nomen illußrtsßmum vilesh& na- fa

niλ Audeantfalutare^ Tottantaque J

beneßcia

permiferunt,

quibus

Var

entern

meum

j,

jervum Tuum

bumilimum

munißcentia Tua

β

ornaredignata

,

quippe

ntii

re ac

gratia

h

Tua refotus

cxttlceratts

htsce

temportbusMar-

β

ttsdrmtmtcoruminjurias

evitajfet,

trißisfi-

/,

mofatötwa cum

fßs

obnoxius

j

am

pridemfuis-

K

fet. Hoc piomentis

aßeclu

cumßemel

atque

h

tterum revolvißem, cujusvts Tuttnmemeos- 0

que

beneficii

teßimomum

augußius

reperi,

ρ quam quo

ullus

remunerandt

conatus

vel

a- «j

gnofcendo

vel

pmdtcando

furger

e

valeret

ipra-

j

ßare igitur duxttantam

bencvplentiam

tactta

j

(5)

Uni laude Φ pradhatione

dignisßmam im*

perfeilo eam encomio magis

adterere

quam

de-cantare. 2V5? tarnenvota φ defiderium

offi-eia Tibi meaprobandi

fimperfaller

erit>

b

anς

Tibi, IlluftriiTimeHerös,

innotefcendt

anfam arripui,prafertim cum tnter

litt

eras

viventi*

busnon altadatafit:fedverlor neinplurimas

reprahenfiones incürrat

hac audacia humihma

licet meniis interpres, quodtmp

otitis

φ

rudt*

bus hiscepagellis

aJplendore

Tuo

lumtnis

quas-damftrttturas accedere

fabmifie

opiem.

§ane

indigna fiwt

fatcor

, qua

confpcflum

Tuum

fubeant',quidemmumbrattct

lal

ores

ad

tantam

lueemlquamnon

fortuna,necforti, fea

exceU

farum virtutumfulgori ac merttislonge nobi-Itsfimis debesi quorum teftes provocarelicet

magnamGermantarn, Ungartarn φ inter re«

liquas?atrium nofiram

Tibi

ttnice caram, quas

omnes regiones

triumphis

colutfii, φ fanguine

pretiofisfimo quottes

nobtlitaHi,toties

famarm

virtutis Tualuminiaterno confecratam ext" Tlimabts. Ceterum netfic

mihi

tempero,qum

propofitum

maturem, cum pro

certohabeam

nonilltsfolumfavere? qni mtliti*stipen~

(6)

diafmctunt,

fed

& hös

dntyltiffyui

cafiaßh

Talladis Mgtde virtuti nörntn

dititfe.

J>ua fpe jretus ,

favöris

Hutauratn non

hutctantumfcrtpto,quodmuriufcult

löcoöjfer·

renonerubui,(edmihi etiampollicéor,qutpro

tncölumttateTua,generÖjdejtie

Famiha fedula

mentispietate aternum rogaturusfum. Vivi

igitur HerosiUuftriiTimé^^ÄegijPatfiar,

AmicisyClientibUs etiamfortis &fel<zHvt,

licvovetyfemperqtte

vovthtt

Cdfisflmi

Töi Nominis

Humiiimus & addi&HTmius

cultof

(7)

>«»

JESU

fave\

§· ^

fNter

omniä

fumttii

^Numinis opera in hoc iuniverfo»,homine ni-^hilcftpraeftantius*

qiii

!idcirco

compendiumna-_ '/«r*nonimmeritO

di-cipoteft.

Artificiofiflimam

corporis

textUram &compajgem

immortalis

al¬

tera parslonge

nobilitate

aoexcellen-tia fupetat.

Habet

ttamque

ifla lu¬

men å natura ingenitüm

quod

homi-nem

perficit &

tra&abilem

at^ue

fo-cietati idoneum reddit.

Obeuntve-råi&haec minifteriafacultates ejus,

in-telleöus & voluntas. Huic principia

tam theoretica, quam

praÄica

utpote

per fe nota &

nulla

demonftratione

indigcntia, non

multo

aliter

ac

(8)

*C ϊ ·)*

men potentise

vifivse

percipiuntiir,

Illa quse

determinandi

facultate

gau-der, notiones tam inter fe, quam cum

aliis contendit Harum ope

ad

va-ria rationis munia prseftanda,

&com-munes ratianes, ur virum bonum

decet,ilngulisrebus

rité

adplicandum,

£quä in re Socrates omnem

felicita--tem pofuir) naturas

dueftu

adigimur.

-Re&e itaque Cic. L. 6.

de legg.

ho-■minem iic dcfcribit: quod fit

animal

providum ,

fa

gaχ,

multiplex,

acutum. me·

mor,plenum rationis,

confilti,

pra

dar4

quadam conditione generatum a

fupremo

Deo. Ex vero intelle&usjudicio vir--tute & prudenriae

habitu

fuam

o$o<pifo

nancrfcitur ratio, qua ut nihil

divi-fiius, ita ad focietatem ineundam

ni¬

hil copulatius

elfe cenfetur.

,

§·

2-Deus hominem coeteris in

uni-niveriumomnibusprseftamiorem,

&

(9)

digni-ί

ϊ(

)

)7#

ur, dignitate fuperioremnatura

finxit,

ut iu- rebus creatis meliusuti, easdemque in

tm commodum fuum,cui deftinatae eranr,

ra- vertere fciret. Quamobrem natura

ώ- nunquam fruftranea huic

fubje&o

im\ ad re&iorem vitae moduminilituen* m, dum, inftrumenta neceifaria

profpe-:a- xit 5 Ratiocinandi enim facultate

ho-jr. minem donavit utjufti & injufti,tur-o- pis atque honefti difcrimen

cogno-*al\ iceret. Neque ulla rerum &

obje-K- öorum iive å corpore,iive extra cor-irå pus produdtorum comparatio

fine

a-w\ nimi hac potenria ,ab

homine

inftitui

ir- poteft. Praeterea tam multiplex &

varia ejus in vita regeuda confpici-ή· turvirtus , ut non fui folumfubjedti

ii- rebus confulere conetur, fed ad

alio-rum etiatn commoda

procuranda

fe-fe extendit,

quod

a primseva

Crea-toris Opt. Max ordinatione obtinuir,

ä quo natura homini ad focietatem

. redtae rationis adminiculo, cum fui

fi-]1*

milibus colendam implantata cft.

(10)

3.ÉX-«C * §. 3·

Excelleiitiatn ilattiras hurhaiiaÉ

perfpicientibus

öccafio

pracbetur iil

interiores ejus

rcceiTus|renetrand!,

ne

conditionem noftri plane incognitani

habeattiiis, quas tahtae digniratis eft,

lit tanquam thefaurtis terrae vifceribuS

recondi prorfus recüfet ·, Multum

c-bim intereii , uthomb fe ipfum

no-Fcat, iie prasiiantiam fliam pernicio-ciilitba voltiprate, qua brlitiscompa· i'atur fubmergi at^ue fiifFbcari finat, fediiluddonüm divinüm Audio atqüe

Cültura irtdefefla nattlrse iuas omnia ad bene vivebdum fuggerend ,

cori-Veniens & aptiim reddat, qtiippequ£ fua virtute & in fe perfediflima, hö-minem illi parentem , oihiiibus nume-ris abfolutum & perfedum efficit-Ubde Stöicoriim fedae méritö fiiic ΨSummutn ticnum 1 Natura convenienttt

vivere. ilitid enimex

opiiiioneCicé-ronis hane habetfentemiatö'♦ firtuii

(11)

ι *;c r

mtuYAtn nunquam repugnarc. Quemad

-lisé modum homini ratione nihil divinius

iil atque prseilantius conceiTum eft ,

fi?

ne quidem beneficio ejus principia

con-irii nata vim legis

naturaliter

habentia

,

ft,1 qusenull.us unquam

animi

potens ne?

jus icire, neque iilorum obligationem

c- declinare valet , cuilibet innöten [0- frunt 5 Nihil eti^m hpmanse natura?

o- magis proprium

eife

conftat, quam

>a- vjm rationisexercere,

icjeoque

ipfam

Lr, ad finem & feiicitatem reda via dur üe centern virtute fua perficere , & iia tanquam optimam fui pantern con-*

ii- fervate hominemdepet. Qujd?quod

jas diöamine ejus, non n^turse proprise ö- folumindolem atque conditionem, it- Verum etiamaliorum

inveftigare

po$?

:1c. fumus,& ex comparatp judigio,ad ea Hit quse nobis convenipnt prpfeqven-r

ter dum , quse autemdifepnvepiunt abpn

:c- minapdum

impellimur,

uti

wk ,v

A

? §.4.

(12)

W6

ί' 4·

Nihil freqventius apud

Philofo-phos inculcari cernimus ; quam

ho¬

na nes admutuas operas ejJe natos,

&

o-utnia in univerfum ojficta mutuis

adfecli-ontbus efle mettenda. Ratio proinde fo-la modum & ordinem, quem in

a-ftibnibus adhibere debcmus

oftcn-dit Quod nifi per illam homincs

ho-minum cauifa efle generatos ccgno-ici pofler, nulli plane ufui naturχ lu¬

men föret. Conftat itaque rnentishu¬

manas dignitatem, non in unius

io-lum hominis confervatione

acquiefce-re, fed vitas etiam communiinfervire

debere. linde de focietate ineunda

continuo admonemur, & ratione tan-quam inftrumento ad

aflcquendam.

felicitatem ex focietate proventuram,

finemque ad quem creati iiimus

ob-tin ndum utimur. Erudite itaque

no-bilidf. Puffend, de J. N. &Gent. in ipfo

Vocabulo fanae rationis , quando

(13)

*( 7 )"*

Txiini tribuitur oftenditefle refpe&um

ad Legem

focialitatis ä Creatore

hö-,

mini injunftam. Enim vero

ubi

rati-onis fcintiilulae per setatem

vires

ac-ceperint,

Legis

naturalis

praecepta

nobis fenfim manifeftare incipiunt,

quibus focietas hun/ana,

perfe&am

vim obligandi habens

continetur,tum

vel maxime quod liberrima

Numinis

voluntatc menti humanse fünt

im-preifa , & omnera

ignorant

immuta-tionem. linde laudatus Puffend.

Homo tion imrnutabili quadam

necesfitate,

fed beneplacito

divtno

foctalew

naturam

Jortitus(fl. Nonautem

ad longas

vi

·

ras fpes

ordinandas

hominem

perdu-cit, fed nobiliorem fpe&at

finem

ill

re&as vitas inflitutione confiftentem, qui virtutis opera reöus

efficitur

&

prudentia attingitur.

Conf.

Rachel,

in notis ad offic. Cic. Hoc per

vitam

folitariam nullo modo

procurari

pos-fe, propter

ingenitam

illam

φκωώ'ο»»

(14)

Natu-«κ 8

Natura ipfa , Γι penitius illam intro*

(piciamus, fatis oilendit. Solem er*

go demundo tollit, qui focietatem

naturae ratiorfaii negare contendit.

§. S>

Varias naturae fignificationeshic

exprimere, noftri qui demnon eilin*

ftituti å Ted nec brevitati litaturis iu

prolixa vocis explicatione

occupari

per

fcilinationem

licet, hujus itaque

rei Studiofos, tum ad aiiostum

prse-cjpuead nobiliifimi Domini Laurentii LiljemarkStigzelii opus de Jur. Nat.

remiiTos volumus. Definiri autem

poiTe arbitramur; Naturam focialw, uinculum quoddam generis bumani

indis-jolubile,

φimmutabUe, quo Creator O.M*

ad propagattonem & communem utlista«

tem obtinendatnomneshonynesconßringit,

Societatem a natura inftitutam, ne¬

minem fugere exiftimamusy tametii

non defintj qui Ave rationem prava

opinione dementatam fecuti, natura:

(15)

« ρ,·

»

hane

praerogativam

denegarunr,

quio

quid eft intcr

homines

confenfus

ex

difciplinå

nuda

aeftimantes:

iive

etiam

atheifmolaborantes: livehis

nonmul-• tum abfimiles,qui

nullam Deo curam

rerum creatarum elfe

pertinacitcr

contendunt, & in fexcentis non

mi¬

nus impiis

proponendis

graviter

de-fudanr. Verum hoc ipfo

declarant

illi, quam

ieviter naturse

rationahs

Sc

focialis indolem fibi perfpe&am

ha-bent. S* autcm divwa animts

noßris

wigo :

tendendum

ad

virtutem,

fine

qua

nuliafocietas diuturna

eiTe

poteft,nec

aliaratione , quam

ipfius

iludio

adfe-licitatempervenire

fatagit,

quoniant

natura rationalis non

turpitudine

a-öionum fedhoneilate

ad

finem

fuum

ducitqr, divina quoque

Providentia

vacare non

poteft,

quod Ii

fieret,bo-nitts,juftitia

&

omnipotcndaDeifru-ftra omnino forent,

(16)

*8 ίο 5»

§·

VTtam ifti focialem, in quam jTiiferampertrahunt conditionem,pro-feöo non vident, qui tali mentis er-rore abripiuntur; adiones

nimirum

humanas praefentis folum vitae bono

frucndo meflfurant , in quo cxigua

valde fpedantur prsemia , planeque fimtimmemoresveraebeatitudinis ini¬

tia poft hujus vitae traniirum

demum

eflfe quaerenda: Nos vero fcimus ex

vniverfa mente dtvina animos noflros

eße

dehbatos ait Cic. in Catone Maj.

quo-rum natura proprer firnplicitatem

Sc

convenientiam fui nusquam diflimi-lem, non patitur divifionem

unde

nec inr-erirum. Proinde illam ipfam

humanam naturam focietap ut firmis-fimum iubiterni poiTe fundamentum,

ipia ratio, fcpofita

fummorum

Phiio-fophorum

auÅoritate,abunde

evincit.

Rationis porro opera

in

ornamento natura:rationalis Scfocialis,

(17)

«I II

W

que

tutela

&

confervatione

iatis

e*

gregia

confpicirur

;

arque

ab altera

parte omne

quod

deftruöionis

aut

perturbationis

fpeciem

praffert

amo«

firi conatur.

§· 7·

Veluti ars atque

fcientia

artiftcis

neceffaria ιequirit

inftrumenta,ne

fte*

rilis iine ufu arque

exercitatione

jace»

at: ita quoque

rationales

natura

adid

quod Tibi

maxime

proprium

eft

incli«.

nat: Cui fini å Conditore

fcrmo

ho-minibus eft conceiTus, cujus

benefi»

cio dicftamina rationis edere

poffit

aliisque

eadem

manifeftare.

Etßcuc

ratione ä beluis diftingvimur:

ira

o*

ratione quoque

virtutis

illius

indicc»

earum gregem

longe

fuperamu&

Quod Cic. L·

i.Off. eleganter

hisver«

bis illuftrat, Natura vi

rationis

horns*

nem conciliat homimy & ad orationts

&

ad vitx focietatem.

Qua propter

eo

majori cura

excolendas

func,

quo,vim

«ffica*

(18)

«ί " »

ef&cäciorcm ibcietati perficiendae ad«!

hibent. Nam docendo,

dtfcendo,

com-wuntcandoy difceptando^judicando, concti

Hat interJa homtnes conjungitque

naturalt

quadam focietate ut ibid. Ciq. Hinc et* iam homo ζαον χοινωιχον iive focialc

dicitur , cui Cannes facultates ad

fo-cietatemneceiTariseabunde

fuppetunr.

Hase tampraeclarae dotis femina

quo-»

rum folihomines partieipes iunt,ne-quaquam fruilra aut cafu quodam

natura iatafunt, Ted ut aröioris fo*

cietatis cum aliis hominibusineundae» ciTent inftrumenta. Natura enimpro.

fapientia iua homines noiuit in tene*

bris aut folitudine vivere , fed cum

aliisin publica focietate, uti fermonis ufus rationis interpres eilet,

Dequi-bus eleganter Racheliusin

Paraphraft

ad officia * £)uid fmgutis homtmbm

pra brutisnatura tribtterit explicatumeß.

Jam

pergitdocere : naturam non bisfintbus

(19)

«Κ -«är »

Uko borhini iribuiße ralionem j ut

äd fl)+

tletatein xum alns hominibnscolendatn &

quidein et convententtm

ejJet idoneus.

Hoc

de tationis υίύ in focietate prseclare

didlo ·, orationis

coriamendationem

paüio inferius

fiibtexuithis

verbis icui

reitnprimis

infervit oratio

, qua no

tio-nes αϋίϊηι bomo bomini diflintie ac

per-fptitte declavare pott

fl

Animalia

etiaiti

bruta in focietatem qualemcumque

inilin diu fux nacurae

propendent

at-qüe ferUncur,

necideo

revera

poteft

horum conjpndtio

dici

iöcktas,quod

vocenon minus giudentatque

horni¬

ges. Non leve enim difcrimen

cer-nitur, quippc qux

iliis

rantum

indi¬

cium eilvoluptatis atque

doloris,inträ

hosmodo limites continetur, nec pro

lubitu eam varié formare neque ar>

ticulata & diilindla quadam

verbo<-rUm expreiftone ,

iibimet

invicem

quicquid

moleftum

aut

jucundum

vi-detur fignificarc

poifunt,

quodfolius

(20)

homi-«Η η m

hominis å natura ad vocemin fermo-nem redigendam inftitun

proprium

«ft, unde juftum ab injufto &

bo-nufria malo diiterre indicatur. Quam

ob rem figmentum merum & non

ni-fi umbram focietatis praeferunt ferse

beftiae. Verum maxime communis

Jo-tietasut loquamur cum Philofopho

eil

homtm tum homtne,

cfui omniope & o~

mm greguli animante

magisanimal ctvtle

tfly jub quACunfy ccell regtone is etiam

äegat. Sed hasc uberius Ariftot. pol.

L. ι. C»X·

§ 8.

Quemadmodum omnia ad ufum & fruftum hominis accommodavit

jerum condiror , etiam homines in

mutuum auxilium creavit. Ipium

e-nim fugere non poruit, quantum pa-teretur detrimentumgenus humanum,

fi å fe invicem difilderet, cum homo

fitλ confervattonis ßudtojisßmum ammal

<xfe admodum imbecille

(21)

«Κ «? κ»

adeοtitfine[utfimilum ope

dr

fubßdii

fi+

bifansprofiliere nequeat^

ad

mutua

tarnen

tommoda

promovenda

maxime

idoneum^

factle vero

irritabile^

petulans

,

etiam

ad

noxaminferendamnort

minus

procltve

qua

vaiidum. Hujusmodi animalis

commoda

rettius promoveri non

poßunt,

quam

ii

tåtm cum ful

fimilibus

canjungatur

in u-namfottetatern, & erga

fir/gulos

ita

je

ge¬

rat, ut ne qmsquam

ad

leedendum

trrite-turßed finqidorum

benevoUntia

concilietuf,

uttommunia commoda fervare dr augere

ßudeants Verba iunc

clariiT.

Puffend.

Lib.de J. N. & G.L. i, Caj), ι.

&

f

Quam ob rem homo per

facultatem

rarioni feu intelledui inficam,

impel-lente natura eorum,qu3e iibi

prodeifc

vel obeife

pöffunt,

comparationem

inftituere novit, atquead hoc

fugten*

dum & illud

profeqvendum feie

de-terminat, proprer

obligationem

, atq; neceifitatem officiorum, ab ipfa na¬

(22)

«

«<I»

quibus ntdla viu pars vacare potefl nequé

puhltcis , necjue prtvatisy nequeforenfibus ,

nequedomeßicis in rebus , nequeβtecum

agasquid , nequefi cum altero contrahas■,

in tisque colendisfita eil honeftas omni^

φin negligendo turpitudo teile Cic.off. L. i. Enimvero per officiatanquam

prsecepta

&

propofitiones

natiirse, o-mniafocietatis membra ad finem ejus,

quem cum

Arift.

vitam

beatam

effe

dicimus, diriguntur5 nee Ulla'fine bi-fee focietas confiftere poteil: Nemoc*

tiim

jqnt

Ctne

afnicts vitam

fibt

opta* bilem eß'educat, etiamfi ceterorum bono¬

rumomn'tum copiaeircumfluaf,nametiam

ii, qui dtvit'tis, tmperiis φ potentia in~

ßruili

atque

ornati funt

maxtme τα

de

ηtur

amicis opus habere· £)uem emmfruttum

afferat hujuswodirerumprofperitas

Jublata

beneßcentia^quaφinamteos cenfertur ma-xime, φfummts laudtbus cum in amteos

ufurpatur

affici

folct : aut quoηam mo¬

(23)

Μ 17

Ml·

fiyvart

potfit* Nam quanto

major

eßopulen-tu , tantoplurtbus

cafibus

dr

pertcults efl

ob·»

noxta &c. Arift. L. 8. Eth. C. i. Si jarrä

natura, quae ad

focietatem

ducunt

j ex

fuafacultate divinitüs concefla,

prseci-pitj&hanc quoque

neceffitatem

hoftii-ni injungit, ut ne cum

infinita

qüidem

rerum abundantia in folitudine vitam

agerevelit,haud

difficile

eft

intelleöu,

hominem adccetus* concilia* civirates*

que aptum elfe*

&

ad

conjunöionem,

congregationemque

hominum

&

na¬

turalemcommunitatem elfe natum.His

lucem aifundere

poiTunr,

quas accurate Cic. docetL. 3.de finibus.

Uftcomm*-thunis hominum inter homtnes naturalis

commendatio^ut oporteat

hominem ab

homi-neob iätpfnm quod

homo

fityion

ahenum vi*

deri, dr ideo generatum , ut

alius

alti

pro-de(jepoffet. Nihilenim

eft

homini

per-petua folitudine triftius :

Quoniam

ii-eeccnjunilionefui

fimilium

homo

(24)

« ι8 Χ*

rebrutorum viveret, fi modo vivere

puffet, virtutisque femina a Numine

nequicquam effent inchoata,finon ha-beret ergaquosvirtutes exercerepos¬

ier, multo minus iisdem imbueretur.

Denique focietate & officio fublatis

(namhsecduocontinua feriecohserenr, &tamaréto conjunétionis vinculo

ad-ilriöa funt, ut nullo plane modo

dis-folvantur)in miferrimamgenushuma¬

nuniconditionem rueret. Quis enim

curaminfantium ageret? qui propter

imbecillitatemtcnuitatemqueorgano¬

rumfibimetipfis profpiciendi nihil

ro-boris habents certe flatusanimantium,

quse expertes funt rationis, humano iiatui longe praeponendus

veniret,fe-risprofedo beiliistam

nobilismachi-na divinofpiritu confpicua alimentum

praeberet.

O vita hominis

deploran-da, fi tarn diris obnoxia eifet fatis.

Et quod de recensnatis pronunciatur

decrepitis & longa ferie annorum

(25)

«< IÄ §·

9-Nee eft quod nobis objiciatur,

tiaturamhominis proprer

impotenti-am &ineptitudinem infantium

focia-les eosdem non effe enixam. Sane

quanquam ineundo matrimonio

non fufficittenera asras: nihilo ramen

fecius adidem generatur &

quafiim-peru ad conjugium adolefcente natu¬

rafertur. inquod ediöum divinoore

prolatum: CMultiplicamtni dr replete

tenar»,

ftimulpsincendit:

unde

quo-, que conjugium ifthoc prima å

Philo-fophis focietas audit; å Cic. L. 1.de

off. Seminarium Reipubl. fett

funda-?

mentum focietatum reliquarum appel¬

latur. Et quamvis teneri viribus

at-que robore anni ad focietatis hujus

onus fubeundum, deflituanrur,tarnen

organis atque inftrumentis focietatis

cuitui infervientibus non infansminus,

quam provedlior aetas inftrußa repe-riturj atque ut mens& ratio, ka

(26)

»'

to

B

bra quoque

corpori

organico

illo

tempore

propria

competunt, qust

quidem per

bonam

inftitutionem

apti-©ra,atque cumsetate

pleniora

ad

mu-nia fua obeunda redduntur. Acli¬

cetab ipfis

ftatim

incunabuhs

infantes

loquenai deftituantur

exercitio

fatta-mén abfurdumföretnaturamarguere,

quod hominem

plaile ineptum

adoris

exercitiura iii lucem edidiflet , cum

meflis omnis in herba maturitatem

exfpe&ct, nec

faltum,

fed

gradum

tantum fieri in naturalibus conftet. De

monilris, quse åPhilofophisinterna¬

tura 7ra§e§>aponunturnulla

eftcontro-verliaj quare

quicquid fit de

infanti¬

bus & mente captis ac idcirco

nullius

legis capacibus, Naturam

hic

intelle-öam volumus adultam atque

omnibus

rmmerisabfolutam, cujus talis eft con¬

ditio, ut ea omnia, quae illi

conveni-unt fui perfeétionem

involvant,

quas verominus, noxam&

pcrniciem

(27)

4K åf

»

mam. Quo intuitu, legis naturae

im*

preflkmandato &

rationis

di&aminc,

ad ea,quae felicitatem

refpiciunt

faci¬

enda,homo naturaliter obligatur,quas

I eandemperturbant ac corrumpuntuc

cane pejus & angue

quid,

deteftanda»

§.io.

Fruftra ut cumCic. loqvar

tan-tam difcendi, cognitionisque rerum

aut occultarum , aut admirabilium,

quae ad benebeateque

vivendum

ne-ecflaria ducitur,libidinem natura

in-feverat, nifi fimul fuam

eruditionem

atquefcientiam aliorum bono,

quod

proprio anteponendum

eft,adplicandi

propeniionem fuppeditaverat.

In

hane feiatentiam diiferitegregie

Arift.

L. i.C. 7. Nicom.io. Satts

ejfe

au-»

temcum dieintus, &id dieimus,non

quod

tibiJoli vitamfilivagam

ö"

folttarium

a-&nti) fedquod

parentibus ctiam

dr liberis,

& conjugt, dr utfemel

dteam amicts

&

(28)

« " Μ

tivibus

fatis eß^quandoquidem

hämo ad vi»

tarn

foctetatemque

civilemnatus eß. Id

tarnen cavendum eilunicuique in fo·

tuetateconftituto ne cunöa utilitate

prcpriametiatur: Nec ideo å

proba1

iiii ipfius obfervatione aliquidfocieta·

ti detraöumiri arbitxamur. Nawpri,

*vat& utilitatis(ludtum 4 cornmunttatenoA

<AfeW//wjquilibet

enim fuis rebus

pro-fpiciens} pihilo minus focietatem, cu·

jus membrum falutatur, fovet, tum velmaxime, quod cuadem libi prse-fixum habent fcopum , & profe

quili\

bet,& totafocietasj tumdemumflo· renriiftmus iocietatisvigor apparet, bi fingulae ejus

partes bene egerint.

Non fecus ac in corpore humano iin*

gulis membris, bene fefe habentibus

totum etiam fyflema valet, at finß totius corporis dolore,unumlicet mi* jiutiflimum membrum laborarenequifr Vid. PufF. de J. N. & G.L. 2. G. b &

SenecamapudGrotiumL.I.C. 1« de J.

(29)

« *3 8§

B.&P. Adantur etiam verba clariflf.

Cumberl. Disquifit.

de

Leg.

Nat.

qui-bus immutabilitatem ejus

probare

(lu¬

det,partim quidem,

fingularumpar¬

tiumfalus a tottusfaiute

realiter

non

dt-ßingvttur,partimetiam quia

iisdem

afti-bns, quibus aliis tnfervimus,

nosmetipfos

aliquatenusbeamus,

§. if.

Quam felix

fuerit focietas

mor-talium in qua virtutis

iludium

floret

Cic. in ofF.paiflm

inculcat.

Verba di¬

gna iiint, quse

exferibantur.

Et

quan-quam omnis virtus nos

ad fe

allicit,

fa-citque ut eos diligamusin

quibus

inejfe

vi-äeatur , tarnen jußitta &

hberalitas

td

tnaxime ejficit,

nihil

autem

amabdius

aut copidatius quam morum

fimilitudo

bo¬

norum. Inquibus entm

eademßudia

funt

e&dcmque voluntates ,

in

hts

fit

utrnque

quisque alterodelefteturac

fe

ipfo^efiicitur-que idquod Tythagoras

vult

in

amiettia,

(30)

μ m

utunusfat ex pluribus, ΜAgna,ittam

il¬

la commumtased,quacenficiturex

benefi-cits ultro citroque datis acceptisque, <ma

tnutua& gratadumfuntjnter quos ea(unt

firma devtnciuntur Jectetate.

Siquidem

natura naentem d.edit Qmnium

virtu-tum capacem, quarumpraecipuum

fo

cietatis Fulerum, juftitia cum

liberali-tate conjunöa aeftimatur. Enimvero

quicquid contra focietatem agitur

in-juilumeft, Et fine focietate nc mi¬ nimus quidemcifet juris eflfe&us;

fcd

omnia beluarumritu in vita humana

peragerentur, quse ut ratione

deftitu-tx, omnem juftitise vimplane igno¬

rant. Jus autem per re&am ratio«

nem in mente hominis promulgatum

cum obligar, utfuasa&ionesad hujus

juris normam componat , atque ita

i

fuam felicitatem confeqvatur,ut

mon-ftrat Raehelius deJ. N. & G. §. 33·

Quae quidem in honeftate & virtutis

a&ione coniiftit. Hoc tarnen

probe

notan* ;

(31)

m *s

m

notandum. Non omnes

focietates

hoc

I

nomine

veni

re,ab

animo

enim

noftro

I

prorius

excludimus

malorum

fentinam

atque

colluviem

eorum,qui

eo

tantum

hne focieratis vincula

ne&unt,ut

cum

aliorum damnis fibi

profpiciant,

&

lucrum ex rc & vita aliis

errpienda

quserant.

Tales

naturam

non

feqvun-turducem, Ted

praeceptis

ejus

mani»

buspedibusque

refiftunt

,

quae

nemi¬

nem innocentem eiTe

laedendum

,

unicuique fuum

tribuendum

conftan-ter jubet. Huc

faciunt

illa

Ciperonis

L.2.ofF.åGrotip L. i. de J.B.

&

P.

I. addu&a: Sicaltert

dctraherefit

com-tnodi caufja contra naturam

ett,

ψΰα

id

β

fat9 fictetas

hominum

dr

communitas

e-•vertatur nccefi βt.

Proinde

qui

earri

ob caufamin focietates coeunt, ηοη

honeftatem fedutiiitatem

refpe&u

Ul¬

timi finis

perniciofisfimam

iptuentun

Veramautemutiiitatem

Cic.de

fin,

L,

5. eamque

hoqeftatis

comitem

his

ver?

(32)

«( )|κ

bis indigitat. Iη omni antem boneftode quoloqutmur, »;Å//ii? tam illuTire ,

quod lattus fateat, quam conjunclio wter komines bommum , Cr quadam

ß-eietasy & communicatio uttlttatuWy&

ifß

taritasgenerts humant.

§> 12.

Quam deteftabile itaque foret a-nimal homolegis atque juilitiaeigna-rus? quoniamperfe iatis

validumad

infcrcndum damnum , facile irritabi¬

le, armis ad malitiam fuam

exfeqven-dammunitum, quae fi injufte

capian-tur nihil crit homine horribilius. Ha¬

bet enim libertatem naturaliter agen-di, ut nobiliflimas naturse dotes, nifi

difciplina

ac iludium acceflerit , in

perniciofiflima malitise inftrumenta

commutare,iisqueincontrariaspartes

plurimumuti poifit5prseterea nifi vir-tutisa&ionibus regatur,

ad libidinem

&intemperantiam cft

propenfifiimus,

(33)

«C *7

)*

ysecullaunquam

ferarum

malitiatanta

cft, quae pofllt cum

hujus

contendi.

Haec ab Arift. Polit L. i. C. z.clirius

docentur. Ne magnitudo illa

animi

humani limitibusferitatis

immanitatis-que

eircumicribcretur,

legem

menti

provida natura

indidit,

ad cujus

nor<-mamattionesiuascomponere tenetur,

idquenon aliam

ob

caufam,

quam ut

effet focietas& communicatio inter

homines, fine quibus

lex

omnis

eilet

fruftranea. Deus enim condidtt

homi-nem animal rationale ά* natura fecialey Idem focietates naturales mit tut',

&qui-dem hominum bono: quod ut

effet

veret

α-le, nonfela utilitate externa

commenda-btle fedperfettum

at£

perpetuum, etιam hommem cum komme in

fecietattbus

cer-tojure conjüngere, ö*

fibi invicem

ohltga¬

re volwt Räch, de J. N. & G. §.

Quas obligatio ab ipfo juris

auöore

Deo originem fuam

trahit

tanquam

cauflaprima 5

Rationis

enimBeneiicio

(34)

«f 28 g*

poenamfibi

decretamefle

Ha

re&avia

male faciendo declinarit, &praemium

ex bonis a&ionibus conftitutum

ho-mO)in cujus fano corpore fitmensfa¬

na,viderepoteft. Huic

determinan-di potentiam habend, corpus organi-cum, ad praecognitas aöiones

profe-quendas operam fuam commodat. Utcunqueratio equidem obligat,

qua-tenus honeftatem intuemur : nonta¬

rnen perfe&e nifi etiam

acceiferitau-öoritas fupremi obligantis > quippe

ratio fvadendotantum vim fuam ex- i

ferit,nihiljuris praeferens, praeterquam

quodbonasa malis aöionibus

fecer-nat, atque illas efle agendas,hasvero

©mittendas indicet, Itaque cumho- ι

mo libertatis composabhoc di&ami« ne nonnunquam recedit, obligationis

a£us

fuipenditur.

§. i$.

gon

incommode dici

poffe

(35)

«g

ftimamtisvim obligationis

natüraliter

fpeöatae,abipfa

Creatoris juftitia

pro-manare,quöd

prima

ibcietatis jura

irt-terillumScmortalium genus

interce-duntCic.deLegg. T

ranfit

deinde

foci-etas adalioshomines per conjugii

ap-petitionem

indefinentem

Sc

procrean-dsefobolis defiderium,quse exdecreto divino in ilatuhumano quam diu ge¬

nusipfum

durat

non

definet;

quodni

-Γι itaeflet,illi integrum foret pro

lu-bitu fuo finem velinvitoDeo,totihuic

univerfoimponere,

abftinendo

nimi-rumab hac conjunétione in pérpetu-um j

nampropagationehumani

gene-ris ceflante, reliquaomnia fruftranca

atque fupervacanea

eflenr,

dum nullus

foretfuperßes,

qui

rerum creatarum

ufudeleftari pofler. Er

fic

omnia

ho-minum caufia creata,hominumetiam

eauifa perirent. Verum

enim

vero

hujus univerfi auöor Sc parens,cui

(36)

aliquaho-m to g*

minis

interpellatione

integramanet,

k

per fecula manebit, fux liberrimse

vo-luntatinaturam hominis itaconforma-vit, utnulla illicirca haec talia

difpen-fätio reli&a fit. £puam ob rem natura

tpfa hane legem jugandtatque gignendi de-dtt, φ fecula perfationem propagandu

Exhac alterafocietare , quae primum

CiccrOni dicitur civitatisfundamentum

&feminarium Retpub. oritur obligatio

illa quae

parentibus debetur

ex jurein libcros competente. Hinc ad cogna-tos,affines, vicinos, qui proxime poft

pareptes naturali obligationis vinculo

gdilringuntur.

§. 14"

Satis inculcatum eil humanam

naturamperfeibcietatem

appetere,fi-cuti nihil magis homini proprium

eil

«jvam appetitus focietatij, ut

loquitur

Grotius in Proleg. ad Lib. de J. B.

&

(37)

na-4Ü s*

Ϊ»

tnralis focietatis formam, ad fincm

propofitum fc non

pertingere

pofle

natura cognovit:ut

enim

in

fe

per-fe&iflima & finem

perfe&um

iibipro

pofuir, neceftum

omnino

fuifle

arbi-tramur, ilium in

primis

de

perfe&io-rimedio deliberaiTe,quo communis

il¬

la utilitasconciliaripotfet.

Ideoqj

fo-cietates qvas diximus

naturales?

nume-rö hominum aliquante

auöiori

fatto,

utmelius confervarentur civili lege ftabilivit, quse licet

fententia

fummi in

hoc ftatu

imperantis

promulgatur

, nihilotarnen fecius natürali legi

ori-ginem debet, modo illi non

refrage-tur ut in ftatu civitatis corrupto. Et

folet interdum

aliquid

de

quo natu¬

ra tacet ftatuere. Nec ideo

exifti-tuandum eft propter

huius

man

da¬

tum, aliquam

fieri

naturalis legis

im-nuitationem , fed pötiüs

fupplemen-tüm & amplificationem.

In

hoc

(38)

•h»

altera derlvetur, quod civili

legt

pro

lubitu imperantis aliquid addi

vel

demi poteft, verum hsec

immutabi-lis femper mänet. Quam

ob

rem civitatem in primis tanquam

uitimum

finem reliquarum focietatum in

confi-lio natura habuit, quae aliter

Philo-fophis non accipiuntur quam partes civitatis, totum enim eft prius fua

partes licet non re ipfa,

cogiratione,

tarnen å mence humana proveniente.

Nam licuti artifex opus quoddam concinnaturus, iibi prius iaeam

to-dus formar© fölet, ut aptius

deinde

partes

ad

totum

applicare

atqj

ordi¬

näre poffit:

fic

natura quoqj p

ovidä

& fapientiiRma fociétates majores feu civitatesin coniilio habuit, haud

ignara utilitatem

inde

uberiorem

ho-jninibös

expeétandam fore

5

Huc

fpeöant illa

Grotiiin

Proleg.

Voluit

natura auclornos

fingulos,

& infirmos

ef

fe

& μfiltarumrerum ad vitam refle

da*

-:f

(39)

« ii

Jf

cendam egentes , quomagis

ad

focietateftd

rkpcremiir; jun autem

civilt

occaßonem

åeditutilitas : nam illa quamdiicimus

ton-fociatio autjubjeBio utilttalis

al/cujus

caußd

.

ϊκριί inHUtti,,

Bände dr

qutjura

prdfcrt-tunt alitSy m c o altquamutilitatein

fpeålA-refilent

ac deben11

Hane

urilitatis

efH-éaciamiii eo

conflftefeéernimus,quod

juftitiaj qU£virtuseft

mäximecivitati

convehien^male feriatorum

hÖmülüiiV

a&ionibusfrsenumatqtie

cofripedes

in-jiciat, &ad benfe vivenduin

viamape-riatjUtftnem ultimum

homocorifcqua-Quo aütem quid

perfe&ius

eft$

idcorttagis fectindum itaturam

eiTe

di-cimlis ^ Civicatein quajuftae leges

flo-i

rent nulla eft

focietasperfe£Hor*ideo-queillam änattlra

prior

em

effe,quarti

aliae unquam

confociatiories

evidenter1

i

apparet. Neque

(ufttnebit

aliquisefc·»

tracivitatis limites vivere, qüi rioriöt

fupravelinfra cönditionem

humananrt

feftconftitutui vidArift. L*i.C*.Ρolifc

(40)

m 3* »

-§.

, Dicitur homo

animalpoliticum,ijon

quaii eilet malitiae quorundam refras-nandae decretus, fed potius exercitio virtutis, ad quod a natura produdus eft. Nam inter homines maxime

pro-bospolitiae vigor neceiTarius habetur.

lEampraecipue obcauflam,quod vidit

natura nullum in eivitate

ordinemob-fervari

poflfe

Omnibus fimul imperan-tibus. Proinde aliquivirtutc

nobilio-restanquammagis idonei ad

imperan-dumredduntur,aliietiam bardioresad

parendum non inepti. Neceße quo% eH

qui

beneimperarc

cuptat, etiam parerejciAt. In ftatupoliticomaleficia poenas

per-folvunt,virtutes autem praemio ornaß-tur: praeceptis homines politicis imbu-untur, ex quibus fumma civitatis per*

feßiooritur. Ad hancfocietatemin?

eundam nontarn egeftateprimum,aut

fleceffitatehomines fuitfe addu&os

as-ierimus, quam propter natura

perfe-dionem alledos. Sententiis proinde Ciceronis

(41)

*X 3S **

Ciceronis, Grotii Sc aliorum

calculum

eifeadjiciendum putamus.

Sic

enim

Tullius: £>uodβömma

nobis,

qua

ad

Vi¬

tium cultumtfpcrtincnt,

quafi

vir

gula

dtvi-na,utajunt

,fnppeditarentur,

tum

optima

quis%tngenio,negociu

omntbm

omißts,

to-tumfe in cognittone

&

fctentia collocaret.

Na» ett ita.Nar» &folttudmem

fuge

ret,

é*

foctum studtiquareret: tum

docere

tum

di-[cere vellet,tum audtre, tum

dicere.

Hisce

honeftis

appetitionibus

focietatis

ftu-dium hominumque

communitatem

prseponit, nam

plane

inutiles eflent,

nifi fimul forent quibus infervire

pos-fent. Haec ab Arift. multisin locisL.

Polit. clarius docentur. Addi etiam

merentur,qu2eCicero

itidem proponit

L.l.Off.Atfcutapum

examinanonfingen-dorumfavorum

caußacongreganturfed

cum

congregabtUanatura

fint,

finguntfavos$fic

homines acmulto etiam magis congregati

natura adhibent agendi

cogttandi£

ftudiur» Scquas fequuntur. De cetero quamvis haec focietatis utilitas

(42)

dammo-W 3*

d^Hinsod0 inrcrum abundantia fpe*

<ftatur, haec tamen fundationis caufla

praecjpua eifenpnpoteft,cumpoft

cop-junftionern divitiis affluere ut pluri?

ipum cives iludeant.

§·!<*·

,

i

Praeter mutua civipm pfftcia, praepir

puum civitatis vincujum jyftitia a jur? funamaemajeftgtis proveniens habetur,

puiau&oritasineftcivespbligandi non

ajiter fere, ac iupremq Numini in ihr

tunaturalis Deinde ad alios, quibus

in quantum juri$ potentiam obftrinf gendi

fummusitrperaqs

conceflit?oblir gatio rranßtum fatit. Quam primum

pnim infocjetates coiverunt homines,

pa&um quoddanainiviffe putantur,

ad

quod fervandum tum naturse du#u,

tumcivil; juftitia

impelluntur,quo

ipfo

fuam qmm appetunr p.rfeéHonem &

ρommunepaptiiitjitem confequuntur.

$ed rranum de tabula foecundioreiu

rneiTem ex airpliflimohujus

argumenta

parppv> exipeftarjnonignqro , qpi tar

(43)

4# 3?

Ä

men

defeéiusparrim immaroro

judlcihg

partim

etiam

fcftinatiorji

tribuendus

cft, quumenim

nonnutta

hisce

addere

conftituiiTem,invitomihi

csilanram

ex-? torfit praepropera

abido,

aljorumcjue

cura;quare fic

utafFeda

erant

pubhco

committere certis de caufiis coafius

fum5atque

ideo

veniam

om

ni

um

δί

fingulorum vehementer

eiiaip

stfque

etiam rogo.

SOLI DEO GLORIA.

Fratri fup dileöiifinno

de

NATURA

SOCIAL!

cliiputatprp.

Ssrewey a.h\$l τ§»σόλ/3(©* «£

rtlpv&oj®

etveX^feiy

'T o0eisσδίκ^Μι/Λ*&t$\&

j&m.

^lethok d,i o.Maji

Jtc

gratuUH

A. 1688. vfilnt$

P^ulqs

Nöring

PaitEpcJ»

(44)

*<

3*8 )J»

Eidem.

I

^Mpigra

dum

ar

feeras

tes,

fe

cl

a

t

ur

Palladh

Etfe

naturavindieat

ipfe

foa, Corporecum

nitidofecialtfcederejutt-tia

Mensfpeäatmeritispramiadigna

feto.

Magnus

fyct

praeftantiflimeDn.Fraterperamande.

T

Ritte

β perpetua

fatum

felitudtni obnoxi*

mor

t

des

vexartU

avumfollicitum

ducerent,fa-mamefc in umbra educati

a-termstenehrh conderent. Vravtdit hane

mtferiam Creator Omnipotens , maturoque

conftlto

profpexit

naturahumana cum focta-ittatisfemma

eidem

implantaretim

planta-que

confvetudinis dulcedtne

fr

maret. Bene

proinde

figmcntaVoetatum explicandafint,

tuntdicunthominesepuondambettiarummo.

le

fegregesinfylvis

ontris%

vixifse>

milis

honeßilegibus devtnffos,& tandem nefcio

(45)

cujus-4K 39

cujusnam

Orphei

aut

i^Jmphionis

tantu

aU

ledos addivtna religionu &

humant

officii

cultum i in focietates

cotviße

j

hoc

enim

crudeacceptum tanquam

rationi

contrari-um veraexplodttpietas } Ceferum

exifti-mamtu auladorumßib

fabula

conjundtoms

Appetitumnatura

fatum

involvasy

Mußces

concentu harmomam univerß , dr apta

nervorumconnexionefocietatts

vincula

in-dtcans'HuncrectiorisPhilofophia tramitem

ingreßum7V, Fräter

duleißimey

abunde

te· ßaturhocfcrtptum, quo

publice

oHenfurus

es : Non

difciplinafed

natura

fadum

hörnt·«

nemfoctalem.^yiclicet mentecaptt at

fein-fanteseadeiittuanturfolertta,tarnen

ipja

na¬

tura rerum omntumprovida

hunc

nodum

folutu hauddtffictlem reddity cum

nobis

te^

nerarer um omntum imtia conßderandare¬

imquit. jguod ipßtm velfolus

monHrabit

herbarum genius, quibus natura vires

ad

alimentum&medicinarn valentesinfevit,

quastarnen in herbaftatimcume

terrager-minArit, velex arbore

effioruerit

fruitra

(46)

firma-hå imbribm

educatdpericulofes

rnkliqni

dertsafßattaevitarijt Xuosigiturfratet

&ptitnt%tn bticeiiudiuprogr'eßuseotmvenßa

tibi gtätuloty quo

arhiött

necejfitiidU titi tofftLt nos junkit natura £ Pergé «

Tη mede iüos labovt nön ciUrifeΗirlar

§

fid Hudto tndefeßo tnåtutare> narh hoc

ipß tonfeqvutusfarts; ut tniferm quat

tnultaitina tnecufn jam diu multalti, ma¬

gis quidcm ifttell/gäs fed patientiusfetas;

j

dtfi petiinactter urgeat,fortund;

inimo-tofemperrobere teία ejus tnfcßa Ut pra* vj fyifa esttifiäsittipune. Ipfe deni%Dius

pra-totiovtstmBmbttoroptirtous largßimanicu- j

ψistuis mercedem retribuet; TrofeClo vo*

OupUtem ek boe tarn liberalt propoßtö

tomeptåmpltmbtts ekprtmeréniy fed lan*

gvefeentibw

dtgttis valetudo

cdlamUrhex-totßt»

ydettåffe

dr

feltcitet

vivefic vo*

il

<vco Jetoperqise fyovebo.

Tui cömmödi iladiofiiUmui

tlpfala pfid sä0

Maj» At tSSB. J S,

#iflm&crå,

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :