SAMUEL DIFFERENTIA

Full text

(1)

\

6 7?

D. D.

DISSERTATIO GRADÜALIS, de

DIFFERENTIA INTER

INERTIAM

FT

GRAVITATEM.

QUAM,

CONSENT. AMPLISS. FACÜLT. PHILOSOPH.

IN REGIA ACADEMIA UPSALIENSI,

sub pr/esidio

Mag. SAMUEL IS DÖRDEL

phys. profess« reg. et ordint.

nec non Reg. Acad. Scient. Holm. Memb.

PUBLICA D1SQUISITI0NI MODESTE SUßJICIT

stipendiarius regius,

martinus gust. meurling,

petri fil.

0S1R0-G0THUS.

in audit. carol. m a j. a d diem xi. tünii,

anni mdcclx.

H. A. M. C.

upsalu

(2)

I. N. J.

§■ I.

tudium Philofophte Naturalis, fum-

ma fua voluptate 5c ntil-itate, fefe

maximopere commendare , nemi¬

nem nunc temporis före , qui ne- get, nobis omnino perfvademus.

Cum enim animum & oculos con- vercimus ad illa, quaein toto hoc univerfo nobis ob*

veniunt, non poiTumus non, ex ordine ac Legibus,

quibus fingula func (ubje&a, miribce delefhri, &•

ftmul omnipotentiam , bonifatem & Sapienciam Ma-

ximi condkoris non fat is mirari ac venerari, qui tot

tantasque res, tam pulcre effeftas, difpofitas atque

inter le connexas, produxit non folum, (ed &con-

fervat. Qaanta (Tc idudii hujus in vita noftra com-

muni utilitas, quis non videt? Quantum commo- t

dum adfert ne, Rei, & communi, & privstae? Quot- ne

. 4'

(3)

&' ) 3 ( &

ne inflituta ac machinae, ut multa alia taceam, cxi- flunt, qua;, fi cognicione Philofophias Naturalis de-

ftituti eflent homines, vel non in luccm unquam prodiiiTenc, vel faltem fummam füam perfeftionem

non obtinere potuiffent. Ovum Hidoriam Philot.

Naturalis infpicere velimus, animad vertimus fata il-

lins interdum valde tuiffe triflia

,

interdum vero

multorum operam in eo fuifle collocaram, ut qua- ciinque illam excolerent rationc. Fuit, & certe eft

illorum propofitum fummis laudibus dignum, nihi-

lotamen minus, multorum iententias, omni repu- gnare experientix & rationi, eil dolendum; adeo

quidem, ut, cum fcripta illorum examini judo fubji-

cimus, tantum cernamus diffenfum in rebus majoris

etjam momenti, ut rnirari conveniat, viros, alias perinduftrios, interdum fcvere opiniones, longiffi-

me, & toto, quod ajunt, coelo, a veritate receden-

tes; ncc defuere rationes qualescunque, quibus fua plaeita probare iunt annifr, Sc defendere. Indubium

itaque non potefl: vocari, quod ad utilitatem com-

munem, & incrementum ipiius fcientise non parum conterat, qui, quas fanae rationi Sc experientia; funt

confentanea, exponit, validis argumentis cömpro- bat, Sc qua; moveri poflunt dubia explicat. Saspe

enim accidit, ut rei alicujus veritas, ob defeftum

debita; lucis

,

non folum negetur, fed & impugne-

tur. Non raro quoque evenit, ut propoficio quae«

dam falfa, fpeciem prae fe ferens veri, judo defici-

ente fcrutinio, tanquam vera aflumatur, Sc funda-

A 2 nien-

(4)

U ff

ß&L

JK ) 4 ( JK

menti loco ponatur ratiociniis etjam fal (Ts, onde per«

verfa redditur phxnomenorura ratio. Hase cum per-

penderimus, operam & oleum nos non omnino eße perdituros putavimiis, fi DifFerentiam inter Inertiam

Sc Gravitatem, breviter licet, oßendere conemur, quam celebris quidam, ex recentio.ribus Phyficis prorlus nullam e(Te contendit, & quse Phyfici adfcri-

bere folent Inertiae, foli tribui debere Gravicati; de- nique quam firmo ejus allatae rationes nitantur talo, paucis difpiciemu's. Mitiorem vero Candidi Lefro- ris, ea qua par eft obfervantia, expctimus cenfuram.

$. n.

Curra paulo attentrus confideraverimus phseno-

mena corporum, facillime animadvenimus, corpus in quiete poficum^non poße moveri, nid a caufla quadam externa, atque corpus in motu pofitum (en

motum, hunc nullo modo mutare poße absque caus- fa externa; Sc infuper, quod, pro quantkate materise majori vcl minori,in corpore quieto vel moto,4 major

vel minor requiratur vis, quae illud movebit, vel mo-

tum ejus rnutahk.Hancdifficukatem quaß corporis mil- tandi (ui flatus, vel quietis vel motus, poft Keplerum &

Nevtonum,tribuerunt Phyflci Inertiae corporum, qua nimirum corpus quodvis, quantum in illo, perfeve-

rat in ßatu fuo vel quiefcendi vel movendi uniformi-

ter in dirc&um. Hane ßatu im us generalem corpo¬

rum proprietatem, i. cum competat omni corpori

In quo experimenta inftkuere licuit, nullo, ne qui-

dem

(5)

» ) J ( «

dem aere, exeepto. 2. Cum a milla aHa cognita generali proprietate dependeat. 3. Nec intendi nee rernitti poffit. Licet plurihus arrideat hane iner- ciam quoqiie appeilare vim inertis, putamus tarnen cum celeber: Eulero, hoc non adeo commode fieri, qyom inertias effe&us confiftat in confervatione fla¬

tus; vis autem tendit ad mutaodum flatum. Notan- dum exercitium hujus Inertiae dici Kefiflentiam> qua*

tenus corpus, ad confervandum fuum flatum, relu- Élatur vi impreflae, Impetum, quatenus corpus mo¬

tu m, dum conatur hnnc confervare, impingit in

obflaculum quodvis ipfi oppoficum.

j. IIL

Omne quod mutat, vel Cvonatur matare flatum

ve! motus, vel quietis corporis, nobis dicicur Vis.

Galilaeus qui primus inter recentiores excokiit Me- chanicam, hane formavit nononeim adeo generalem,

ut comprehendac quamcunque potentiam, quas ur- get corpus e fuo flatu. Harum virium norabilem obfertfamus diflerentiam, nirnirurn quasdam confi-

flunt in a£lione fola 8z quidein momencanea; ejus»

modi vis Nevtono dicicur Impreffa, qua; ert a£lio

exercita in corpus ad ejus mutandum flatum

,

vel

motus, vel quietis; alias itertim corpori quafi adhse-

rent, 8z continue agunt in illud, has quibusdam di-

cuntur Vrementes; hujusmodi efl Gråvitas, feu illa vis, qua corpora vel moventur, vel nituntur move- ti deorfum, feu perpendiculariter ad fuperficiem

A 3: aquas

(6)

» )«( »

aqua libere dngnantis. Vulgo promifcue ufurpan-

cur vocabula Gravitatis & Ponderis, quse tarnen di-

verfa fignificant, nimirum Pondus indigita-t effe-

&um gravitatis, feu prefüonem deorium , quae omnis dicitur Pondus abfolutum corporis, fi vero pars qnaedam alia quacunque vi fudentatur, ut refiduum folumrnodo fentiatur, dici lolet iltud Pon¬

dus Refpettivum. Et hocce intelligitur dum ex-

perientise convenienter dicimus, folida, fluidis itn- merfa, aliquid amittere fui Ponderis, & corpora>

translata a polis verfus xquatorem , fieri leviora.

Qvurn omne corpus hac ratione deorfum tendat,

necefTe ed, quod, dum huic tendentist obtemperat,

& libere movetur, magis m3gisque augeatur ejus

velocitas , nimirum quovis momento nancifcitur no-

va & aequalia velocitatis incrementa; hinc fequitur,

Gravitatem non folüm efTe vim, fed & effe referen- dam ad vires Generales corporum. Prius exinde quo- que condat, quod intenfitas hujus vis non fit ubi-

que, nec nifi in iisdem didantiis a centro Telluris,

eadem, ceieberrirrio Condamine obfervante ad ur-

/ 1

bem Quito Americae, quod, ceteris paribus, pen¬

dula tardius ofcillationes conficiant, in cacumine

rnontis akioris Pichinchag, quam ad ripam fluminis;

adeoque minuitur recedendo furfum a Itiperficie tel¬

luris, & quidem in duplicata ratione didantiarum,

nam^corpus ad fuperficiem telluris libere cadit tem¬

pore t. fecund i per fpatium 16. pcdum, & cum fpa-

tia per qua gravia cadunt fint ut quadrata tempo-

rum, quibus moventur, cadcc tempore 60. fecund.

feu

(7)

) 7 C &

feu i» minuti per fpatium 16. 60.60 ped.; fed caL

cu!o Nevtoni, Luna (i motu fuo curvilineo priva-

retur, & folum vi centripetae ad tellurem obtempe-

saret, caderet tempore 1, minuti per fpatium 16 pedum; adeoque erit defcenfus corporis in vicinia

2

telluris, ad defcenfum luna*, ut 60. 60:1:: 60: 1;

fed luna didat a tellure fere 60 radiis terredribus,

& vi gravitatis quoque caderet, nam alias viribus

hifce conjun&vs, dupio velocius defcenderent, gra- via-, Ergo.

$. IV.

Hilce pendeatis, faeiliime deprehenditur, Iner-

tiam corpomm aliam effe, quam Gravitatem; illa

e ten im ed confhns corporum Proprietas, haec ed

vis, cujus intenfitas variationi ed obnoxia; per in-

ertiam continuant corpora fuos möcus aequaliter in

quamcunque dire&ionem , Ted gravitate feruntur

tantum deorfum. Adeoque in phaenomenis produ- cendis, alis omnino func partes Inertix > alise Gra»

vitatis. Non (atis itaque condat quomodo Andre¬

as Gordon. O. S. ß, celebris au&or, in Phybca* Ex¬

perimentalis EIgmentfs y qua* edidit Erfordia* An.

1751.00 progredi potuerit, ut datuat, non* folum

vim inertijE non efle didinttam a gravitate, led &

pluribus experimentis id conetur demondrare. Sed

ed hot quoque exemplum facillimorum lapfuum in

rebus Phydcis, ubi certe fumma cautione opus ed,

in experimentis indituendis, concluftonibus elicien-

dis,

(8)

f

& )8

*

(

dis, 8z generalibus deduccndis. Sic ex non fatis de«

terminatis ideis Inertiae & Gravitacis, in hunc erro-

rem incidit laudatus au&or, cum §. 58. 1. c. dicit

Or avi tat cm appell art vim quanäam infitam & natura¬

lem

,

qua omnia Corpora deorfum tendunt; de reliquo

locum (mim retinere mtitur9 ac omni alii motui pro ra¬

ta fu<e gr avi tat is reßßit. Hrfc reßßentia cum absque

vi quadam annexa concipi vix pofftt , communiter vocari

(det vis inertia. Quis non videt plura diverfa heic

contundi, & ati&orem non adtendiffe ad naturam virium in genere, atque direcbonem gravitacis; et- enim vi illa tendit corpus deorfum , quo ipfo aut

movetur in illa dire&ione, aut fi obftaculurn im¬

mobile ipd obveniat, non quidem movetur, camen

exferitur hascce ejus tendentia prefiione in obftacu- lum, tunc locum quidem retinet, motum impedi-

ente obftaculo, fed mutare nititur; & fic refifHt quidem corpus per gravitatem motui, non omni

alii, fed tantum illi, qui fieret in dire&ione fuae

tendentte. Quomodo enim poterit corpus q nie feens

quocunque modo refiftere vi cuidam impreßie in a-

lia diredf ione, e. g, Horizontali. Infiiper , haec

reßßentia

,

ivquit, vocari f»let vis inerti £ vel inertia

redius; utique refiftentaa in genere, quam corpo-

ra exferunt, ita dici fölet, fed non illa quam exer-

cent tendentia fua deorfum, feu vi gravitatis, Nec

minus fallit, dum in §.60. dicit, corpus motui, un- deeunque advenienti, juxta gravitatis aut majja Jut

proper tionem, refißit. Docec certe experientia cor¬

pus

(9)

S U( &

pus refficre vt in quacunque dire&ioni imprime;ntir

& quidem in rationemafise^ quas eftinertue propor¬

tionale. Poteft quoque demonflrari, quod pondera

corporum fint proporeionalia maffis, föd nulla ratio¬

ne, quod refiftentia ha?c gcneraliter (it rribiienda gra¬

vi tati. Poftea addic celeberrim us au&or qujedam experimenta valde indeterminata, ad quorum ex-

plicationem die it, Ted non probat, Inercias patrqnps hane incon&ito adhibere. Älia vero plura oipific phamomena , quae hane inertiam clariflimé indicaniv

c. g. E fune vel catena fufpendatur corpus qüod-

dam majoris ponderis, & redigatur in quietem; i- pfum premat horizontaliter vel digitus, vel ajia vis

quascunque, majorem fénties refiftenriam, qiiaenon poteft adfcribi gravitati corporis., naqi haecce agi.c

folummodo deorfum, tendendo funem & clavum,

quo fufpenfum eft corpus, ergo inertise; 8c hxc re- fiftentia fentitur proportionalis raafe corporis, quem-

admodum etjam inertia eandem fequitur rationem.

Quomodo quasfo ex gravitate velis explicare motus corporum pendulorum in fe invicem impingentium?

Quin & aliorum corporum quorumvis in fe invicem agentium? Nonne ex inertia Sc impenetrabilitate b porum? Si duo navigia, magnitudine 8c pondere inaequalia, eidem immitantur flumini, 8c fimul fol-

vantur, facile quivis experietur, quod minus ean¬

dem fbrtiatur cum aqua fluente velocitatem citius,

quam majus; fac vero eadem, cum obtinuerunt ean¬

dem celeritatem, fimul iterum pervenire in aquam

B (la-

(10)

» ) <® c &

ftagnantem, experimur quoque mafus diutius mo-

tum luurn retinere, quam ifiinus; quis harte inaequa-

litatem motuum tribuet gravitati, quae heic non a- git, quippc ejus efFeOrum fuftinet aqua; fed ex in«

ertia evenit, ut majus tardius redigatur in motum,

& quoque diutius illum retinet. Refiftentia ,

quam flüida exercent in corpora in illis mota, non poteft idfcribi Gravitatr , qvum prius particulae flui-

di vi hac fefe tenent in acquilibrio, adeoque qua ma-

ximam partem incrtise ifiarum. Quatenus itaque,, diftingvendo Inertiam a Gravitate, transgrefli fumus,

uti opinatur & dicit au&or noder in §. 6o4, regulam

utilifllmam & Phyficis ©bfervatu perneceffariam,

Quod cau Q t rerum naturalium non plures cidmittend#,

quam queß vera funt^ earumque pb moments explicandiß

{ufficiunt, /Eqvus & peritus le&or facillime 9

vel ex allatis, judicabit. Sed manum de tabula»

s. d. a

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :