De pantheismi ad religionem habitu dissertatio cujus particulam primam venia ampl. fac. philos. Upsal. præside Nicol. Freder. Biberg ... pro gradu philosophico p. p. auctor Christophorus Jacobus Boström Bothniensis. In auditorio Gustav. die X Junii MDCCCX

Full text

(1)

λ .

, ' ' ~ Q·

.v V

DE FANTHEISMI AD RELTGIONEM HABITU ;

DISSERTATIO

CUJUS

VARTiCULAM Ρ R IM AΜ ? /'

VENIA AMPL. FAC. Ρ HI EOS. UPSAL·.

PRiESIDE

NICOL

FREDER.

BIBERG

PH. ET J TT. DOCT.

F.QUTTE REG. ORD. DE STELLA POLART,

ΕΤΗ. ET POLTT. PROEESS. REG. ET ORD. REG. ACAD. LITT. HUM. HISTOR, ET ΑΝΤΙQU. HOLM.

ME ΜRRO

PRO GRADU PHILOSOPHICO

P. P.

ÄUCTOR

CHRISTOPHORUS JACOBUS BOSTRÖM

Bothni«ns»

IN AUDITORIO GUSTAV. DIE X JÜNII MDCCCXXIV.

Η, Ρ. M.

S-ÜPSALII

(2)
(3)

DE PANTHEISMI AD RELIGIONEM HABITÜ.

1

hilofophandi rationem omnem, quas Pantheisminomen non

vere effugiat, cum moribus tum

priefertim

Religioni esfe exi-tiofam , recentiori asuo docuerunt perplures, quorum nec

pau-ci aliquam ea de re judicandi

facultatem

jure iibi asfum-fisfe videntur. Fuerunt quidem & antiquitati eo in genere fatis famofa conamina, verum de iis longe mitius hiec

cen-iuit, ipfos eorum audores , Xenophanem, Zenonem,

Ploti-num> cet. non minori morum pietatisque, quam acuminis

in-geniique laude commemorans. At pofterior astas eodem fere

loco habuit Pantheißas atque Atheos , eosque magis bonitate quadam natura, quam quod iibi

confentirent,

non impios ac

nefarios fuisfe putavit. Ipfam certe dodrinam eorum rejicere

ac deteilari non dubitavit.

Quibus fignificatis, nos quidem ii non fumus, qui

femeritatis in judicando vel veteres vel recentiores

arguere ve-limus; quin potius utrosque fuas rationes fatis

graves fecutos

esse facile concedimus. Veteres enim iis utebantur

(4)

bus, ut non modo ea dej.ici fapientisfimurii quemque minlme·

poenitere posfet, verum etiam quodvis in iocum eorum

me-Jius aliquid

fufficisndi

conamen

fummopere

iaudari deberet.

Recenriores aufem, fparfis per Chriftianam Religionen! no¬

vis fapiendi femin ibus,

longe fublimiorem

divinioremque

adc-pti lunt Sumnii Numinis ideam; cui cum non fatisfacerent,

quae jam

adesfenf,

Pantheismi ipecies·, impise Deoque

detrahrn-tes videreniur necesfe erat. Sed tarnen an jufii judicii tu odum

fatis fervarent, cum quodvis hujus

philofophia:

genus alteri

be¬

nigne admitterent, alteri

praefraéte

rc-pudiarentid

quidc.m

e-tiamaum in dubium vocari posfe vidstur. Nam eas

esie

Pan-theismi formas, quae ve ra cum

Religions

conciliari

non pos·

ilnt, nemo prudéns umquatn negaverit.

Sed

an

in

omnes,

quo'quot umquam exiiihmf , idem

périnde

conveniat

,

ifa

ut

quidquid huc aliquo modo

referre liceat,

continuo

etiam

fit

rejiciendum , id, quamquam magnorum

Nominum

aucloritate

vebemenr-er probabile eA, nusquam tarnen tam

Armis

vidi-mus rationibus probatum, ut non novam

disquifitionem vel

defideret vel admittat.

Quae cum ita fint, non adinodum

qutdem

verernur, ne,

cum eam rem jam

disceptandam

nos

fufcipimus,

omninoque

cum disquifituri

funms,

quaensin

ad

Religionen!

fit

Pantheismi

omnis ratio, nihil nifi adla agere

dicamur.

Multo magis

(5)

pro-profedü

id

nos

foilicitat,

ne

nimiae

temeritatis

reprehenfiö-tiem non eßugiamus; eß

enim

res,

Γι

qua

alia

,

ardua

afque

difficilis , quippe quse magusm parrem

in

fümmis

philo/bphi»

disquifitionibus

verfatur.

Verum

Γι vires

periclitandas

funt,

quidni

infummis gravisfimisqtie

potius,

quam

in

levisiimis

?*Et

Π defe·

cerint, nbinam plus

excufationis

fpersndum

, quam

in

sfperri··

rnis? Equidem

fatemur, in

toto

philofophias

campo

nullam

nos

deprehendisfe

qu;eßionem

, quam

penitus

excuti

veritatis pie«

tatisque

ainici magis

interfit.

Fuerunt

enim

viri,

nee

ii

conte-mnendi, qui Pantheismiim eam

esfe dicerent

philofophandi

ratio·

nem,in quamnon

posfit

non

tandem incidere

mens

humana,

cum

demonßraiionis viam pertinaciter

fequitur

,

&

in

divinis rebus

feire potius, quam

credere

iaborat

O

Quod

ß admitteretur,

alterum omnino ßatuendum esfet, aut

esfe Rationem humanam

,

quam

Summi

donum

Dei vitssque

ducem aeeepimus,

fummse

infamas impietatisque

fontem,

aut

etism

aliquam

tandem

exfi-i Hßere

i) Haec fententia

noftrå

imprimis

aetate

lecum

obfcinuit,

propugna-toresque habuit plerosque

adverfariorum

Philofophiae

Scheliingia-nse, quorum noroina fatis pervulgata

funt.

Quamquatn

&

Schel-lingius ipfe eam quodammodo concedere

videtur.

Conf.

Philof.

Unterfuchungen über das Wefen der menfchJ.

Freiheit

&c.

pag, .

(6)

ftere Pantheismi formam , qu» veras Religioni

ncquaquam

re-pugnet. Poflerius Summo recenfisiimas philofophite Auclori

placuit 2); verum & ilie fuos nacrus eil adverfaiios, de

qui-fcus nondum quidem vicloriam reportavir.

Quoniam itaque pluresfunt Pantheismi fpecies, quorum non

omnes uno eodemque inodo ad

Reiigionem

ftfe

habere

figni-iicavimus, operis initium ab iis enumerandis

delineandisque

liierito faciendum exiftimamus. Qua quidem in

re jatn ita

verlabimur, ut non omnes & minimas,

quorquot vel jam

per temporum decurius exfliterint, vel certe ex ipfius rei

natura excogitari posfint, in medium

proferamus, fed eas

tantummodo perfequamur,

qua? cum de Religione

qutcri-tur, momenti alicujus esfe videantur. Formales difFerentias,

quas Audoris cujusque indoli, ingenio, tempori; aliisque

for-tuitis causiis maxime debentur,

magnam partem vel plane pra>

terie ,

2) Ne tanto Viro temerequidquam rffnxisfe videamur,

ipfius verba hic afferre placet: „Es komt bey einer fo aufserordentlichen Behauptungallesaufdje nähereBeftimmung des Begriffs an. Denn ίο mochte wohl nichtzu låugnen feyn dafs, wenn Pantheismus

weiter nichts; als die Lehre von der Immanenz der

Dinge in Gott

bezeichnete, jede Vernunftanficht in irgend einem Sinn zu diefer

Lehre hingezogen werden mufs. Aber eben der

Sinn macht

(7)

terire, vel tan tum obiter iigniilcare lictbit; eas enim in re

praefenti dijudicaiida non adirtodum referre poilea videbimus.

Principio igiiur id inter omnes omnino conAat , qui qui-dem rci animum unquam adverteiint, esfe in in ente humana

ingenifam & inde inexAinguibiltm prorius ideam abfoiuti cujus·

dam,quod exira experieniise regiones remotum, phaenomenorum

omnium ratio ultima ilt atque principium. Neque enim eil alia idea, qua dudus animus humanus, dum vel vulgari

uti-tur fapiendi modo, Dcum, rerum omnium Creatorem

Mode-ratoremque, pio fcnfu ac fide veneratur. Deinde vero nec id

minus certum eil, esfe eandem illam ideam

principium ae fontem, ur.de cum alia omnia prseclara , tum etiam generofus

ille fapiendi amor, qui ad aeterna

usque adfpirat, in animo

hominis exorianfur. Duo aufem imprimis funt,

quas animum '

iflo amore incenfum maxime foliicitanf. Primuiii enini anxie

requiiit, an vere fit Abfolutum illud, quod idea menii in-hterens ipfi commonflrat; dtinde vero

quäle Hoc ipfum fit, & quanam ratione ad mundum plisnonieno·

rum fe habe at, perfpicere

avet. Quorum cum utrumque

per temporum decurium identidem mortalibus negotium

faces-iivit, tum illud tarnen multo minus, quippe quod credere

po-tius, quam quasrere fandius plerumque vifum ed, At

tanto

magis

(8)

gis altera quasilio

generoiisflmum

quanque

veiT^vif,

tanfamque

progenuit

fenrentiarum

illvain

, ut, Γι numerum quasras,

iniini-tae prorfus videantur. Quarum vero numerum inire cum e re

noflra non ilt, fntis habebimus eas ad certa quasdam capita

revocasfe, quo Fahtheiemi

genefin

& priinsm

figni/icationem

confpicere

liceat.

Etenim mens humana, legibus natura fuas ubique obnoxia, etiam de Abfoluto Divir.ö, per ideam dato, rum quasrif, non

potefl hob

Illi

de tribus quantitatis Cafegoriis

unatn

aliquam

pro

diverfis

culturas

fuas gradibus tribuere.

Aut enim

fub

Ca-tegoria

Pluralitatis

Id

cogitet

necesfe eil, unde exoritur

Poly¬

theismus, aut fub Categoria Unitatis, unde Monotheismus, aut denique

fub Categoria

Totalitatis,

unde,

qui

noilras

dis-quifitionis

eil,

Pantheismus.

Quarum Divini in

mente

conci-piendi

rationum

quas tempore

prima

fuerit,

difficile

didu

eil

&ad hifloriam culturas generis huniani maxime

pertiner.

Sed

Po-lytheismum, opera

iollertiaque

officiofas

phantafias

exortum,

audis viribus reflexionis perfiflere non

posfe,

ex

ipilus rei

na¬

tura facile inteiligitur.

Reilexio

enim,

Uni

t a tern usque

fe-dans,

quidquid eå

careat,

femper,

dum

valet, reprobat &

abjicit;

quod

defiderium

unitatis

etiam

in

causfa eil,

cur

Po¬

lytheismus,

vel in

inferiori,

quo

viget,

culturas

loco

unum

(9)

aeter-astcrnuiiKjue fub nomine Fati, cuncla unå necesiitatis lege re-gentis, veneretur. At longe sliter fe habet Monotheismus,

qui unitate vindicata, in quovis culturtas faftigio fefe tueri pos-fe videtur. Quo quidem refpecflunec alia plane tft ratio

Pan-theismi, qui ipfe quoque efl monorheismus. Sed huic

addi-tus iile totalitatis characfler non parum moleAise aficrr, fem·1 perque attulit, quippe qui heud raro in friils tum fatalism!

tum atheismi crimen eum voeavit, qua nondum cil abfoiutus,

Sc

numquam

fortasfe

erit.

Eil igiiur Pantheismus, prima Sc latisiiina vocis

flgnifica-tione fumtus, illud iive fentiendi iive philofophandi genus,

quod

Abfoiutum divinum fub

totalitatis Categoria concipit,

ita ut, präster id ipfum ejusque modificationes, nihil omnino

exfiilere flatuatur. Docet itaque hasc phiioiopliia: nullam aliam esfe 8<nav mundi, quam ipilus Dei, totumque hoc

univer-fum, δί quidquid omnino iif, ita in uno infinitoque totalita¬

tis abfoluiiE^imu eontineri, ut mundus in Deo Sc per Deum lubiirtat, ScDeus in mundo Sc permundum fe manife/let: Deum

enim esfe unicam Sc originariam realitatem, nec esfe realitatem,

quac non ex ea pendcat Sc participet: denique „esfe Deum rei

rum omnium causfani, 11 o η transeuntem, fed iin

-raanentem,u quod priniuna Sc proprium omnis expliciti

(10)

theis-8

theismi fait eritque efFatum, quncumque

demum

fub fpecie

lefe oftenderit» Quamqunm in hoe quidem generis complexu

confidcratus, non modo nullam admittere generum infeiiorum

differentiam, verum etiam non nihil in&nias impietatisque ha¬

bere videtur. Sed

quemadmodum

alibi foepe

non

femper

eandeni manere invenimus jfcntentiam, cum partes ilngulas

pro-pius

infpiciantur,

äc rötYT res tota

anirno

fummatim

objiciatur,

ita hic quoque,re

paullo

adcuratius

couilderata,

videbimus,non

modo plures esfe hujus

philofophiae

fpecies,

verum etiam iri¬

ter ens tantam intercedere differentiam, ut de quarundam

cum Religione convenietitia

vel

pugna nihil nifi poil adcura-tisiimas

disquifitiones

esfe

11atuen

dum

cöniueamur.

Ex ea enim, quam

dedimus,

Pantheismi omnis

definitio-ne facilepatet, tria omnino esfe, quas eumconilituant,

elemen-ta, Deum, Munditm, nexumque eorum, Ideniitatem. Quo¬

rum cum fingula plures admittant

fignificationes,

plures quo¬

que oiiantur

necesfe

eil Pantheismi fpecies. „üam ut a Mun¬

do incipiainus, per quem complexum phaenomenorUm

omni-um intelligimus, ex philofopliiae hiiloria quisque

fere

cogni-tum habet,

duplicem

esfe

rationem, qua ejus natura diveriis

temporibus & a diveriis philofophis fuit couilderata. Primuin

enim ipii tributa eil abfoiuta natura &

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :