De novitate reipublicæ noxia et innoxia dissertatio, quam suffrag. ampliss. fac. philosoph. in regio ad Salam athenæo, præside ... Gustavo Ant. Boudrie ... in auditor. Gustaviano majori d. XXVIII. Martii a. MDCCLXXVIII. Horis ante meridiem solitis, public

Full text

(1)

£

li

<

£

DE /

i

NOVITATE

REIPUBLIC^E

NOXIA

et

INNOXIA

DISSERTATIO, Quam

Suffrag. Ampliff.

Fac.

Philofoph.

In Regio ad

Salam Athenao%

FRiESIDE,

MAG.

G

USTA

V0

AN7\

BOUDRIE,

Philosoph. Prof. Reg. Et Extra-Ord.

In Auditor. Guftaviano Majori d. XXVIII. Martii

A. MDCCLXXVIII,

Horis ante meridiem folitis,

Publice Examinaiidam Exbibet

CLAUD.

ENGELB.

LUNDEN

Uplandus.

fVLli > l 5 'Iök'KAM1$

(2)

VIRO

SUMME REVERENDO

ATQUE

AMPLISSIMO,

DOMINO

JOHANNI

J.

A M

N E

L L,

S. S. THEOLOG. DOCTORI et PROFESSORI

Celebratissimo,

Utriusque Consistorii ADSESSORI Gravissimo,

Ec-clesde Vaksalensis PASTORI, Districtusque

Lagundensis PRiEPOSITO

Longe Vigilantissimo,

M.tCENATI

OPTIMO,

(3)

V •' *

-$ #

Procemium.

Jnter

alia>

qua

mentem

humanam

non

raro

in

transverfum

agunt,

prajudicia>

non ultimum ha*

het locum praJudicium

antiquitatis &

novitatis» Sunt enim,

qui nihil probant,

niß quod

cana fe

commsndaverit antiquitate\

funt,

qui vetufta

omnia

repudiant

&

contemnunt,

novis

tantwn

inventis

operibus

album

addentes

calculwn.

Atque

hoc

fit

non minus in vita civilis quam

in

cotmnuni

hörni*

fimn

converfatione,

adeo

quidem,

ut

alii antiquijji•

»££ credant

effe optima, recentiora afpernantes:

alii

v er o novit atis avidi, nihil reclum exiftiment,

quod

non

prafenti

avo

fuerit infiitutum

inventumque.

1/2 utraque autem

hac opinione

error

lätet,

cotmnu¬ ni civium

felicitati fape

nocentijfimus.

Hinc

quem-admodum omnia, qua nova

confpiciuntur,

gratiamno*

ßro jam

fieculo facile babitura

funt

majoremquam

protrita

nimis

et vetera \

ita

non

omnibus ingratum

(4)

\

fore,

quin

fotiiis

opera

pretium

me

fcitturum,

erc

di*

derim, ß de

Novitate

reipublica

noxia

et

innoxia,

fpeeiminis

Academici

loco,

fuccinäe

enodateque

com•

mentatus

fuerim,

ita

nempe, ut

in

membro

opella

priori

de

novitate in

rebus

Sacris,

atque

in

poßeriore

de novitate in rebus Civilibus,

eademque,

vel

noxia^

vel innoxia, utrobique

conßderanda,

agatur.

Tu

ver o C I» majorem

in modum

rogo atque

obteßor,

velis,

conatibus meis,

quantumvis

imbecillis,

fed in*

noxiis tarnen,

benignam impertire

cenfuram.

(5)

MEM-❖

«SUP

& O &

MEMBRUM PRIUS

DE

NOVITATE IN REBUS SACRIS. §. i.

Si

miflimum

verum

eft,

exiftimari

ut

eft

omnino,

Societatis

religionem

Civilis

merico fir-

vinculumj

Principi in republica vel maxime

incumbit,

ut re¬

ligio vera in fua unitace &

puritate

cuftodiatur farta

te&aque. Novit nimirum

hac

fine

meram

ftultitiam effe

humanam fapientiam, inutilem

jufti cognitionem,

furo¬

rem atque

infaniam f ortitudinem,

roancas

&

imperfe-das virtutes alias; nec umquam erga Magiftratus

fidem,

pietatem in parentes, in

patriam caritatem,

mutua

vitae

civilis contineri confervarique officia pofle.

Idcirco

no-vitas in rebus facris fedulo cavenda, ne extra oleas va¬

getur, adeoque ne

respublica

inde

detrimenti quid

ca-piat. Sed quoniam non omne»

quod

novum, nne

exa-mine & dilcrimine, extemplo rejiciendum eft; vel me

etiam non monente, oppido patet, novitatem

in rebus

facris, aliaro pofle noxiam eflc, innoxiam vero

aliaro.

Et ficuti ad facra referuntur, partim dogmata

de rebus

fi-dei, partim ritus, qui in

cultu divino

adhibentur: iea

novitas illa heic confideranda, vel eft Doftrinay vel

etiam rituum ac c&rimoniarum Sacrarum. Hoc itaque

in-tuitu, id mihi datum eile negotii

exiftimaverim,

ut

iflv

boc in opellae

membro,/primum

de

novitate

do&rina9

(6)

6 De Novitate

Reipublic

a)

ea, qua fieri potefl, accuratione, agendum

fit, & dein

de novitate rituum Sacrorutn. Verum enim vero in

an-tecefium id etiam probe notandum pervelim, nobis heic

In praefentia efie praefertim fermonem de rebuspublicis

Europaeis, Chriftianaro noftra jam retate profitentibus

re-ligionem eamque puriorem, quibus proinde omnino

ü-ceat, (apere fupra communem illarum gentium (ortem, quss non nifi fuperflitionibus

nefandis

ac religionum menftris abundant. Quocirca hoc pa&o, novitatem in

rebusJacris proprius nunc pertra&andam aggrediar, o-portet.

§. 2.

Dum ex inftieuto jiam in eo occupatus fnrn, üt

exa-rninetur doSirince novitas, quae (ubinde oboriri foiet in re¬ bus facvis; monuiiié juvat, illam novitatem fe exierere, aut in vocibus loquendique formulis, auc etjam in

dogmati-bus penitus novatis. Quod ad prius adtinet, indicafie

con-venit, difcrimen quoque adhibendum efie inter vocabu*

la phrajes novas, quse in do&rina facra eo confilio

venditantur, ut clancuium ac pedetentim quidpiam

in-novetur in retigione, atque interphrajes ac diSiioves novas,

qux in Verfionibus Sacri Codicis caftigandis reformandis-que, pro re nata, in communi illa, quse exifiit,

vicifiieu-dine temporum Linguarumque, textui original! ejusque

fenlui genuino melius intelligendo adaptantur, atque Ilc in fcenam quafi prodeunt publicaro, Dum jam

pri-crem contuemur novitatem, eo minus diffitebitur

ul-lus, illam efie noxiam, quo certius eft, ex taiibus no¬

vis loquendi forrnuüs varias hserefes ac fcismata in

Ec-clefia ortum duxifie fuumj id quod non exempla modo

in Hiftoria Ecclefiafbca pafiim obvia comprobant; (ed

innuit etiam vas illud Eleitionis geotiumque Do&or, 2. Timoth. II: 16. ßsßijtes notwotpaviois vitandas efie, ne

(7)

letha-Noxia & Innoxia. ■ %

lethale poculum, meJlis dulcedine tetnperatutfi, aliis

pro-„ pincnt novatores, difcedendo nempe a veteri loquendi

modo, ut firaplicioribus perfuadeatur, novitatem intra

vocabula dumtaxat confiflere, res vero & doärinas non afficere. Unde nuper laudatus nofter Apoftolus 2 Tim. I. 13. v7roTV7toi<Ti\ räv vyic&tvovrw ?\oyoov Chriftianis com»

mendat. Ad quod monitorn Åpoftoiicura adtendenees

Principes Protéftantes, certas quoque ioqoendi formu¬ las in publicis do&rin# typis, quos vocant libros

fym-bolicos, ex confenfu Ecclefias, fanxere; a quibus defle&e«

re fine graviflima caufa haud liceat. Etenim reipublicce

requirit tranquillitas fecuritasque, ut religionem civium

interius nofcat Princeps, ne quid fub religionis prtetextu machinentur faluti publico noxium turbasque excitent; unde etiam Principi, cujus folius eft determioare, quid

reipublicae profit vel obfit, jus competit cives fuos

ob-ftringendi, ut nulla alia difleminetur doårina in

religio-ne, praeter earn, quam ipfe publica munivit au&oritate;

quod eo minus officit libertati confcientia?, quo

luben-tius quisque fateatur, de fola profeflione externa, eaque

publica, heic unice quaeftionern efle, Sed vero ubi ad

eas phrafes di&ionesque novas oculos animumque

adver-timus, quas in Verfionibus Sacri Codicis reformandis,

noftra jam aetate, in regnis Europeis, pafiira adhiberi

coeperunt, nemo non facile conceflerit, talem KctivoCpwlccv efle innoxiam. Heic autem mei non eft: ofticir

negotii-que, plenius planiusque commentari de vadis, quas

ex-ftant, Verfionibus, Germanicis nempe, Gallicis,

Änglica-nis, Hollandicis, Danicis, Svecanis, earumque meritis. Id faltim, quin tribus, quod ajunt, verbis indicem, mihi temperare non poflura, quod Rex Nofter Åuguftiftimus

GUSTAVUS III. pro fingulari illa, qua univerfam Pa*

triam comple&itur, plus quam Paterna cura, rogantibus

Regni

Ordinibus, fapienter inftituit Commiflionem

Re¬ gia039,

(8)

§ De Novitate Rei

publica

giara?quam nuncupant, ßiblicam, conftantem Viris con-lummatae eruditionis laude confpicuis, qui indetefto ftu»

dio ac labore omnes ingenii vires intendunt, ut poft

a-liquod annorum ipatium Verfio Sacri Codicis Svecana

in lucern prodeat, qu# textui originali ejusquc fenfui

genuino melius inteljigendo exaäe fit adaptata atque in-iimul genio lingual Svecanae moderno ad amuflim

con-veniat* Pörro quod ad novitatem in ipfis dogmatibus

Sacris adtinet, eam hoc minus aliquis negaverit

reipu-blictc noxiam efle, quo certius conftat, complures inde turbas cooriri pofle ac folere. Eft nempe nihil, quod vehementius animos hominum, quibus reverentia Nu-minis curas ccrdique eft, commoveat exftimuletque,

quam fi acciderif, ut in ipfis dogmatibus Sacris quid-piam innovetur. Unde annalibus Ecclefiafticis pariter

ac civilibus conaocefa&i, fatis fuperque novimus,

ficu-ti olim hserefin Arianam in Romano Imperio, ita &

fe-quiori aetate noftroque etiam tempore, varia

Novato-rum nova commenta varias easque haud contemnen-das paftim excitafte turbas civiles. Atque hinc fa&um

eft, ut novitas in dogmatibus facris adco fulpefta fit at¬

que exofa Principibus Europaeis, Sed probe

difcernen-da eft novitas fi<fta a vera, atque religio vera a falfa.

Scilicet nullus, qui ad gubernacula imperii civilis fedef, tolerare debet ea, quas Supremae Majeftati Divinae ma-nifeftiftime officium. Etenim pari modo ad Deum in

coelis fe habent Imperantes, quo gubernatores & fubor-dinati Magiftratus, refpe&u ad fummos in his terris

prin-cipes habito. Jam vero nemo non ultro repererit, Gu¬

bernatores provinciarum, eos numquam tolerare pofte vel debere, qui fupremum Magiftratum, quam non vi-«

dent vel numquam forfitan viderint, vivere'

negave-rint, aut qui vivo nihil in fe reliquosque cives pote-ftatis eile contenderint, aut etiam qui alios magis aperte

(9)

colue-Noxia Ef Innoxict. 9

cöluerint, quam imim principem fummum in

republi-ca, Quocirca ficot oronis fummus in bis terris

Magi-ftratus Deo permanet iubordinatus & ab eo, qua luura eile & exiliere, quolsbet rnoraento, dependet-: ita idem

prolnde officii a Deo Prineipibus injunäum cognofcitur

Ätque fic tibi religio fubdkoium fuerit falfa eaque adeo

palpabilis, ut tarn religion! natural!, quam eodem etjam

negotio imperio Civil! adverfetur; tum novitas in dog-maribus reformandis innoxia omnino eft, adeoque fidta

laltim, neutiquam autem vera. Unde etiam facile re-tundere poterimus caiumnias Pontificiorum, quibus

no-ftrana Religionem, quantumvis anriquiflimam, novitatis

titulo paflina iolignire lolent. Haud nimirum

ignora-mus, nihil vulgatius tririusque eile apud Scriptores Pon¬

tificiorum & turharn Lojolitarum, quam quod novitas

Religion! Lutheranx objiciatur, utpote qux in

Gorma-nix angtrlo demum enata fit, ac deinde latius

propaga-ta, regna etiam corripuerit vicina. Verum enim vero

calumnia ifihxc adeo mafcule & accurate dudum

con-futata eft, uc torus ordo Pontificius nihil haåenus

loli-di reponere valuerit. Namque ex Noftrarium Scriptis

qui conlulere voluerit D. Job. Gerbardi Confefflonem

Ca-tholicam, vel D. Hülfemanni Manuale Angußana Confeflo¬

rns contra Lojolitam Hagerum editum, vel D. Nie.

Hun-nii Apoftafiam Romana Ecclepa ab Antiqua Apoßolica

ve-raque Chrifliana puritatefalutaris doSirina fidei & religis-nis; facile comperiet, Lutheranorum Religionem efte

ve-re antiquam, Apoftolicam atque Catholicam; Pontificio¬ rum autem placita (acra in Concilio Tridentino

publice

adferta & confirmaca, eile nova

atque melioribus

fx-culis penitus ignorata dogmata. Hinc etiam in Patria noftra Gloriofiflimx raemorix Rex GUSTAVUS Primus?

poftquam regnum Svio Gothicum, civilibus noalis

fes-lum & exiüo proximum, Herculeo plane aufu, in

(10)

Io De N'ovitate

Reipublica:

ftinam fuam vindicaverat libertatem, id quoque fibi in

primis credidit datum efle negotii ac muneris, ut ipfe,

veluti alter Jafon, aureum illud purioris & genuinas re.

ligionis vellus ignorantiae &

defidias monftris

eriperet,

atque excuffo fervitutis Pontificias jugö cives fuos éx te¬

nebris plus quam cimmeriis in clariffiroam falutaris do¬

ktrinär lucem traduceret, ne Regnum inter ac

Sacerdo-tium, quemadmodum antea, ullas umquarn promanarent

lites, adeoque ne folicae illas ad Fapale Tribunal provo-cationes exifterent, indeque atrocia ac bruta in rei Ci¬

vilis Moderatcres Dirarum, Sufpenfionum, Interdiüo.

rum, Anathematumve fulmina & tonitrua exfurgerent,

quas infandum in

modum,

fafcino foedae

fuperftitionis

veloque pietatis impijg, foliis legitimos Reges

dejici-ant, civesque in lanienam mutuam arment,,

§•

3-Jam ulterius progrediendum

eft

ad novitatem rituum,,

qute reipublicas non

modo

ceque

noxia efTe

poteft,

ac

novitas doktrinas; fed etiam interdum penitus innoxia,

immo & vel maxime neceffäria, ubi res ita fe obviam

tulerit. Scilicet ritus, definiente Feßo de: verborim

fignifi-catione, eft mos comprobatus in adminiftrandis

facrifi-ciis; mos autem, ut

Macrob: lik HI Saturn; refert

Fe-flum fcripfiffe, eft inflitutum patrium, pertinens ad

reli-giones

caerimoniasque

majorum.

Proinde

ritus

Sacri,

qui certis

conftant casrimoniis,

non

funt nifi aÜiones

pasdagogicas, hoc eft,

tales,qu3s invitant

ad peragendum

cultum externum ab Ecclefias membris determinatum.

Etenim quoniam hominum cogitationes rationem in

fen-fationibus habent ukimam, et fi res qurcdam in illorum

memoria penitus infidere debeat, fenfibile etiam quid, quo hujus cogitatio in illorum mente

poftit

excicari, eft

ponendum; ergo, vel me tacente, facile pervid-bis, non

neceflitatem modo- rituum Ecdefiafticorumfed etiam

(11)

Noxia & Innoxia. ii

cur rifusqui in Sacris adhibentur, haud raro fenTura

inficetx plebis adeo afficiant, ut magis

nonnumquam

commoveri Ibieat, fi quid novi circa jftos

qr; :nam

mo-liatur, quam fi in do$rina quid novare infütuat. Ve¬

rum enim vero, qoantumvis ritns Ecciefiaflici fint

ne-cefiarii; non lunt tarnen, ut cum Philolophis loqusr,

in-dividualieer, Ted fältim.qua genus; unde eti3m vulgo

in (e aäi/tphwa vocantur, hos efl, non funt ejusmodi

acliones ritualés, licet fine illis Ecclefia efie

nequeaf,

de-terminatse qusedam Ecclefia? vel religionis

partes, led

duna-taxat adminicula, ut omnia fiant decore afque

ordine,

vi rnonid Apofiolici I. Cor. XIV.

40; ubi decorum

op-ponitur levitati, ordo confufioni, atque üb ut nufia

le-vitas, nulla confufio, in cultu Dei externo lele infinuet.

Quemadmodum autem nihil tam fälutare taroque ne-cefiarlum in rebus humanis umquam dabimr, quin in abulum facile trahatur; ita etiam quod 3d ritus Eccle* fiaflicos adtinet, eodenn plane modo fa&um eile

compe-rimus. Scilicet Primitiva Ecclefia ab initio vix forfitan

videbat, rem aliter peragi pofie, quam ut rifus quidam

admitterentur novi, dum Judad & Gentiles, iuis adfueti

casrimoniis, Chndianorum fe addicerent cartui. Unde

etiam, quemadmodum egregie commonet Hugo Grotius

in Annal. de reb. Belg. p. 11, fa&um efie

deprehendi-mus, ut Chriftiana religio, fola quondam fimplicitate

veneranda, tot tantisque aggregatis ritibus peregrinis ac cammoniis pedetentim in luperftitionem, partim

igno-rantia populi., partim afiu Sacerdotum, abiif,

qua?,

lub-nafcente temporum barbarie,

per cxczs difputandi

am-bages facile

defendebatur;

donec tandem, fingulari

Surn-mi Numinis nutu & aufpicio, celebradflima illa

Religi¬

onis Chriftiana? Reformatio per B. Lutherum

inftitue-batur, qua?, omni opinione & cogitadone celerius,

o-ranem non Europaiii modo, verum etiam

deinceps

or«

(12)

12 De Novitate

Reipublica

foem fercarum, citiflimis paffibus pervolavitj & quod ad ritus Fapales adtinet, id effecit, ut in Ecclefiis

Evan-gellco -Lutheranis cmnes caeritnonia;, qus manifeftarn.

non redolebant fuperflitionem, ceu innoxke, fuerint re»

tenta?, ne populus iftis adfuetus ritibus, faniori

etiam-doctrinje fuum denegaret adfenfum; quum ex adverfo

Calvini ejusque sdfeclaruro error paffirn a prüdentibus.

atro fit notafus carbone, quod omnes Pontificioscutxfc

jpulvilculo quafi, expurgare voiuerint ritus»

MEMBRUM

POSTERIUS

DE

NO VITATE IN REBUS CIVILIBUS.

§,

r-D,um

bus,

Jana progredior

ftatirn in limine

ad novitatem in

notafle juvats

rebus

illara locum

Civüi-habere, aut in difiiplinis ac fcientils in republica tradi

folitis, aut in adminiftratione

reipublica?

Politica, aut

etiam in ÖEconomia publica Sc privata. De bis fingu-lis feorfim, quanta neri potefl:, accuratione, breviter

jamagendum. Quod ad difciplinas fcientiasque adtinet,

quibus setas juvenilis in republica irnbui holet, iliam no¬

vitatem, quas in Societate lkteraria diruit, aedificac,

qua-drata mifcet rotundis, quteque adeo non nifi

confufio-nem in educatione, tum publica, tum privata,

progi-gnit, penitus rejiciendam

eile,

tamquam reipubiiccs

no-xiam, nemo non confTcebitur, Etenim ficut nulla laus

eft, vel effe potefl, bene pofitum lapidem temerario

aufu movere: ita nec ullam dixeris fapient-iam, a majo¬

rum vefHgiis atque inflitutis recedere, fi redto illi

tra-aaaite prseceflerint. Eft omnino infana ambitio, nolle

euinam

(13)

Noxiä ef InnoxKh

guinanr adfentiri, aliorum famam a c pkcica nüllo fru£tu<

labefa£tare, & tum demum tibi placere,fi illa proferre

po-tes, quae vix ullus antea öixerit, Eft tarnen &: manet

una eademque verifas, licet novo aliquo atque

inlolen-ti eam indueris veftimento, niü a regia veritacis via

penitus defle&ens, in delirantium cohortem abieris,

Verum enism vero cavifte oportet3 ne immoderata

an-fiqultaeis re verentia nos ab indagando veroabducat» Nam

qui illud femel apud ie tamquam ratum fixumque eon~

ftieuerit, nihil, quod amplius detegi vel emendari pos¬

fit, a Veteribus efte relictum, ideoque ne laturo quidem

unguem ab iis recedendum5 Ted antiqua omnia, quia

antiqua, acceptanda; nova vero omnia, quia nova, angue caneque- pejus fugienda; qui, inquam, ita calcu-los fuos fubducit, is numquam judicabic, femper autem

credet, adeoque nihil ad veritacis, nihil ad rationis

fta-tera m expendec, led pecudum ritu, fequetur

anteceden-tium gregein, nec qua eundurn eft, perget, Ted qua itur.

fclon difficendum, magnam iis, qui antecefterunt,, immo maximana, deberi laudero. Sed vero etfi inultum

fe-ceruntj-non tarnen omnia perfecerunt, nec, fi illis

in-terdum invencionis gloria reiinquenda, nobis nofteque

setati- complura addendi vel emendandi jus eft

denega--r-um. Quocirca etiam- factum eft, ut fi ulia umquana

setas litterarum ftudiis favifte, eaque majorem in

mo-dum auxifte vifa fit atque illuftrafle, hsc certe laus no-firo debeatur fasculo. Prior quidem aetas tenebras in fcientiarum campo psiiira obvias magis magisque difpu-lit: at1 baec-, quam vivirnus, lumen longe lateqne ex*

pandit, Pnsteritis nuper Itccuiis, fpinte avulfte, crefa

du-meta, occata tellus, & bonarurö femina litterarum in»

geniis quafi comroendata: ar hoc ipfo

fteculo

feraina

illa adeo floruerunt, ut uberrirna inde meflis coliata fit»

Scilicet, five linguarum peritiam, quae Philologie nö»

(14)

14 Novitate

Reipubica

mins venit, five natura; cognitionem, qus Philofophi-am, Mathematicas artes, Chemiam, Hifioriam Natura¬

lem, ac Medicinarn compleditur, five prifci temporis

memoriam, quo (pedant Hiftoria, Chronologia &

qua?-libet antiquitates, five denique humani

parker ac

Divi-ni Juris feientiam, animo comprehendamus, multa in ils noviter inventa & adauda, multa emendata, multa

iliuftrata, raunc ubique conftanf. Sed quid humana

mo-ror., quum divina in primis Scientia, illa Scientiarum

princeps Theologia, ex reliquarum incrementis, frudum

uberrimum fit confecuta? Non quod Divinis humana

mifceri, ac pro temporum diverfitate, variare fidem

conveniat, (ed quod Divinorum perceprioni multa

fub-inde obftacula noceant, multa autem contra (ubfidia

dehnt, qua? dies felicior referat in melius. Åbfit vero, ut Magnis illis Viris, five Primitiva? Ecclefia? Patribus, five Reformatoribus noftris, jufta?

umquam

detrahan-tur laudes; quorum pietati, eruditioni ac

pro Coelefti

veritate (uteeptis laboribus quicumque pretium, ficuti

'

fas eft, ponit, nos jam, noftra a?tate,

omnes, faniori

nempe dodrina edodos, quod prtefifcini dixerim, non

folum adfenfientes, fed etiam licirantes, experietur.

Åt¬

tamen illud adfeverare aufim, quod longe plura nobis

hodie (ubfidia, plura longe

compendia ad Divina

tradanda (uppetanc; five linguarum peritiam, five Sa¬

cra? Critices ufum, five ipfam denique

ratiocinandi

ar-tem, ad accuratiores regulas exadam, refpexeris. Unde fi magna illa nomina in Iuminis auras redirent, mira-rentur profedo, quantum Iucis poflerorum jam

diligen¬

tia, dicara an felicitate, rebus facris non minus, quam

civilibus, importatum fit.

§. 2.

Jam ad novitatem in adminiftratione reipublica?

po-litica eamque ut noxiam vel innoxiam, devenimus

(15)

Noxia & Innoxiii' 15

fiderandam. Scilicet imperans, five is fuerit perfona

Phylica, five Moralis, eft vinculum, per quod respu-blica coharet, fpiritus vitalis, quem tot millia trahunt, nihil ipla per fe futura, fi mens illa imperii fubtrahatur.

Quod fi igitur mens illa imperii in regimine corporis

Politici in transverfum abripicur & non nifi continuas meditatur atque infert novitates, tum ipfe corpus civi-le facillime- mole ruit fua, Habent nimirum res publi¬

ca 5c Imperia cum reliquis rebus humanis communem

eam fortem, quod, ficuti nafcuntur, variasque

inde

in-duunt formas, ita etiam pedetentim confenefcant, ac fubinde tandem denafcantur. Annalibus nimirum

Hi-ftoricäs edodi, novimus, ixpe non nifi horam

interes-ie inter folium 5c aliena genua; itemque illam

nario-nem funditus exfcindi, aliam tramportari; iibertatem

a-liis dari, aliis eripi, denique numquam univerfi eandem

faciem eile; furgere nempe illic urbes, hic ruere 5c

mo-mento redigi in cinerem, quod longa conflituerat

aetas.-In hac tanta rerum furfum ae deorfum euntium

vicis-fitudine, non femper, neque ubique,- eadem dexterkate

fe expedit vis humani ingenii; fed ut

quisque, rebus,,

aut."Fortuna,, rede aut fccus ucitury ita aut

fapit

maxi-me, aut defipit profe£lo<. Jana vero ut i(Mise omnia confirmentur exernplo haud dubio, in confpe&urn

pro-deat Respubiica Ecmana. Prima imperii apud Roma¬

nos forma erat Regnum, quod a Conditore Urbis

Ro-mulo inflitutum ad leptimum Regem Tarquinium

Sir-perbum valuit viguitque., In hac periodo complures re-perimus novitates in regimine partim innoxias, imrao

& utiles, partim etiam noxias. Id veriffimum elf,

quod,

tefte Cicerone de L. ///. v, 2, quamdiu hoc imperii ge--nus ad homines jufliffimos 5c

lapientilTimos deferebatur,,

id in republica Romana pluriroum valuerit,

quoad ei

regaiis potefras pra^fuit. Sed quum afHuentiä regni 5c

(16)

licen--16 De Novitale

Reipiwlie<c

Hcentra denique Reges finfolefcere cun&aque rnifcere coeperunt, taotum hinc odium exftkie civium,

imnor-tunam Tarquinii Superbi dominationem dedignantium

atque

detra^antium,

ut, eodem ipfo liberisqae ejus

ex-a&s, populus Romanus, imperium in libertatis fuae

vindices transferendo, Ariflocradam inliituerit Mox

autem ubi Optimates a bono moderatoque imperio

pauliatim degenerarunt, fcenam deprehendimus

muta-tam ßovaroqne formam induétam. Nimirum quid

Ap-piorum fuperba & ferocia ingenia, quid Decemyiri,

contra moretn jufti modefiique regiminis, aufi fint,

latis luperque inter omnes conftat. Unde etiam ma¬

gis magisque prog~efiu temporis fa£tum efi, ut popu*

lus, neque uni, neque Opcnnanbus, ampiius fidere än¬

deret, led oranem in fe & fiia adminifiratione fpera

deinceps reponendam efie crederet, atque hinc de Tum¬

ma rerum ad le trahenda acrius fiepiuscule contenderet.

Proinde quamvis abrogare Anftocratiam penitus non

pos-fet, prefiit tarnen ad tempus, Democraticoque jure ali-quoties prasvaluit, quod ex Livio pafiim & aiiis

abun-de patet. Sic tota hac in periodo novitas novitatera

excepit, traxitque haud raro furor furorem, donec

De-mocratias tandem aequabilitas in vim &yjetfMgtericcv de-fcivit. Etenim poftquam feditionum omnium caufias

excitaverat Tribunicia poteftas, plebemque ex lecundisre¬ bus infolentia ceperat; praefertim inde a Graccbanis

tern-poribus, alius novas tabulas moliri, alius divifiones

a-grorum agitare, alius cuique potentium libidini fauna

populique decus

gratificari

coepere. Atque hinc accidit tandem, ut populäres ac tribunicii furores, quum coeco

impetu ferrentur, quo libido agitabat, atque in gladios

caedesque

ruerent,

facile

fub

oominatum paucorum, li»

bertati infidiantium, & poft id preludium, fub unius

dorainatum concefierint. Inmura Roman» poft liberta-tena

(17)

Noxia & Innoxia. *7

tem Monarchie ab Augufto proprie petendum efle,

in-nuit Tacitus. H^c eft illa periodus, in qua plerique

Politicorum ipfam veluti maximorum federn Arcanorum

repererunt. Et huc refpexit ingeniofus ille & acutus,

modo ubique fatis cautus, e Parnaflb Politicus,

Traja-nus Boccalinus, cum retulit: Florentinos Principes e

pri-ma Taciti pagina tam excellentes Medicos evaßfje, ut gan»

grcenam difcordiarum civilium, Florentice graßantem,

Jana-re potuerint.

§• 3»

Sed jam demum inftituti ratio poftulat, ut ad no-vitates in OEconomia publica & privata breviter

con-templandas, coronidis loco, deveniamus. Quod ad

OEconomiam publicam adtinet, nemo non confitebitur,

nihil melius in republica efie, quam ut numerus civium quam piurimus exiftat. Etenim robur reipublicae

OEco-nomicum pariter ac Politicum cenfecur pofitum in

pecunia & miiite, tamquam nervis rerum gerendarum; militum autem eo plures poffunt conduci cohortes, quo

major exiftat civium numerus, Sc ubi plures funt

fubdi-ti, ibi frequentius per manus hominum meat remeac-que pecunia, atque fic civitas, vel loco portorii, vel

ve&igalis, aliquid adquirere poteft, fi velit;J unde, vel

me non monente, fatis fuperque patet, rempublicam,

qui civibus abundat, etiam abundare opibus pofle.

Vi-dendum ergo eft, qua ratione frequencior reddi poftit

civitas? Nempe hoc fit, fi & plures generentur liberi & exteri ad ineundam civitatem noftram alliciantur;

Po-fterius variis poceft effici modis, maxime fi clemens &

benignum fit imperium; prius duobus potiftimum

obti-netur, fi videlicet, luxus Sc fcortatio fedulo

prohibean-tur. Nam luxus lumtuofa facit conjugia, ut

mediocri-ter ab opibus inftru&i, idcirco metuant ea, &

(18)

cum-Ig De

Novitate

Reipublic&

cumque fedare iibidinem malint, quam inire

mafcrirao-nium: immo & ille ipfe luxus, adhuc id efficit, üt in

matrimonio viventes, pauciores, quam pro viribus (uis

naturaübus, generent liberos, ne nirais augeantur

fami-1ix fumtus. Quocirca ut paupertas ab asrario pariter ac

republica arceatur, eavendum, ne confiftente pretio e-minente, augeatnr vulgare, vel imminuto eminente, confiftat vulgare. Nam utroque modo pecunia com-mutationi rerum necefiariarum non amplius fufficif; ea autem demum vere pauper regio eft, cujus lubditi non

habere amplius poftunt, qoaotum ad ipforum

clvrexgxeto&v-pertinet. Quidquid ergo novitatis exftiterit, quod vel

pecuniam regionis, vel circulationem faitem ejus, neces-iitatibus communibus proportionatam, imminuit, illud ve¬

re, & eam, & rerarium, pedetentim enerva?; unde etiana

ftatim exoritur fors iniqua pauperum woXvrUvccv, nec umquam civium numerus adaugeri poterit. Veriffimuoa

quidem eft, quod non pecuniis vivatur, Ted natura &

arte, ita tarnen, ut, quemadmodum naturam maxime poftident ruftici, artem vero cives oppidann ita etiam

commutanda fit "abundantia rufticorum cum

abundan-tia oppidanorum, cui commutationi infervit pecunia.

Hinc unicus thalerus circulans decem quotidie (uftentare homines poteft, quum decies millena quiefcentium

tha-lerorum, ne unicum quidem, uno die, hominem

con-fervare pofFunt. Poftulari enim poteft, unicum commu¬

tationi abundantiae quotidie decies inlervire pofte: po¬ ftulari etiam poteft, decem hominum unura fubinde eo

abundare, quo ad plenam confervationem fuam indiget

alter: ergo unicus thalerus circulans decem quotidie ho¬

mines confervare poteft. Itaque aeque dives

exiftiman-da eft regio, ubi bis millena thalerorum, una hebdoma-de circulantur per omnes, & ubi decies millena millia eadem ratione quinque feptimanis moventur; adeoq.ue

(19)

Nöxia iff hinoxia.

peftis reipublic® eft thefaurus , feu pecunla quiefcens,

five fit Principis, five fubditorum. Jaro vero natur®

pretia augentur per raanufa<fta & commercia, indeque regionis diviti® in pretio confiftunt, cum vuigari, tum

maxime eminenti, crefcuntque tribus illis gradibus, na¬

tura, roanufaffis, & commerciis, ve! duobus, fi mavis,

natura & arte, Quocirca quoniam pecunia alicujus re¬

gionis eft peculiuna quafi incolarum, quo fibi invicem atque exteris officia pr®ftare, ac reciproca exfpeftare

poffint; ideo (i non confervetur lalvum & integrum,

nu mquam pr®ftare nec pr®ftari ifla officia, prout de-cet ac par eft, queunt. Hinc novitates in moneta

eden-da, five illa fuerit repr®fentativa, qu® tarndiu innöxia & utilis eile poteft, quamdiu fides publica fervatur, fi-„ve etiam vilior, qu® tamen fubinde meliorem

confu-mit, antequam redirnatur, plerumque effe folent in

re-publica noxi®. Sed qu® fupra nos, nihil ad nos. Id-circo properamus ad novitates in OEconornia privata

jarn paffim obvias. Nimirum reperiuntur coroplures,

qui omnia, qu® novitatis quandam fpeciem pr® fe

fer-re videntur, inconfulto arripiunt, fine ulteriori

exami-ne, nura utilia atque fini obtinendo defervitura fint,

nec ne. Unde quilibet facile perfpexerit, tales nimio

fu® confidenti® ceftro percitos, non nifi quod fibimet

ipfis pariter ac Civitati, muldplici nomine, noxium fit, quam f®piffime in fcenarn proaucere. Atque hinc eft, quod, recentiori noftra ®tate, ®mulatio quafi in Euro¬

pa extiterit in condendis Societatäbus Littecariis, qu®

pro rei neceffitate, viam, qua ad folidiorem rei

OEco-nomic® peritiam iretur, redderent frequentiorem

cer-tioremque. Sed ut alias Societates

huc fpeffiantes filen¬

tio pr®teream, nominafle fufficiat, qu® in Patria noftra

vigent florentque, Acaderoiam

loquor

Regiam

Scientia-rum Scockholraienfera, cujus aåa ingend cum adplaufa

(20)

MMBM

20 De Novitate

Reipublica

Noxia & Innoxia,

ab erudito orbe funt excepta, itemque Societatem, cui

titulus: Det Patriotifka SaIl/kapet, fummaque infer

Svio-Gothiae incolas laude celebrandam. Verum enim vero

fiqgidem ingeniofi mei, aeque ac rei domedicse

faculta-tes, non tam fvadent, quam imperan?, ut in prae-lentia non liceat mihi efle lungiorii

idcirco manum de tabuia.

La premiere pavtie d'nn hon

gouvernement efi, que les loix foint honnes. La feconde, qul

on les ohfevve. La

troi-fieme, qii on vive felon les honnes coütumes par de hon¬

nes inclinations, Senanit de

tufage de paffions, part. I,

Irait. i. Difc, 3.

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :