Full text

(1)

Q.

F. R

S.

DISSERTAT10 GRADUALIS, Quants

Ex

Confenfa Amphff.

Sen

a-tus

Phi¬

lojophici in lüuftriAcacL

UpfaL

DE

A

X

I

O M

A~

TI

BUS,

SUB P R Ai S l D I O

'

' Celeberrimi V I R I ,

Mag.

ERICI

ALSTRIN,

Log.

& Metaph. Prof»Reg. &Ord

gustavus

stoman/'

WESTMAÜNUS?\

Pub lico Qandidorum examinimodeflt

fu&jicit,

%f

, ^

Iti Aud,

Guft.Majori,a.d.28«Maji3

Anno MDCCXXK

Horis ante merid. folifis.

(2)

S-JE

K:« M:TIS

MAGNjE FIDEI

VIRO,

S: S:

Theologie

D

O C

T

O RI

Celeberrimo,

Dioecefeos Weftmanno DaJekarlicae

EPISCOPO

Eminentisfimo,

Confift: Ecclefiaftici PRüSIDI

Graviflimo , Gymnafii ScholarumqueEPHORO adcuratiffimo, REVEREND1SSIM0 PATRI,

Dn.

svenoni

CAMEEN,

MjEQENAII SVMMO.

J

ariticjuws eßy

quam

venerabundam

er-ga

TE, Rcverendifime

Pater»

Tuamque

ambrre

(3)

gra-s:/e

r:^e

m:tis

MAGNiE FIDEI VIRO,

S; S:

Theologie

DOCTORI

Celeberrimo,

R:£

MAJESlATI

ä Sacris SUPRE MO,

Nec non

Ecclefiae Holmenfis, quas

adTem-plum St: Nicolai

Deo

colligitur,

ANTIST1TI longe dignifiimo,

Et

Confiitofii

Holm:

PRiESIDI

Graviffimo,

Dn

nicolao

BARCHIO,

MJ£QENAC1I

MAXIMÖ.

röt

nas

fummi

optime,

Ihi,Maece-

in

mc

ef

Paternam domum

fa-voris

cxßant

docmnenta,,

uteadi-gne

prddtcarc

pror

fm

(4)

ncra-gratiam,

omnilus

défideratisfit

mam. llludpo

fern

t

fumma

TUA

Cff

praclara

in

Ecclefiam Chrißi'

merita: hoc

fuafit

infignis

illa

TUA in

asfiduos

Adufamm

eul-tores

indulgentia,qua

mequoque

be-nefperarejubet,

T

Enon

mdigne

la-turum , quo

cl

exiles ha

pagella

ex

Nomine TUO Reverendiffimo

Jplendorem

fuum

mutuentur. Lex

mihi

jemper

er

it,

hane

gratiam

ad

> eineres

ufque

veneran,

quippe

qvß {

me

(pesque

meas

erigit

atque

con-1

firmat,

Lex

quoque

mihi

femper

erit,

precibus

ardentisfimis

pro TUA, Rever:

Pater,

mcolumitate,

fitpremum

implorare

Numen, ut

mwTUAM &

facram

in

Nefio-ris annos

profperegeras.

REVERENDISSIMI NOMINIS TUI

HuroiilimusCliens & cultot

(5)

fe nerabundatarnen mente

agnofeam,

A[

quamdiu

ajtxero.

In

Jpignus

itaque

(Iii

gratisfima&

obfeqmoß

mentis

dip

la

ffrtatmnculam

haneporrigo

, non

'l-

mfi

ex

T

U O Nomine

dftiman-e- dam.

Eft quidem

illa

adeo levi

pe-t- nicillo adumbrata, ut non

fit

'x Nomine tam Celebri

illuftra-o rij

fed des mihi

rueniam,

qui

ex X more literarum

fiudiofts

folemni,

d

I

cum

aliud

fuppetat nihil,

Chartace-a um munusin

fumma

Pietatisffan-i-:

Bisfimique

objeqmi

monumentum

r

offer

o.

ftfiuod rehquum efimei

of-•o

jicu,

prec or

Deum,

quitot tan

tis-?, que

negotiis,

magno cum emolu-it mento Eccle

fin

Patria,

admmi-i-

ftrandis

vitamT UAM

deflinavity

vekt TE # annosbene

multosfal-fofpitemconfervare.

REVERENDISSIMI NOMINIS

TUI

»f

Cnltor&Glienshumillimus,

(6)

CAND1D

GUSTAF

^matl/

/

Jfpan I fttSCMftarsprof baublabe

om d)e

Oforncfcltga ©runfcfatt*

mttgartta.

Jl ©jålcn »år ftné gruntw

Züfåmångenfattttutgs

tegel;

St man ftatuta må t untor/

£>f»er filtan

fonftig

fpeget/

©om fa många btltor målar/

Del) i flaratt

famtmS

ptålar. 2)oet al faitning bar ej lita

£jué od) toDllgbct fåot äg Dm cu be! få tan man finita/

Stilett ett bei tbe mera Ȋga;

2()e ba Ijué/ fem fol od)måtw/

i£n bei äg alattbra

låna.

jfjrnao tro/ nie SDlöior <Z5tfa

Sftu fin Ilpltog

blifma?

2f)e af fpjertat Jfjonom

pttfal

St Jpan »11 om fattning

ifnfioa:

St tlfe bottom Äianrfoit gtfma/

©fal en

Awfwjj&>f<mmng

bUfa>a-3 jlérfla tyajt/

3lf

(7)

3-&%'&6W9C'*^SW-?(^SGW^

elf),eis,^fT.eJs.eis, e^ <ys eis e*s eis,eis

W^*Pbv^«j?^sj> *il^v'b*i?4"wf *k*&

IN NOMINE S:o

TRINITATIS.

S:se

5. L

Oftendet axiomatum exiftentiam^

item-que vocis hujus originem,

variam

acceptionem & Synonyma.

Ari

propofitiones

adeo claras & evi¬ dentes, ucfinede-monftrationeafTen*

fum mereantuE-/ f

quilibet Tibi confcius erit, qui mo¬

do fibi attendere velit, nec fefe

ul-tro abfurditatibus Pyrrhoniftarum

involvat. Si enim nulletefjet

propo-Jttio, qu£

alterius

auxilio

adjui

demon-ftmionem opus non

haberet,

null

a

(8)

quam demonftrartpojfet, ér orbis

ter-rarum fatalem terminumattigijjet,

an-tequam uüum effatum in evidentijßma luce, nnUisque ampliusargumentis

egen-te, pofitum fwjjét. a) Et fåne

ope-ram Judit, quicunque in infinicum

argumentando progredi velit, nec i

quisquam certus elfe poteft fe

veri-tatem attigifle, nifi ejus

ratiocina-tio

nitaturejusmodiprincipio, quod

I

nemo in dubium vocare debet-.,

j Quis abfolveret analyfin,&

inchoa-ret fynthefin ? Quis prima rebus

inteiligendis fundamenta poneret,

(i abyflus Philofophiae nihil habeat,

In quoliceat acquiefcere ? Sed hane

rem pluribus tra&andi,

occafiono-bis in fequentibus dabitur.

Ne-que jam occupabimur in

exami-nandis inanibus Pyrrhoniftarum.* fubcilitatibus, quippe qua? dudum ad orcum damnatze nullamamplius difficultatem pariunt. Sit incer-titudo universalis ex orbe literato

pro* 1

(9)

profcripta.

Quod fi

concedatutL^

nosratiocinandoaliquam veritatem

alTequi pode,

neceflario

quoque«»

concedi debet, dari veras iua

di-gnitate & evidentia propoficiones, quas axiomata vocamus. Dicuntur axiomata, quod per

Je

åfya-,

digna

fan ajjenfu, cum

ali<e

ajjenfum,

Jibi

prabitum , debeant argumenta,

qui-busprobantur. b)

Propolitio

autem

per fe digna aflenfu ,

feu

per

fe

evi-dens eft, cuius veritatem ex terminis beneperceptis iUico

percipimus

,

qua-queidcircoper aliam, v

el

alias

propo* [itiones probari mn

exigit.

c) No*

ftramitaquenonfacimus

latiflimam

illam vocis acceptionem , qua? inf

ter veteres Stoicis, inter recentiof

resRamans arrifit; hi enim

quam-libet enunciationem, feu in mente conceptam fententiam ,

nomine«»

axiomatis dignati iunt ,

quod

dfyxv

etiam

fignificat fentire,

exiftimare.

A 2 d) Sed

b) Croj: cit: loc. c)

Rötenb.

in Log.

(10)

d) Sed exolevit haec tam

ampla

vocis fignificatio, & circurolcri»

ptior illa, quam

modo expofui,

apud hodiernos Philofophos in ufu

éft. Hasc axiomata appellari

quo-que foient veritates prima> quialunt

cognitionis noftns fundamental,

nee tion Canones & reg\äa, quia ce¬

tera?Veritatesadilla, tanquam

nor-inam, exiguntur. Sunt

&aliano-mina, quibus infigniri foient, ex

quibus plurima Rötenbeccius ocu-lis fubjicit noftris. e) Scilicet,

vo-cantuvmmc principia, (Grace

dpxal)

nunc propojttiones hlonoraria, nunc

tmmediata,perfe not#, inäemonfira

-biles , Koivcii bvoica , id eft, notiones

Communes , Quaimi 7r,

id

eft, naturalesprafumtiones. Sortita

funt nomen Principiorum , quia

ordimur inde fcientiam noftram

& cognitionem, ut alias

propofi-tionesperea

demonftremus. Ipfum

veroprincipii

vocabulum

non

ean-dem

(11)

j

demubiqueobtinetfignificationem;

j

aliud enim

eft

principium

eflen-di aliudcognofcendi;

aliud

comple-xum,aliud

incomplexum.Cui

vis

au-tem pacet,axiomata

nonelleprinci-piae(Tendi,ron

enim

hahent

fe

ad

ve-ritatesalias, utDeus

refpe&umun¬

di,generans

refpe&u

generati,ignis

refpedlufurni,

N

e queax

tomat

a p

o

f-funt efle principia

incomplexa_>,

cum enim haec fintvocabula,com*

pofitionis

expertia

,

artributi

cum

fubje&o

convenientiam

non

pof-funt exprimere.

Sed funt

axiomat

ta principia

cognofcendi,

quas

no-bis inferviunt in

manifeftanda

& probanda veritate :

funt

principia

complexa ,

h;

e:

integre

propofi-tiones, quarum

idea?

diftin&e

in-telle&ui noftro ita obverfantur, ut

connexionem utriusque fine ope_»

tertia; alicujus ideas

perfpiciamus.

Dicuntur axiomatct propofitiones

immediata?,

quiamediis,

f.

argu-nientis*

quibus

probentur

,

non

(12)

indi-indigentä Dr. indemonftrabiles i quippe quarum veritas, inteile&is ij> terminis, ftatim percipitur. Ubi

diftinguendum nobis efl inter

de-monftrationem & fimplicern expli*

cationem; illam ex regno axiorna-tum

jubemusexulare,

huiclocum

libenter concedimus. Vocantur tandem axiomata notiones

Com-munes , quia omnibus, qui ufu

rationis pollent, notse Tunt:

Pras-fumtiones nat:,quia a natura infi-

I

tas, & quafi implantats funt. In?

terim , quod ad hasc duo

po*

ftrema fynonymaattinet, fatendum eft, ea non effe perfe&e

fynony-tna; patet enim nomen axiomatis

latius,cum fint difciplinas, in qui* bus Ph^nomena , ab experientia

cognita, quorum certitudo ab

o-mnibus agnofeitur, afTumi poffunt

fine demonftratione, imo ex

pro-bationis defeéfcu ad honoremaxio*

matum admitti debent. Qutcquid

[

mm experientia communis,

wt

(13)

fus bene

clifpoßtus

&nm

impeditus

di-ditåt, ideo nomine pro vero

eft

ha-bendum, ^ £0

dubitari

poteß. f)

Quecfo, an fenfus

ttimere fint

nari,

nec inaiiquam dati

utilifatem? Et

quid

dicendunr?

cum

fenfuumna-turali imbecillitati ars, noftra hac

a=tate , ingentia

altulerit

auxilia*

Sunt ex recentioribus nonnulli, &

quidem magni

nominisPhiloiophi,

qui axiomata non

dubitent

appel-hrepr

opofitiones

Identicas,

im

o

qui

has folas pro

axiomatibus

agno-fcant; quod non poteft non prima

fpecie ei mirum

videri,qui

exLoc-kio & Rötenbeccio diaicit, pro*

politiones identicas

effe

nugatorias.

Quanquamenim,

ajunthiceleber-rimi viri, ejusmodi

propofitiones

adeo vene fint, ut nihil efle

poflit

iis verius , ex: gr: ens

eft

ens,

corpus eft corpus;

quia

tarnen

ni¬

hil quicquam

manifeftant

aut

do-A 4 cent,

/) Govean. qui

eft

ad

calcem

Rötentin

(14)

cent, nullus plane earum éft ufus.

Cererum facile poteft via inveniri,

qua hx fpecie difcrepantes

fenten-tiae ad concordiam adduci queant.

Propofitio enim vario fenfu poteil

dici identica. Ubi idetn , quod ram

fono, quam fignificatione, abfolu*

te 6c adäquate idem efl, defeipfo

affirmatur, ea propofitio

flriftiffi-me appellatur idemic

a , & merito

mtgatoria. Ubi vero idem,

quod

äut fecundum externum fonum-r,

non autérn fignificarionem, aut fe¬

cundum fignificationem , non ve¬

ro fonum idem efl, de feipfo

pras-dicatur, ejusmodi propofitio in_» latiori fenfuappellaturquoqueiden*

tica, 6c hxc ufu fuo non efl

frau-daada, Atque huc retulerim illas identicas propofitiones

, quas dixi

å recentioribus quibusdam Philo-fophistantopere laudari,utio\x fere

ad honorem axiomatum

evehan-tur. Intelligunt enim, ut ipfl

in-nuunt,ejusmodipropofitiones,qua?

(15)

exuna definitione immediate

con-fequuntur. g~) Obicer hic annota#

mus, in omni enunciatione

affir-mante vera, effe prsedicatum

ali-quo modo idem cum fubje&o; fed

eft tarnen hasc identitas inulto

la-xior, quam ifta, cujus modo

mencionem feci.

$.

II.

befinitionem

Axiomatum

pro-ponet.

Intelligome, dum in

expofitio-üe nominis verfatus fum

, fimui ea

attigifle, qua? ad indolem & natu*

rarn axiomatum declarandam per-bnent, ut ulteriori definitione vix

°pus efTe videatur. Interim, fi quis

fam hoc in loco requireret, talem

hicfiftere lubet: Axioma, efl pros

pofitio tamclara &evidens, ut

expli-cutisterminorum, eam ingredientium,

A 5

defif

(16)

definitiombus, attendenübus appareat,

cppoptam propoßtioneminvolvere com ,

tradiäionem. Fateor, inter requi*

lita axiomatum communiter

quo-que referri folere propolitionis

u-niverfalitatem ; fed, cuminfingu*

laribus propofitionibus , ^que

fa-cile, fi non facilius ,

acinuniver-falibus, ideam attributi inträ lub-je&i contentam videre pollimus,

qua de re nemo dubitabit, qui

at-tentus hane univerfalem :

Qiiod-cunque cogitat, exißit, cum illa

fin-gulari: hgo cogito, ergofum, fine ullo pra^judicio comparaverit: non

aufim (ingularibus propofitionibus

nomenaxiomatis prorfusdenegare.

§. III.

Ofiendet,

in

quo

cUritas

axtomdr

tum conßßat?

IUud hic notandum eft,

axio-ma omne, live lit propofitio

uni-

j

(17)

ver-verfalis, fiveAngularis,

certitudi-^ nem

luam

ab

ore

hominum

non

mutuari, Ted, ut digna eft afTen-fu, itafufRcit, fi, licet non fem*

per ad externam hominum expu-gnationem , tarnen ad internam«»

animorumevidlionemvaleat,Quod

adpropontionesuniverfales

attinet,

earum evidentia & certitudo non

femper pendet å cognitione

fingu-larium. Dico, non femper: Nam

aliquando hoc fieri, inde fatis

ma-nifeftum eft, quod

dentur

axioma-ta, quae nituntur experientia, uc

§o. Irna innuimus. Sed non

omni-um axiomatum h^c eftindoles;

faepe enim ex fola definitione

ter-minorumgenerali veritatem

gene-ralem concludimus; adeouf,

quam-prirnum quis intelligat,

quid

ipfl

termini fignificent, non

poflit

non

viderepreedicatum intra

fubje&um

effe contentum. Fallitur proinde

Lockius, qui

probare

conaturuniv: axiomata effe non peculiariter per

(18)

fe clara, fed ea fuam vimveritatis

trahere å

particularibus.

b)

Non

minus sila fententia falfaeft, quam

haecce: Omnem cognitionem efle

ä fenfibus. Si enim omuis verh

tas axiofnatum nobis tantum

con-ftaret å variis obfervationibus, illa

föret folum probabiiis, cum

certi-tudo univerfalis non nafcatur ex

indu&ione , nifi completa,

com-pletam autem hoc cafu quis

enar-rare poteft? Sic, non dicere

licet,

axioma hoc clarifTimum : Totumeß

majusJimparte, ideo tantum

aden-fum noftrum mereri, quod

homi-ném capite , filvam arbore,

ccelum

fidere , majora olim confpexeri*

mus; namfemper erit, cur

/ubdubi-tennis, aliquid effepojje partefua

mi¬

nus , quod ocitlos, objervationemque

noflram ejfugi/jet. i) Sed huic

ader-tioniafTenfum pr^bemus, quia

di-{tin&am ideam partis inträ diftin* i <dam

h) L<

IF.

de

intéll. hum:

C.

FIL

i)

v:

(19)

tSarn totius contentam efle perci-pimus. Interim, non negamus,

quin obfervationes

potuerintocca-fionem nobis fubminiflrare hanc

rem aecuratius confiderandi* Qua*

re, ad obje&ionem

Lockii:

quod

particularia primam

cognitionis

materiam intelle&ui fuppeditent,

re/pondeo,

concedendo,

indu&ioa

nem poffeelTe occafionem

forman-da? propofitionis

univerfalis,

Ted,

ut de ea certus demum evadam, non femper

requiritur

adduäio

particularium , fufficit enim, ut termini fint familiäres, cum ex

iis bene perceptis

quisque,

fanas

rationis ufu gaudens, repugnan«

tiam aut convenientiam idearum

facile invenire queat. Dignus

effc

Crofa, qui heic

confolatur,

k)

$•.

ivv

.

Probabit däri

-principia innata♦

Dixknus(upraaxiomata,

(quam-vis non omnia, plurima

tarnen)

jure k)In cit<P.

11t

C. V.

§.

VIII.

(20)

jure meritoque vocari (pvrr/d4

7Tgolr/^sig. Sunt enim veritates ,

natura nobis infit«, ante omnem vei inflitutionem,vel experientiam.

Sed hane rem altioris eile

indagi-nis lubens confiteor , praefertim.*

cum ideae nofir^ inn2tas, & exiis

fluentia prineipia ingenita, å plu*

rimis vel in dubium revocatas, vel

prorfus denegatte fuerint. Inter

hospraeeipuenominandi

funtTho-mas Hobbefius, Lambertus

Veit-hufius, aliique, & inter

recentio-res Vir Clariflimus

, Jo: Lockius

1: i. C. 2. leqq. 6t lib. 2. C. i. Ut

paucis rem expediam. Adfero da*

ri axiomata, f: prineipia innata-»,

non eo fenfu , quafi omnium

ho-minum mentibus jam inde a

mo-mentonativitatisineiTetacStualis

eo-rum notitia, quod ne ipfe quidem

Cartefius auius eft defendere; fed

eo fenfu, quod quampr;mum quis

ufum rationis confecutus fuerit, &

terminos intelligat,

quibus

axio

(21)

ma componitur, non

poffit

non_*

ftatim eidem affenfum pnebere:

Ita quidem, ut intelleérus fola fua

intrinféca , fibique inde ab utero

indicaj vi cognofsendi,

identira-tem praedicati

cumfubje&o

videar,

adeoque a&um

aflentiendi

imme-diace eliciat. Hoc modoinnata

no-bis funt principia plurima , turru

Theoretica , ex: gr:

Impolflbile efl

idemJimul efle & non eße , Totum

wajus fuaparte, 5cc, tum Pra

d

ica, ex: gr: Dens efl colendus, fitum

cui-pe efl tribuendum $rc. Quod nid

concedatur, nulla ratio reddi pot-eft , cur tot homines , imo

inte-grå? nationes, tempore 5c

loco

dis;

jun&iflimas, ac linguis, moribus 5c

inftitutis alioquin difcrepantes, in hifce principiis tam amice conve?

nerint 5c adhuc convenianf,

pau-cis tantummodo exceptis, qui vel

dentis compotes non fuerunt?

vel-ex petulaatib öcperrinacia

cotnmu-albus nocionibus bellum

(22)

i6

runt. Juvat hic adducere verba,

Celeberrimi Buddei: /) Toß lap-(um remanfit queedam principiorum

naturalis notitia, ea quidem ratione,

ut non tantumbomo maturee <jetatis>ac

fana menlis, ex humana natura

con-fideratione

, facile generalici jufii &

honeßiprincipiaelicere queat, jecl in-clinatione quadam ac

propenfione

fin-gulari ad aßenjum veritaiibus hijce>

flatim ac cognitafint

,, prabendwn inu

pettatur. Qua in re fie fe explicat Buddeus: Cum di/putatur

y an inhot

mine poll laplum detur aliqua

notitia

in(tta, feuConnata?notandum, aäu, potentia, quidempropim

quajermonem ejfe. Sunt quidem,

notitiamißam in difpojnionefeuhabhu,

analogice

(ic diBo,

confiftere

exißimant,

(edrem eodem recidere , docuit b. Jo:

Mujeeus. Argumenta Lockii, quae 1. i. Q i. contra Theoretica, cap:

2. & 3. contra Practica

propofujt

principia, hic examinare,

brevi-tacem,

(23)

*7

tatem , cuiftudemus, n'mis excede*

ret.Adeat, quivelir,

Löfchtrurn,

m)

&

inprimisBuddeum

in

inftitutioni-bus ejus Dogm!) &

videat

axioma

hoc infitum: Deusexiflit,contra

Loc-kium

vindicatum,;/)

nec

poenitebic

eum confuluifte inftifi ejus morales»

o)Nirnirurn,fiquid rationes

Lckkii

probant, hoctaneum probant, noti»

tiämeam non femptra&u in

homi-num animis fe exferere, quod fieri

urique poteft , falva tarnen

noftra

Thefi. ftiter rationes vero, qua? pro noftraftant fentenria,praecipue

hane artendere debuiftet Lovkhis, quod ipfa Divina oracula

eviden-tiftime probent,

dari

notitias inna#

tas; ita enim

Apoftolus

de genri-bus ait t otliveg svfeUwvJou to hyw

vépLX *ygOttf]ov sv rmg

act^-.ccig

dujäv, oV[X[jLCtfivg%orY)g duJoJv 7% GVV htycrsug &c. p)

b 5

v.

m)ln Pr<enot.

&

6.

contrahidiffer.

n) ln lib. 2> C. i, $. o)

Part.

2,

(24)

*8

$. V.

jiffert

Lariam axiomatum

di-vifionem.

Ut

cujuscunque

axiomatis

ve-ritatem una tantum ratione cogno#

fcimus,

percipiendo

utriusque

ter-mini inter le connexionem, ita mi¬

nus necettarium & nullius ufus fö¬

re quis arbitrari pottet,variamaxio* matum divifionem heic afferre. In¬

terim alio refpeélu variahorumge¬

nera & clafles rede conftituuntur.

Claritti Rötenbeccius q) dicit

po-tiores eorum divifiones huc

redi-re, quod Imo aliafint abfolute &1

fiw

pliciterprima, alia fecmdum

quid

&

incertogeneretalia. 2do^Alia fpecU'

lativa, alia Prafiica, 4to alia intrin♦

feca^ aliaextrwfeca , 5to alia nec

e(fa*

ria, alia contingentia. Principium abfolute primum iilud ette ajunt,

quod nullo modo dernonftrari

pot-eft, neque å priori, per aliqnam

cau-q) ln Logic: Geni Part.ä §. 1218«

(25)

caufam,neque

å

pofteriori

per

figna

& effe&a, neque per impoflibile, f:

dedu&ione ad abfurdum.

princi-pium

fecundum

quid

ejusmodi eft,

quod

demonftratione

quidem

non

eget,quadantenus tamencontra ne#

gantem demonftrari

poteft.

Com-munia (unt, qua? omnibus vel

plu*

r.bus difciplinis

adhiberi

poffunt,

propria vero, qua?

fedem in

una_»

tantum difciplina habent

r).

No-tandum , quod univerfalium

dilci-plinarum plurima principia

pofiinc

haberi pro

Communibus,

ut:

Oa-tologiae& Logica?,nec

dubitandum*

quin & talia dentur in

Mathemati-ca difciplina.

Theoretica

princi¬

pia veritatem

nobis

objiciunt

con-templandam ,

pra&ica

vero

circa

mores aliquid pra?cipiunt

vel

pro-hibent. Intrinfecapetuntur ex

quo-visloco praeter

teftimonium,

ex*

trini: pendent ex

teftimonio

DFI,

B 2

alio-r) De Axio: Comm: v,

integrum

Caput

(26)

aliorumque hominum, fide

digno-rum. NecefTaria dicunrur, qua? i

falfa efle non pofTunt,

Contingen-tia, qua? ita vera funt, utpoflintef;

fe falfa. Neceflarie autem verum

duplex

eft, aliud abfolute, aliud fe; cundum quid. HicfubfiftitRören-beccius: fed ex Th: Goveani arte

fciendi, addendam efle arbirror di> vifionem, qua dividuntur etiarru

principta in univerfalia, qua de

omni-bus aut plurimis rebus loquuntur, &

fmgularia, qua de rebus

fingularibus

pradieant, quaque per experientiain vel

(enfibilem

5 vel intelleftualem

inno-tejcunt. s)

$. VI.

An detur unum

alicfuod

princi-pium , abfoluteprimum ?

Dividuntur vulgo > ut vidimus, principia in abfolute, & in certo

genere, prima, fed utrum detur

(27)

aliquod Principium

abfolute 6c

fim-plicicer primum,

merito

dubitari

poteft. Cuivis tarnen notum

eft,

interPhilofophostamveteres,quam

recentiores, aliam atque aliam

fub

nomine princ,

abfolute primi

cir-cumferri propofitionem.

t)

Ve¬

rum enimvero , ut res dantur

di-verfiflima?, 6c nullo modo inter fe

connexa?, ita omnesuni principio fubjicere v.elle, inanis

labor eft

; Quin imo

tale principium

nec

huc

usque ofteqfum

eft,

nec

fortade.»

oftendi poteft , cum alia

aliis

nunc

hoc, nunc iliorefpedtu

praevaleant.

Non verohic de tali

principioqu^-ritur, quod

Philofophanti

fit

pri¬

mum ; methodus enim etiam

ar-bitraria eft ; nec de tali, quod tem¬

pore primurp fuit,

quis

enim

prj-marum recordatur cogjtajtipnurr ?

fed de eo qua?ritur,

quod

ceteri^

omnibus natura prius , certius ap

evidentius fit, ita ut

ipfum

omnem

JBj

(28)

oit;nino refpnat demonftrationem y

reliquis autem principiis,& verita-tibus oranibus demonftrandis

in-ferviat. Principium Ariftorelis: Jmposjibile eft , idem ftmul ef]e & non

ejfei

veneramur utevidentisiimum,

fed non ut abfolure primum; licet

enim operam prüftet egregiam in

veritate cognita probanda,

verica-tibus tarneninveftigandis nona?que

conducit. Cartehhoc:

Cogito/hr-gofum, aptiflimum quidem eft, ad

rei exiftentiarndetegendam,omnia tarnen,qua? novimus, exhocprin»

cipio non pendent. Circa hoc

principium: Quicquid converiit cum

reda ratione, eft verum, quaerimus, quid per rarionem intelbgatur? fi

facultas ea, qua?, ubi

(ufficientelu-mine eft inftru&a, ita res percipit,

& de perceptis judicar, prout infe

funt, dicimus hoc efte Phyficum,

non Logicum feu probans, cum-»

nihil omnino fciamus, nifi rationis ^eneficio: Si vero intelliguntur^

(29)

n

principia

evidentia, aut

conclufio-nes inde dedu&ae, non unica

eft

propofitio.

Idem

judicium

de

re-liquis eft

ferendum

,

Icihaut

eaefle

Xfijfyia

veritacis,

aut

Phyfica

&

in¬

ternaprincipia, qu<£

effedumjuum

(or-tiuntur, etiam nuttatenus

animadver-ßtm. u).

«. VII.

Oßendct ujum

axiomatum.

Sed

quid

opus

eft

axiomatibus,

fi illa? ad fcientiamnoftram, five

au-gendam five

propagandani

i

nihil

conferant?Operofum

videmusLoc-kium inminuenda axiomatum

uti-litate, quippe qui, impugnata re-gula illa :

quod omnia

ratiocitiia-»

noftra fint ex praecognitis

8c

pra-concesfis,andrerenon

dubitat,axio-mata fruftra pro

fundamentis

fub-B 4

(30)

*4

ftenl reliqua? noftra» Cognitioni.w)

Verui?) faciiem afTenfum regula: huic praebere potuifict Lockius, fl cpnfijerailet, ratiocinia noftra

di-ci peaderp ex pr^cogniris,

norLj t-atvum in iis rebus, quas å priori

& fynrlu-tice, fed& in iis, quas

å

pofteriori & analytice

cognofci-mus, Nec utiliratem axiomatum

univerfalium

infringit

hoc argu¬

mentum: quodideae, mentem pri-mo ingredientes, fint rerum

par-ticularium. Concedimusenim ge-neraiesillas enuntiationes non efle

ipfo fa&o primas diftin&as

homi-num cQgitationes; hoc tarnen aifir*

mare

poffutnus,

univerfales illas

una cum particularibus, licet non

diftincfte & formaliter, coniule ta¬

rnen & materialiterå nobis cogno*

fei. Sic in hac infantium particu-lari cognitione: quod peregrina-»

non fir mäter, invenimus tacite-»

innui

%v)

Vidi

integi Cap, 7.

/,

4. de

lnUÜ'%

(31)

J5

inniii h3DC univerfalem : Imposftr

bile eft, idem fimulefTe& non effet Confiderare igitur debuifTetLoda*

us, nos axiomata fundamenra

co-gnitionis noftra?

noneofenfuagno-j

ieere,

ac

ti intancium abitra&ion?*

bus primo nota effenr, Ted quod horromatui\e aetatis, & fana

ratio-ne gaudens, facile deprehendere^

poflit, pmnem fuam feientiam

pen-dere ab ej jsmodi principiis. Et

curdubitandumeft de utilirate axio¬

matum in Piiilofophia? Qu*ro,

an-,non intelle&us nofter in immenfo

rerurn cognofcendarum Océano,

fepisflime ad varios allideret

(co-pulos, niti axiomata haberet, ad

qua* inter procellas refugere poO

fet? Teftatur hoc nontantumpro*

pria cujusque confcientia, fed 5c ipfa experientia in

diiputationibus

j

litigiofis,

Contendit quidem

Loc-kitis, fe nullam difeiplinam

inve-niffe, quovis axiomate, multo mi*

nus duobus iftis:

Qjicquideft,eft,

(32)

impoflibile

eft &c. fubnixam; Ted

fe concrarium mvenire,quivisetjara

mediocriter in Philofophia

verfa-tus, fatebitur. Prasterea univerfam difciplinam ex una

propofitionede*

rivari, neceflarium eflequisdicat?

I

Tandem axiomata generalia ufui

nobis funtad progrefTus inicientiis

faciendos. Scilicet, horum ea eft

fsecunditas, uz ex iis plurimas

de-duci poflint conclufiones. Quoniam

hominem in cogitando,

afßrmando

&

negando

confentientem fecum

efje

opor¬

tet, itaqui propojttionem

concejfit

uni-

/

verfalem, isJingularem et

jmilem,

ß

ftbi conßare velit, concedere tenetur;

Ex Jtngulari in

Jingularem

legitimus

quoque

progrejfus eß

,

conjequentiaque

altera ad alteram duäa> ab omni

cor-dato concedi debet. x). Quid ?

quod

principiisFhilofophicisnequeTheo*

logus carere

poffic,

cum

deciden¬

di variae controverfiae, & extra-hendi é iat-ibulis adverfarii, atque

(33)

obje&toneseorum

difTolvenda? funt,

Quanquam enim

diftin&am

eorupx

notiriam non requirarnus å quovis

Cbriftiano, å Theologjo tarnen do¬

lore requirimus, cujus officium*,

1 eft, expltcare, confirmare, dejendere

J: refutare. y) Confulat, qui no¬

llitiam hujus rei defiderat, praeter

alios, Meifneri Phil. Sob:, Calovii

"Metaph.Div.jFechfii

no&: Chriftj,

nec non Mulsum de

ufuprincipio-rum rationis.

§. VIII.

Aget

de

propoßtionibus,

quA pro axicmatibusfaljo habentur.

Prmctpia, propterea

quod claris

(maJunt, &perceptu(ummefacilia,

ptotinusfamtliaria evaäunt, & quo~ niam qua

aliqua

ex parte

(mtlia

fimty

eatänquamomni refpeäu

fimilta(orent,

mens

(34)

8

mens humana pr<ecipitierroreJpeftarc

Jolet, evenit, ut qua

propoßtiones,

ite-ratis aäihus &

ajjenßbus

,

famiUa-,res pror/ui evajerunt, pro principm

veris habeantur , qmbus absque täte*

■riori exmime acquiefcere convenkt.

z) Sic falfas propofitiones,

qui-,bus ab ineunfe atate per

univer-fum vita decurfum allenfum non

denegavimus, admittimus&ven^

ramur ut axiomata: fed reipiafunt

prarjudicia, feu falfa opiniones

de

re

aliqua, ante debitum ejus examen

iti

ammo concept-p. Sunt fontes

• erro*

rum, 6c iipeiify, qua longa

&

coneatcnata ferie innumeras falfi-tates fecum trahunt. Originenu

autem fuam debent hac principia falfa, pleraque faltem,fi non omnia,

vel nimia nodri & alrorum

fidu-eise,

quod

aut noftris viribus, aqt

aliorum, nimium tribuamus, vel

nimia diffidentia, dum quis prp»

prib

(35)

prioMarte nihil

audet, fed

ex allo*

rum ore totus pendeü. Exhoc

eo-dem fonte baud dubie promanavit,

quod reperti fuerinfr, qui pro fa*

mofi cujusdam Philofophi di&is , j tanquam pro aris &

focis

dimica-verint, atque iis honorem axio*

matum tribuere non dubitaverint,

licet nihil minus, quam axiomata,

appellari debeant, quippe cum am* biguisverbiscompofita, nunchunc,

nunc illum fenlum fuftinentia, er*

randi caufam facile praebeant. Ta*

ceo errores in Philofophia inde ex*

ortos, taceo contemtum

axioma-tum, cauls huic unice debitum:

Poftquam dideria ifta ex Philofo*

phia in Theologiam traduci

ccepe-rutit, quot, quantsqne h^refes in¬

de (unt enats? Inexperius quulem,

aitFechtius, controverliarum quoti-j diamrum fit, oportet, qui ignorat,

quanta

monßra,

quanta opmionum portenta, Socintanorum, Armiriiano•

i trum, Calvimamrum &c.

Tbilofophm

(36)

pepe-30

peperit. dw) Nimirum abutuntuHj

axiomatibus , quorquot confufum ' chaos ex Phil: & Theologia

confb

ciunt, nihil verum re<fturrque fta*

tuentes, quod captum noftrum ex#

cedat. Sed hsecobiter tefigi. Jam

unico tantummodo exemplo

com-probabo, qusedam veterum

Philo-fophorum efFata falfö pro axioma¬

tibus haberi. Intercanones Philof:

celebratur etiam hic: Qualis caufa,

talis effeäus. Qui, ft verus effet fecundum fenfum, quem ipfa ver- ba pro ufu loquendi recepto fun*

dunt, liceret inde fic concludere: j

Deus, caufa hominis å parentibus

generati, eft ab omni labe imrnu« nis; Ergo homo, å parentibus

na-tus, nulla labe infe&us eft: Deus,

creacurarum caufta, eft infinitus,

Ergo Creatura? func infinite: Mal¬

leus, caufa poculi, eft ferreus, er# go 6c poculum ipfum: pater,

filii

caulä,

(37)

caufa , eft

do&us

Sc

probus

, ergo

I Sc filius.

Regula

enim

de

quavis

caufaindifferenter,dequeillius qua«

litate prorfus

indeterminate

loqui-tur; quare vagurn

Regulas

fenfum

variis variisque limitationibus re* ftringere Sc

coar&are vulgo

folenü,

nimirum, caufam heic intelligi,non materialem, non formalem, non finalem , fed folam efficientem ;

neque illam totam,

fed

univocam«.

folum, non asquivocam; Sc

nonnifi

ratione praedicatorum

effentialium,

non accidentalium.

Anveroaxio-matis nomine digna erit

propofi*

tio, qua? minima fui parte vera_> eft? Idem eftoJudiciumde magna parte propoiitionum, qua? pro

Re¬

gulis Sc canonibus Philof.

vulgo

venditantur, ut: caufa caufae, eft

caufacaufati, Nemodat,quod non habet, See., de quarum limitatio¬

nibus confuli poffunt, qui eas

in-tegris libris funt interprerati, ut

Godof: Zapfius , Dan: Stahlius, Job,

(38)

&

Job: Åd: Scherzerus,

JaejTboma-fius in dilucidationibus Stahlianis, And: Keslerus in exam: Metaph:

phot., & Chrift: Donatus in Regu¬

lis Metaph: potioribus. Nos vero non dubitamus ejusmodi

propo-fitionibus nomen dignitatemqueu

axiomatum prorfus denegare_M

quarum veritas non nifi per pluri*

rnas excepriones & lirnitationes

in tuto coilocari poteft. Neque^»

aliter pofTumus ftatuere per

defb

nitionem axiomatum å nobis

al-latam-r.

$. IX.

Coronidis loco qmret, an contra

negantem principia ßt dijputan•

dum?

Ad hanc quaeftionem

breviter

refpondemus, refpiciendo eum_>

contra quem eft difputandum.

Aut

(39)

perver-35

fo animo negat, aut uiium velali¬

ud in dubio ponic. Cum homine difputare, qui ne ullum quiderau

principium, ut certum, admittit,

vd admittere vult , fruftraneus,

imo defperatus labor omnino erit. Eum vero, qui unum vel alterum,,

aut ex malo confilio, aut ex

igno-rantia negat* protinus deferere, ti«

midipotius animieft, quamftrenui militis, veritatem contra quosvis

oppugnatores ftrenue defenfurb igitur modo iile eft convin-cendus? Refpondeo duplici

ratio-ne id fieri pofle. I. Qucerendum«»

mihi eft aliquod principium, de«»

quointer nos conveniat , 6c

confe-quentiis ab hoc ad illud , de qvo

quceftio eft, legitime dudis,deejus Veritate, quod antea negavit, le_j

animo convidum efte fatebitur, fi

fibi conftare velit, II. Quod ftquem

obfervavero, contradicendi

libidi-ne motum, in omnibus mihi efte

contrariumj principii, quod in__»

(40)

quasftione eft, contrarium pro

ve-ro tantisper aflumere poflum

, Sc

exeo alias & alias elicere

confe-quentias, donec ad abfurditatem ,

etjamadverfario intolerandam, per-venerim, qua audita, erunt veßigia

relegenda, &pofl repudiatas antede

-duäas conjequentias, revocandum

principiumjuppofitum, ejusque

contra-riumprovero affumendum. eti)

Pauca hasc circamateriam, de.»

Axiomatibus , prasftantiflimam ,

qua? ob temporis & fupelle&ilis

anguftiam primis guftare labrisco*

aétusfui, ut Ben: Le&or

asquibo-nique confulat, eft, quod enixe

peto atque contendo.

eti)

Crofi Log: P.2, C: 5, 3.

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :