Disputatio academica de philosophia instrumentali ejusque pretio et emolumentis, quam annuente amplissima Facultate Philosophica in illustri Sveonum Academia Usaliensi ... præside ... mag. Erico Alstrin, ... publice examinandam sistit Petrus Djurberg, Ups

Full text

(1)

y y D IS P U T A T IO A C A D E M IC A D E

P H I L O S O P H I A

I N S T R U M E N T A L !

E J U S q u e P R E T I

E

t

E M G L U M E N T I S ,

* ß U A M ,

Annuent e

Ampli (fima

In llluflrt Sveonum Academia, rO pfalienfi,

P R Æ S I D E

A dm odum Reverendo Q f Celeberrimo V I R O ,

M k E R I C O AL S T RI N.

•»

Logic* Pr o f e s s. Reg. & O rd. v Publice examinandam fifttt

P E T R U S ^ 3 i m © € 9î® / •

V P S A L I E N S I S ,

I - ‘

In Audit; Guft. Maj. ad diem X X O dtobris

^A im i M D C

Ante meridiem hora oftava.

I « U P S A L I Æ ,

(2)

S :

æ

R :

æ

M :

t i s

Regnique Sveo-G othici

S U M M Æ F I DE I V I R O

AC

S E N A T O R I ,

lllußrisßmo ExceüentiJJimoque

H E R O I

e t

C O M

1 T Î

D» GUSTAVO

CRONHIELM,

RegiæCancellariæ

A c Juftitiæ C om m ilïïon is

P R Æ S I D I,

U T E T

Academiæ Upfàlienfis

C A N C E L L A R I O ,

M Æ C E N A T I

(3)

N u n q u a m fibi fatis gratulari p oteft

D e E xcellentiffim o atque Êxoptatiffim o Antiftite, Q u em in T e

Sufpicit, c o l it , veneratur, C E L S I S S I M E C O M E S .

T o t enim tantisque negotiis R egni detentus, N ih ilo m inus hanc Rudiorum palæftram

Judicas dignam , cui profpiciatur : Praefedtos ejus q uovis favore co m p leé te ris,

C o m m o d a eorum benigne p ro cu ra s,

U t quisque fuum agat officium ,prudenter difponis, C ultores q u o q u e ejus gratia T ua beare

H aud grave ducis , Exercitia eorum a p p r o b a s,

Strenuos Athletas & bene m eritos p rom oves. E o m ajoribus autem laudum praeconiis

Illuftriffim um N o m e n T u u m Celebrare c o n v e n it,

Q u o d eorum im probafti fententiam , Q u i, ad fublim iora fefe natos elfe putantes,

Artes liberales flocci faciunt: Sed licut natura aeque ac fortuna T e fum m isdeftinarunt o ccu p a tio n ib u s,

Sic inde a teneris m agna induftria & ingenii felicitate Bonis literis operam dedilti.

(4)

H in c proprio exem plo expertus e s, C E L S I S S I M E C O M E S ,

Q uantum em olu m enti afferant reipublica: Studia literarum.

H æc T u a ratio procedendi g lo rio la , U t & plurima favoris docum enta , Q uæ in d o m u m paternam exftare v o lu ifti,

M e p erm overun t,

U t levem hanc diflertationem , Illuftrillim o N o m in i T u o

H u m illim a m entis d ev o tio n e confecrare audeam. Erit h o c , de q u o m ihi impenfe gratu labor,

Si radiis excellæ Tuæ gratiæ M e q u o q u e refocillare digneris.

S um m u m N um en calidiffïmis obteftabor precibus, V elit T e ,

C E L S I S S I M E C O M E S , In longam annorum feriem Sofpitem & in colu m em conlervare , In Regis , Regni hujusque Academiæ D ecu s,em olu m en tu m &c fidus m axime lplendidum .

U lu ftrisfim œ

E x c e ll

cultor Jevot/flimus

(5)

V I R O

Summe

Reverendo Celeberrimo,

DN D A N I E L I

i /

S. S.Theol.

D o c t o r i & P r o f e s s o r i

Primario,

V en. C onfiftorii Ecclefiaftici Ad s e s s o r i,

Ar c h i - Pr a e p o s i t o & Pa s t o r i Upfalienfi ,

Pa t r i C a r i s s i m o.

p A r e n t u m in liberos merita adeo quidem ingentia fünf, ut gratia? referenda? nunquam fint pares ; non ta ­ me n omnes aequaliter funt obligati. Nonnulli eninx-» folam vitam & qualemcunque educationem , nonnulli educationem elegantem , ut opinantur , & delicatam; pauci vero genuinam in literis pariter & moribus fu­ is genitoribus debent. Paucioribus enim contingit ea felicitas , ut de parentibus libi gratulari queant , e r u ­ ditione fimul & virtute pollentibus. H o r u m autem in nu m er u m fi me retulero, videor id meo jure facere pofle. Dum enim beneficia, quibus m e , Car i ßime Parens, per omnes annos juventutis meae complexus es , qua par efl

(6)

eft reverentia expendo , adeo ea deprehendo efTe_* m ag na , u t vix majora unquam a Parente in F iliu m

conferri queant. Ab ipfis enim incunabulis ad præ- fens usque tempus , indefeftam curam & animæ & corpo ris habuifti , colloquiis & exercitationibus m u l ­ ta mec um ex optimis difciplinis communicatti, ad ftu- dia quævis honefta me incitafti, atque fmceram & non fucatam pietatem animo meo inftillafti. Verba me fane deficiunt , quibus T i b i , mi Paretis Optime, pro omnibus his paternis beneficiis , in me collatis , de­ bitas queam perfolvere grates. Ea igitur , quu m n i ­ hil ultra penes me inveniatur , memoria perenni re­ condam , gratiflima mente agnofcam & filiali obfe- quio venerabor. E x intimo quoque cordis affe<ftu vo* <veo femperque vovebo , velit DEus Optimus Maxi­

m u s canitiem T u a m maxime venerandam viresque.* fenio fra<ftas , pro fumma fua gratia , corroborare, ut diu vivas in omnium noftrum præfidium & folatium certiflimum !

Optimi Parentis

Filius obedientiflimus

(7)

A U C T O R I

Præclari hujus Laboris

infigniter erudito.

D i u r e e r g i ,

fuboles

,

Quem

meritu

He

Dum va flos Sophia campos meditando per­

,

Sedulus inque Ufas ferris ubique L o­

cum :

Nefcius

en grejjus

felix

Inftruit Ille animas, fed tua cura

a-mmum.

' * • - i '• + i ■* \ %' - -, ..j «.*.•? *, \V. « -, i \ * »

(8)

Primitias

P

Eruditiflimi

Dn. PETRI 8 3 U 9 t$ < ?9 l0 .

P

Allas

in

hoc

nuper

fe

Heic fefe agnofcens, forte locuta fuit :

En

J u v e n e m , viridi

Qui titulis,Magnum frirat & ore P hr

T R E M .

I

n s t r u m e n t a

docet, refero quibus aurea

Phoebi

Scrinia, &abjlrufas detego mentis opes.

Namque

Ariadneo

penetr

•.

Quod

duci

in

patria

Qim Tibi me/fis e r it, vaßi brevis area

Sala, ubi dant ip ß munera tanta

P

e

-t r æ ?

(9)

/ . N . ' J .

C a p u t P r i m u m .

D e Natura & Conftitutione

rh ilofophîæ Inftrument^li*.

§. I.

D e PbilofopbtA Excellenti<t.

X im iain ter& illu ftria d o n a , generi humano Divinitus con­ céda , ultimo neutiquam loco ponenda eft Philofophia. T a n ­ ta enim eft ejus dignitas, j u ­ cunditas ,& utilitas,ut, (1 Sacras

literas iisque innixam T h e - olcgiam exceperis, nihil ad vitam bene beateque inftituendam magis conferre arbitremur. E t li­ cet vel maxime ob dignitatem & jucunditatem.»

(10)

»

:f

' m ) © c ar

fuam, om niu m a m o r e m , ftudium & æftimatîonerw fibi conciliare deberet 5 eft enim mentis pabulum, quo mirifice recreatur: ita tamen nobiscum eft c o m ­ paratum, ut vix alicui rei operam demu s, nifi e i , quæ aliquam vitæ noftræ infervientem utilitatem nobis reapfe patefaciat. U t itaque PhilofophicL-* eo majori ftudio arripiatur, nec a fola dignitate«* & jucunditate commendationem habeat , ejus quoque infignem utilitatem, ratione ejus præci- pue partis, quæ Philofophiœ luftrum ent alis no min e venit, quantum ingenii vires permittunt, in apri­ cum producere animus eft. Abs te igitur, L. B. qua decet m o d e f t ia , peto, ut innoxios conatus æquî bonique confulas & in meliorem partemu interpreteris.

5.

i i

. ‘

Philofbphia divtfio generally.

Q

Uandoquidem in magna hac r e r u m varietate deprehendimus tamen infignem quandam i n ­ ter pluresres convenientiam;optime vifum eft viris

d o d i s , omnia entia prius in certas diftinguere claftes, quam ad fpecialem eorum tr ada tio ne m fefe accingant. F un d a m en tu m igitur in dividenda«. Philofophia, quæ circa omnia in univerfum entia occupatur, r e d e etiam petunt ab ipfa entium-» diverfirate ; quæ ubi attenditur > animadvertimus in confiderationem venire non modo res ipfas , fed & operationes facultatum noftrarum, q u i ­ bus ut im u r in r e r u m natura inveftiganda. At* gue hinc oritur p r i m a Philofophiæ divifio in /;;•

(11)

fru m en ta lem 8c Realem , q u a ru m illa docet m o ­ d u m ac media fciendi, hæc v e r o docet fcire res ipfas. E âm q ue ob caufam a nonnullis nomen Philofophiæ opponitur parti huic inftrumentali, quæ illis Philologia dicitur , ob Termonem tam., e x te r nu m quam internum, circa quem o c c u p a ­ t u r * ; fed hoc dependet a laciori vel ftri&iori vocis Philofophiæ acceptione.

* y oh. AI fled. Eu cyclop. Tom. i . in Tecbnol. p. 6$. C6. it. Tom. 2. p. 131.

§» I I L

Philofophiæ lnßrumcntalU definitio & ratio voci*.

P

Hilofophia Inftrumentalis eft pars Philofophiæ, quæ præparat atque excolit naturales anima? noftræ facultates , ad cognofcendas & p r o m o ­ vendas ceteras difciplinas, veriratemque in illis inveniendam & cum aliis communicandam. D i ­ citur itaque inftrumentalis, quia inftrumenta vel media veritatis co gn o fc en d æ, nobis proponit ^ eorum que indolem & n a t u r a m , nec non legiti- m um iis utendi mo dum , declarat. Q uu m au* tem non fufficiat inftrumenta poflidere, nifi et- j im operi perficiendo applicentur ; ita hic Phi- loiophia Inftrumentalis non debet fubfiftere, led requirit quoque ufum & applicationem præce- p r o r u m , ad inveftigandam veritatem , aliisqueL# tradendam»

(12)

o

§.

IV.

Caujfa Efficiens Primaria.

S

icut omne bonum ac perfe&um donum fuper* ne a patre luminum defcendit ; ita foli Deo Optimo Maximo illud etiam lumen , quod eft Philofophia Inftrumentalis, acceptum referre con­ venit. Deus enim conceffit homini animam ra­ tionalem i. e. intelleâu & voluntate præditam_,, intelle&umque ingenio, judicio, memoria aliisque dotibus exornavit. Deinde has facultates inftruxit potentia ac virtute fe ipfas ulterius excolendi; tum etiam defiderium fciendi animis hominum penitus infixit. Praeterea Deus, non, ut otiofus artifex , aedificium femel exftru&um relinquit , fed c o n fe r v an d o , concurrendo & g u b e rn a n d o , ’circa h3s a fe concedas facultates verfatur.

S

I ad ho m in em defeendamus, animadvertimus ede ipfum intelle&um, qui hunc habitum Phi- lolophiae Inftrumentalis in nobis producit; idque varia ratjone. Primo enim pollet virtute fibi ac­ quirendi reru m i d e a s , acquifitas comparandi, componendi vel dividendi, & ex notis ignota in* ferendi, atque fingula hoc modo cognita cum a- .liis communicandi. Deinde etiam certas regulas & praecepta fibi praeferibit, quibus nitatur in h a ­ r u m facultatum o p e ra tionibus, ne in errores de­ d uc at ur ; tandemque regulas applicat ad cafus

§. v.

Caufa efficiens fecundaria.

(13)

'M ) o c as

r

obvias. Quibus omnibus fe ipfum excolit intel­ lectus, & habitum Philofophiæ Inflrumentalis p r o ­ ducit. N e c obftat huic aderco, intelle&um ede_i id, quod excolitur, eaque ratione non pode dici excolere ; manet enim haec aCtio in agente & ab eo r e c i p i t u r , ut fit fimul & agens & patiens, quo attributo gaudent mentes. Patet igitur, quod ki- telle&us, quatenus eft inftruCtus lumine quodam c o n n a t o , & acquifiro per experientiam atque fen- f u s , & prout applicatur ad res cognofcendas, fit fons & origo, unde omnes Philofophiæ Inftrumen- talis conclufiones cognofcuntur, probantur ac de­ ducuntur.

$. V I.

Caufa altera v e l reqmfitum.

A

D voluntatem quod attinet , in quæftionem^ venire poreft, num ad producendum habitum Philofophiæ Inftrumentalis aliquid conferat. Pos- fet cuiquam videri hoc ede ne ga nd um , cum v o ­ luntas non in vero examinando, fed in bono a p ­ petendo & ' malo averfando verfetur ; atque fic t ant um fit principium earum a&ionum, quæ mo» rales nuncupantur. Verum enim vero fi rem a c ­ curatius infpiciamus, apparebit voluntatem in_» Philofophia Inftrumentali fuas quo g vires exerce­ re. Prim o enim dtfiderium illud fciendi, quod inter præcipuas caufas Philofophiæ Inftrumentalis m er ito n u m e r a t u r , in voluntate fedem luam ha* bet. Deinde voluntatis emendationem r e q u i r i , antequam ad folidam fcientiam pervenire

(14)

a H ) o ( SB

rnus, fequenti ratione probatur. Scientia folida_* eft cognitio evidens ac certa ; error intelle<ftum_, cognitione ifta privat & faba opinione i m b u i t ; ergo e r r o r , antequam fcientiam confequi pofTu- m u s , eft cavendus. U t autem hoc fieri queat»,, etiam caufæ e rro ru m funt fugienda. Caufae er* r o r u m funt praejudicia, ergo prajudicia funt ev i­ tanda. Praejudiciorum fons & origo eft Philautia pr av a , feu voluntatis pravitas, licet non exclufa_* imbecillitate intelle&us ; ergo & haec , ante qua m a praejudiciis immunes reddi mu r, quoad fieri po- t e f t , eft tollenda. Ubi hoc fit, voluntas dicitur e m e n d a r i ; ergo voluntatis emendatio r e q u i r i t u r , antequam ad Tolidam fcie nia m pervenire pofïu- mus. H in c non denegamus intelledlui veram.* quandam notitiam ante emendationem voluntatis, fed eam tant um . in qua periculum erroris eft a v o l u n ta t e : neceffe enim habet intelleflus cogno- fcere prima ifta & indemonftrabilia principia: co- gnofcere voluntatem efle pravam & p e rv e r f am : cognolcere , qua via vuluntatis emendatio lit in- ftituenda , antequam voluntas poftit emendari. Si vero ad uberiorem fcientiam intelledus eft pr om ove ndu s , tum utique prius requiritur e- mendatio vol untatis, ne erroribus & p r a j u d i ­ ciis, a voluntatis pravitate oriundis, ia devia a b ­ ripiatur.

§. vir.

~ jJdm w icuU PhilofopbtA In fir ument alis.

S

U n t etiam nonnulla adminicula e i , qui habi­

tum Philofophiæ Inftrumentalis libi compar me conatur.

(15)

■ ; • ( av

t

c o n a t u r i n e ce fla ria , utpote aptitudo naturalis» qua natura ipfa quis minus vel magis habilis eft ad hoc inftitutum. Deinde requiritur etiam e x ­ ercitatio judicii ac m e m o r iæ , qua hujus Philofo- phiæ ftudiofus ab ineunte ætate indies excolit-» fuas facultates, de rebus obviis judicia ferendo*' & e x a m in a n d o , qua in re hallucinatus fuerit.

§. VIII.

A fateria & obje&um.

V

Erfatur hæc Philofophia, primo circa rati o­nem & o r a t i o n e m , earum operationes, v i r ­ tutes, v i t i a , ac vitiorum remedia pertra&ando ; hæ enim funt iftas facultates, quas præparare & excolere diximus Philofophiam Inftrumentalem. Deinde fub ejus confiderationem cadit veritas , p ro u t e£t invenienda & cum aliis communicanda. E t ficut ad h=ec requ ir un tu r q u a d a m artis inftru- m en ta ; ideo etiam in his perpendendis eft oc ­ cupata Philofophia Inftrumentalis, quatenus funt media habitum hunc comparandi. Præterea_* q u u m ad res obvias applicata , omnibus praefta- re poflit fuum officium, ideo etiam dicitur circa res omnes verfari.

§. IX. :

Partes hujm Philofophia. I, Rationalls Philofophiain

qua p rim a dijciplina ejl Logica.

H

ïnc deducuntur partes Philofophiæ in ftrumen­talis, quas inter p ri mu m Ibcu tenet Philofophia

Rationalis , ad quam nos referimus duas

(16)

8 » ) o ( «

nas ; quarum una de operationibus , altera de-* principiis rationis agit. Illa dicitur Logica, eftque ars utendi ratione. Comple&itur autem tres ope­ rationes intello&us, perceptionem, judicium & ratiocinationem ; atqj in eo occupata eft, primo ut vere fciamus naturam & modum harum opera­ tionum , feinde ut oblervemus vitia & imbecilli­ tates in his operationibus occurrentes , tum ut præftantiam & virtutes intelle&us attendamus , tandemque ut media adhibeamus , quibus vitia ejus in operando detegantur ac e m e n d e n t u r Ultimo r e q u i r i tu r , ut hac cognitione acquifita-. ut am ur circa inveftigationem veritatis in rebus obviis.

§. X.

A ltera efl Ontologia,

S

Ecunda difciplina, quae circa rationem verfatur, eft (cientia entis in genere. Trad it hæc axio­ mata & principia omnis humanæ cognitionis, cer­ ta , folida , item indemonftrabilia , quippe quar in fana ratione & reru m natura fundata funt. Si- ftit nobis diftin&iones ac notiones univerfales, ac difponit certas claffes r e r u m ; atque fic m ul­ tu m facit ad argumentationes noftras c e r t i u s , promtius ac facilius inftituendas. E t proinde-» confidit etiam cultura rationis in ejus legitima-* ac vera cognitione, ufu & applicatione.

(17)

m ) ® c *

*

§. XI.

Jn Philofopbia Inßrmnentali 2.

A

Ltera pars Philofophiæ Inftrumentalis in oratione occupatur,quatenus rationis dire&ioni fubed.Ia ea duo quærimus & i nte nd im us, primo ut ipd ve­ ritatem aliis patefaciamus, deinde ut eam ex a- liorum fcriptis vel fermotie eruamus. Ad prius variæ partes r ef e ru n tu r, una eft ars pure loquen­ di ac fcribendi, altera copiofe ac ornate dicen­ di , five profe five l i g a t e , quibus addi quoque debet ars bene alios indituendi.

§. XII.

Natura Grammatica.

A

Rs pure loquendi & fcribendi his abfolvitur * ut literis convenientibus voces fcribarr.us, ut jufta mora & accentu pro nun cie mus , ut legitime

infle&amus, tandemque ut apfe conftruamus.

§. XIII. , Ittdoles Rhetorica*

A

R s copiofe dicendi in eo c o n f i d i t , ut a rg u ­ menta adhibeamus, in rem facientia, certa vel probabilia; ut ea j u d o ordine collocemus ; u t uberius verbis & fententiis ea exponamus cum-« quadam dignitate & elegantia. T a n d e m r e q u i r i ­ t u r , uû hæc pronunciemus apta co nfo rm ati on e^ vocis ge d uu m qu e pro rebus & verbis.

(18)

as ) o c m

§. X IV .

ConßitHtio Poitica.

A

D P oe tic am , vel potius Poefiti qu od attinet, cum fit certa ratio , i n f tr u m e n t u m ac m e ­ d i u m , quo fenfa animi noftri e xp o n im u s, ideo quoque ad Philofophiam Inftrumentalem pertinier; neque enim in cognitione r e r u m confiftit, quod ad Philofophiam realem r e q ui r itu r , fed in apta-, & concinna Philofophiae atque h u m a n a r u m a&io- nu m fub fabulis & fi åionibus declaratione , ob- fervata fyllabarum quantitate , n um er o & certa-, menfura ; atque hoc eft objectum hujus artis for­ male , neque enim in alio differt a Rh eto ri ca, quam quod hsec foluto, Poefis autem ligato Ter­ monis genere u t a t u r , additis fubinde imitatio­ nibus. Unde & Voflio hae duae, germanae foro- ces appellantur *.

* De A r t. Po'ét, Natura Cap. i . it. Cap. 3- 5- 16.

Rs bene alios inftituendi c o nf id e r at , tum^ perfonas docentes ac difcentes, earum re- q ui fit a, virtutes ac vitia & vitiorum r em e di a - .: tum de fcientia ipfa, quam quis profitetur, prae­ cipit, quod debeat efTe ve ra , d i g n a , utilis, ne- cefTaria & jucunda: tum denique mo dum bene», inftituendi » ut a fimplicioribus perveniatur ad magis compofita, nec qu ieq ua m admittatur nifi

§. X V . Ratio D idattica.

(19)

K > o X k m protfe i n te lle äu m , ut plus r at io ne , quam auôo- ritate docentis nitantur difcipuîi.

§. X V I.

Hermeneutica G f Critica.

' \ Rs eruendi veritarem ex fcriptis aliorum di* fpicit, primo de a u & o r e , ejus patria , do- f t r in a , tempore quo v i x i t , virtutibus & donis, vitiis & e rr or ib us; 4 an cuidam feftæ addiftus fue­ r i t , cqm quibus r e m in hoc negotio habuerit«», quae ejus propenfio naturalis fuerit , & ‘quem.* fcopum in hoc fcripto præcipue incendar. Ca­ venda tamen heic funt praejudicia au&oritatis. Deinde agit de ipfo fermone, ejus indole & na­ t u r a , oblcuritate & perfpicuitate. T u m de m e ­ diis, quibus fenfus e r u i t u r , ubi & vocum figni- ficatio ac conftru&io e x a m in a t u r , & connexio ac feries rerum attenditur.

r

§. xvir.

HiBoyîa Confideratio.

H ïftoria non dogmata certa proponit &

per caulas demonftrat, quod facit ftri&è tic didfa Philolophia , led fimpliciter tantum re«4 c e n l e t , vel naturæ vel h om inu m fa<fta , prouiö c o n t i g e r u n t , nec quicquam ulterius in ea deft- deratur , quam ut vere , fufficiencer & ordine«» cun&a narrentur; adeoque nec ad Philofophiam realem fed Inftriimentalem eft referenda; c o g n i ­ tio enira hiftorica eft inftrum entum & medium,

(20)

i t k ) « ( m

quo pervenimus ad cognitionem Phîîofophicam. Præterea Philofophia , quum fit fcientia , id eft habitus ex principiis certis & immotis per legiti­ mam confequenriam quidquam inferendi , r a •

tione nititur, contra hiftoria tantum ab aiifiorïta- te d e p e n d e t , uc fi fides narrantis fir nobis certa

& explo ra ta, non fciri fed credi poflit.

§. XVI IL

Dißin&io dtfeiplwarum Pbilofephfe Inflmmentatùs*

N

ihil mea r e f e r t, qua ratione hæ Philofophia? In-

ftrumentalis partesdiftinguanturvelconjungan* tur; novimus enim eas variis & tantum non infinitis modis difponi ac determinari, quod ab arbitrio fcri- ptorum unice dependet. Nobis haec ratio com- modiflima vifa fuit, ut pro diverla confideratione

veritatis, prout jam eft invenienda ac demonftran-

da , jam cum aliis c o m m u n ica n da , idque vel nude & (impliciter, vel copiofe ac ornate , vel fub fabulis & fiftionibus , vel fub veris e x em ­ plis, vel denique certo & evidenter ; jam ab a* liorum fermone & fcriptis cognofcenda , diverfas etiam conftituantur Philofophia? Inftrumentalis partes. Patimur tarren unum quem que abunda­ re fuo fenfu , nec multum r e p u g n a b i m u s , 1i quis fub Logica comple&eretur & Ontologiam & Di- da<fticam , & Hermeneuticam & C r iti c a m , quod & multos fecifTe notum eft*

(21)

SS ) •*(> X

I?

§♦ XIX.

'D enom inatio h a ru m difciplinarum .

H

Aud quoque majoris momenti eft illa quae* ftio, qua difleritur , an hæ difcîplinæ dicen- dæ fmt reales an inflrtimentales ; fi enim vocabu­ lum rei accipiatur in tota fua latitudine, ut aequi- polleat e n t i , tum faciles l a r g i m u r , hanc Philofo- ph iam efTe realem -, quum necefle f i t , ut circa-* aliquid verfetur. Quando autem hoc n e g a m u s , intelligimus rem citra inttlleXus noftri operatio* nem aXu exiftentem, vel ut exiftac poflibilem N e c obftat, quod Philofophia Inftrumentalis di­ cat ur veHari circa res omnes e xi f t e n t e s> quate­ nus Logica de omnibus poiïiü judicium ferre-», Ontologia omnibus principia fuppeditet, G r a m ­ m a t i c a , R h e t o r i c a , DidaXica res omnes c o n v e ­ nienter exprimere d o c e a n t, Hermeneutica & Critica res omnes in aliorum (criptis contentas e ru a n t , Pcè'ica & Hiftoria res omnes fub f i x i o ­ nibus & exerrqlis declarent. No n enim ratio Sc

natura alicujus difeiplinæ ex iis tantum eft deter­ m in a n d a , quæ ftth ejus covfiilerationem cadunt, fed ex modo pot/fliwum ratione, fub qua hæc velifta conlideramur **. Arque ita res. omnes nonu» referu ntu r ad Philofophiam ïnftrumentalem qua* fenus natura earum & proprietates immediate^ funt declarandæ *, hoc enim eft cfficium Philo« fophiæ reahs ; (ed quatenus docet modum, q u o ­ m o d o in om nium r e r u m natura c o gn o tc en d a - ,,

(22)

i

4

k ) ° ( , m

(eu in veritate omnium invenienda 5c cum aliis communicanda fit pröcedendum.

* Cotifi ÿojjîtim de Nat. Art. I. 2. cap. 4.. Ç. 5. . * * Uiud objefliim materiale, t e veroformale dicitur,

Subjeftum. Quod. Quo. M ediatu m . Immediatum.

H

Ujus fcientiæ participes & gnari poffunt qui­ dem reddi omnes homines , præfertim ta­ rnen iis èft neceffaria, qui ad folidam volunt per* tingere eruditionem , ut Ecdefiæ tandem & Rei- publicæ inferviant. Ineft hæc Philoioplua animæ, ledern vero genuinam habitus ejus obtinet in in- teUedhi vel r a t i o n e , & lecundario tantum re fe r­

tu r a d 'o r at i o n em , qua? medium eft ac inftrumen* tum , quo necefle habemus veritatem cum aliis communicare. M 1

1 , , •

§. xxr,

v-, Finis PhilofopbiA Infirumentalis,

P

iHilofophiæ Inftrumentali cognofcendæ operam damas ob multas rati ones, quæ fe invicem indivulfo riexu concomirantur, & quarum una«, ob alteram eft mecefiaria. Primo namque eam a d d i f c i r u s , u t c o n f t e t , quomodo facultates no- ftræ ulterius fint excolenda:. Facultates autem noftras excolimus, ut eo facilius ac promtius iis ut am ur in rebus obviis examinandis : promtitu* do ifta requ iritur , ut fine errore ac impedimento

(23)

® y % o M v

veritas inveftigetur. Certa veritatis inveftigatio admodum eft neceflarra, ut obtineamus prud en­ tiam & felicitatem civilem; itemque ut nobis in- ferviat ad (ublimiorem fapientiam cognofcendam, quae falutem nobis promittit nullis feculis t e r m i ­ nandam *. Atque hic eft verus & genuinus Phi* lofophiæ Inftrumentalis finis, unde & ejus præ- ftantia , utilitas ac necefiitas unice de pendet; fi quis vero alium i n t e n d a t , eo ip(o hanc difcipli- nam vanam atque inutilem r e d d i t , ut non fine caufa fpernatur ac rejiciatur. 'V . '

* Prov. 3: i q. 18• 2 2- cap. 8: 32.54. 5 5«

7

°b' 17 * 5* Conf König. Theol, Pofit. prœcog. § . 4 1 . K

C a p u t S e c u n d u m . ■>

D e Philofophiæ Inftrumentalis '

U iu in genere.

% i v ■:.

-,

M onitum Primum de ZJ/u PbtlofophtA

Inßmmentalis♦ i

Sus cujusdam difeiplinæ æftimatur a va- .. I rio ejus fine , ita ut quo propius refe- * rat ur ad finem u l t i m u m , eo majori eti­ am dicatur effe ufui ; & hoc quoque va­ let de Philoiophia lnftrumentali. Antequam-* vero nos accingimus ad ipfum u(um ejus

(24)

often-15 K ) ® C M

d e n d u m , nonnulla cîrca eum monîta fri anteces- fum erunt fpræmîttenda , ut conflet qualem r e ­

quiramus. Dicimus itac# Philofophiam Inftrumen- talem non effe abfolute necejjariam, ut quis fme e- jus ope nullam omnino veritatem poffet invefti- gare & examinare, vel fua negotia in vita c o m ­ muni peragere ; hoc enim repugnaret ipfi e x p e ­ rientiae. N o n enim Philofophia Inftrumentalis eft principium cognitionis h u m a n æ , fed m edi um & adminiculum ad eam perfi cie nd am, nec ad elle veritatis , fed ad bene ede requiritur. Veri­ tas enim convexionum non inftituta fed animadverfa eft ab hominibus ■& notata, ut eam po/Jint vel dijce• re vel docere. Nam eft in rerum ratione perpetua & divinitus inftituta. Qui dicit : quum faljum eft quod confequitur, neceffe eft ut faljum Jit quod prae edit, v e - rtffntie dicit; ne que ipfe ja cit ut ita f i t , fe d tantum ita ejfe demonftrat *. Ufum itaque habet Philofo-

phia Inftrumentalis limitatum atque reftriflum ,q u a ­ tenus ut quoddam fulcimentum veritatis, p r o m - tuarium judicii & memoriale rationis conlidera- tur>, & hac ratione multum adjuvat, ut ex i n ­ ferioribus conflabit.

ta Auguftinus lib. 2. de Doâ. Chrift. cap. 52 i

:;z $ . 1 1 .

Adonitum fecundum de U fit dire&o Q f indirefto„

D

Einde afferimus, quædam in Philofophia Iri'- ftrumentali direfte ad ufum poffe referri, q u a ­ li)

(25)

B ) o C B *7

tia (un t, quæ de praejudiciis & fallaciis præcipit: quædam vero non nifi iiidirefte ad eum t e n d e r e r , quatenus neceffario requ ir un tu r ad alias partes hujus difeiplinæ cognofcendas, quæ direfie in e- un d e m in f lu u n t , atque ira & illæ, per hoc m e ­ dium , ad eundem feopum collineant. E. G. Quis exiftimet e a , quæ de genere tradunt Logici, ad felicitatem & praxin civilem quicquam conferre? Atqui tamen id fequenti ratione poteft oftendi. Ad felicitatem civilem requiritur veritatis invefti- gatio ; ad hanc , legitimus concludendi modus; ad eum vero , cognitio propofitionum unde«* concluflones funt deducendæ ; ad cognitionem^ propofitionum, cognitio term inoru m vel idearum, quæ propofitiones ingrediuntur ; ad cognitionem id e a r u m , cognitio definitionum, quibus ideæ de­ ter m in a n t u r ; ad cognitionem definitionis, cogni­ tio gen eris , utpote quod definitiones in g r e d i tu r ; ergo ad felicitatem & praxin civilem requiritur cognitio generis. Ad ufum indtreftum etiam ea_j pe rt i n en t , in quibus Philofophia Inftrumenralis infervit reliquis difcipfinis tum Theorericis tum-» Pra&icis, earum veritates examinando & princi­ pia generalia fuppeditando ; dum enim hæ ad u* l i i m . referuntur in Statu Ecclefiaftico & Politico manifeftum , Philofophia Inftrumentalis per illas ad eundem tendit. Dici poteft hic ulus dijcipli•

naris*

(26)

%% & ) o ( m

§. m .

Adoni turn ^lertimn de iis, qua primo viden ­ tur inutilia.

P

Ræterea licet nonnullæ quæftiones in hac Phi* lofophia o c c u r r e r e n t , quæ videntur nullius efTe utilitatis: tantum ramen abeft, ut ipfa difcipiina eapropter rejicienda , ut potius majori cura & circumfpe&ione addifeenda fit. Et fi animum-, advertimus , deprehendimus fortafle , ea , quae pri mo intuitu inutilia v i d e n t u r , omni non defti- tui ufu ; ordo en im , methodus atque tra&arionis ratio r e qu ir it, ut omnia adhib ean tu r, quæ ad hanc illamve rem plene & accurate tradendam-, pe rti n en t, ne hiatus vel faltus ulli c o m m i t t a n t u r , & Lecfior de r e r u m connexione incertus evadat. Faciunt fæpe hæc ipfa ad rem illuftrandam & declarandam, atque adeo judicium acuunt & a- ptum redduntad penetrandum in adytafcientiarum. Si vero nonnulla a quibusdam hujus Philofophiae feriptoribus a d d uc a n tu r , quæ ne hunc quidem-, ufum præftare pofTunt ; eft hoc virium quorun- dam artificum , non vero ipfius artis.

§. IV.

TJßps totius Philofopbu Injlr ument alis in genere.

Q

U o d itaque ad ufum attinet Philofophiæ In* firumentalis, confiat eam infervire veritati tam inveniendas quam communicandas. Qua in

(27)

a ) o ( » i f

re plurimum efficit, cui impares effent (ola? fa­

cultates congenita?, artis opera non exculta?. Pri­ mo enim citius nos perducit ad veritatis cogni­ tio ne m , q u u m uno intuitu nobis ob oculos po­ nat o m n i a , qua? ad rationem & orationem in_^ veritatis cognitione ac expofitione bene diri­ gendam funt necefTaria fcitu, Quicquid enim hac in re viri eruditi per tot temporum intervalla , quibus refpublica literaria f l o r u i t , non fine m a ­ gno labore & ingenii acumine , oblervarunt ex cafibus & quaeftionibus obviis, id ipfum j a m li­ cet ex hac Philofophia fine tanto labore brevi addifcere. His vero fubfidiis deftitutum propri- is obfervationibus niti neceflum eft, quoniam«, vero cafus funt innumeri & vita brevis , fero admodum vel nunquam fibi comparare poteft a- liquam hac in re perfeåionem. Hinc eriam fe- q u i r u r , hujus Philofophia? cultores facilius p er ­ venire ad veritatis cognitionem quam ejusdem^ i g n a ro s j in tantum enim eorum opera juvatur & p r o m o v e t u r , in quantum ab aliis haurire li­ cet , quod alias ipfi majore cum labore & longin­ quiore tempore vix inveftigare poflent.

§. V .

Continuatio ejusdem argumenti„

D

E in d e q u o q u e m u lt o red d it P h ilo fo p h ia In ftrum entalis noftrattL* clariorem & evidentiorem c o g n it i o n e m . O bfcura e n im d efin itio n ib u s, c o n - fufa d iv ifio n ib u s d e c l a r a t , o m n ia q u e diftin& e &

(28)

deter-i® m ) o ( $$

& determinate proponit; qui vero artem non cal­ lent, obfcure admodum atque confufe de rebus difierunr, hinc in cortice fæpius d e tin en tu r, nec nucleum ipfum attingunt. Securius tandem ac cer­

tius veritatem confequimur hujus Philofophiæ

minifterio. Sicut enim ifte viator felicius p e r v e ­ nit ad locum fibi propofitum, qui comite itineris utitur, a quo. de via reéta poteft admoneri, m o ­ do ipfe oculos habeat apertos, & videat ne in_j foveam cadat, contra qui folus viam incognitam ingreditur, facile in devia a b rip itu r, & abreptus quoque ignorat, quo præciie in loco diicefTerit-,, u t , ubi in viam re&am fe recipere t e n t â t , lo n ­ gius divagetur: Ita fi Philofophiæ Inftrumentalis ftudiofus & fuam & aliorum adhibeat o p e r a m ^ , non poteft non fier i, quin fecurius ac certius m e­ tam contingat propofitam. Alii enim inftituunt eutn de vera ratione inveniendi veritatem , i p re vero pariter follicitus e f t , ne in errorem incidar. Atque adeo eos non ita ut duces f e q u i t u r , ac fi ipfe cæcus eftet, fed tanquam focios concomitatur. Q u i v e r o propriis viribus hunc fibi conantur c o m ­ parare ha bitu m, non modo facile a veritatis t ra ­ mite difcedunt, verum ubi hoc etiam animadver­ tunt , & ab erroribus fe immunes reddere fata- gunt , ignorantes , quo in pun&o eos p r im u m u c o m m i fe r i n t , difficilius fe inde expediunt. At­ que hic eft ufus , hæc præftantia Philofophiæ lnftrumentalis arte comparatæ , præ illa notitia, quæ ex natura fine arte deducitur.

(29)

H ) ° < * 11

§. vu

D e U fit Logiez in genere.

S

I vero unius cujusque partis utilitas in genere refpiciatur; primo rationis cultura, quæ L o ­ gices nomine v e n i t , infignem utique præftat o- mnibus hominibus, in omnibus eorum cogitatio­ nibus , di&is & fa<flis, in quocunque demum., vitæ ge ner e fint conftituti. In unaquaque enim meditatione nihil eft afferendum, in unaquaque a&ione nihil fufcipiendum, cujus non fufficientes poflimus dare rationes; alias enim omnia noftra propofita fine fuo fruftrarentur. Sufficientes au* tem t u m potiflimum invenimus rationes, qu an ­ do intelleftum noftrum Logices ope excolimus. Hæc enim impedimenta refte judicandi removet & i nte lle ßu m fanitati' reftituit. Impedimenta», funt varii inrelleåus m o r b i, ut omnia pteejudi- c i a , & errores inde fluentes, q u i , ubi aliqua», or itur quæftio, vel in verbis vel fententia fa?pius latent , non fine magno veritatis detrimento. Hos autem Logiça in apricurn produ cit , e or um caufas naturam & indolem , nec non veram eos evitandi rationem clare ac pcrfpicue demonftran^ do. Hi s aurem remotis intelledlum fattirâtî re* f t it u i t, docendo ufum operationum ipfius in ve ­ ritatis in veftigatione, ut inoffertfô pede fine e r ­ roris periculo progredi liceat. Quod utique effi­ cit L o g i c a , quando , certas regulas p o n e n d o , of t en d i t, quid requiratur ad legitimum j u d ic an ­ di & concludendi modum.

(30)

ti

ss ) ® ( m

§. VIL

Prim a pars Logica, de id e ts, term im s, défini- ttombus ac divtfiombus.

P

Rimo quidem Logica nos docet, qu o m o d o o- m niu m rerum diftin&am & claram ha be b i­ mus ideam, notionem & perceptionem feu reprœfen-

tationem rei in mente, ut a variis varie e ffe rtu m .

Mine Logici praecipiunt de idearum n a tu r a , o r i ­ g i n e , & varietate, de obje&is e a r u m , de univer- falitate, particularitate & fmgularitate ac m u tu a inter fe invicem relatione : de earum claritate-» & diftin&ione, obicuritate & confufione : de i- dea adaequata & inadæquata , de difficultate item de varia & vera ratione ad eas perveniendi. De­ inde etiam Logici heic qu e qu e tradunt do&ri- na m de terminis feu voçibus & rerum nominibus , de eorum neceffitate^ indole, fignificatione, non G r a m m a ti c a , quæ refertur ad varias linguas, fed L o g i c a , quatenus refpondebunt ideis, nec e r u n t fine mente foni. Ad ideam diftin&am & c o m ­ pletam ffi nimirum compofita eft, ) requiritur, ut o*

mnes notæ a d f i n t , quæ fufficiunc ad r e m con- fianter agnofeendam & ab omnibus aliis diftin- ■ g u e n d a m ; hæ autem notæ ubi ad d u cu n t u r , d i d ­ atur definitio , de qua proinde Logici accuratiores

hac in parte admodum funt folliciti. Oftendunt, quomodo definitiones fint inveniendae & c on den ­ dae, earum requifira addu cen do , dividendo & vitia removendo. Huc etiam referri folet a n o n ­ nullis

(31)

H ) o

C 98

t

* r

nullis divifio, qua unus terminus vel idea c o m p o ­ r t a in plures fimplices relolvitur. Atque ita fa­ tis ampla & illuftris redditur hujus partis tra* da ti o .

§. VIII.

'V fa Prima partis Logica , 0 * quidem primo de ideis.

E

St aurem hæc confideratio admodum utilis ac necefTaria, huic enim ranquam bafi innitun­ t u r reliqua o m n i a , quæ ad d od ri n am de veritate pertinent. No n poliunt enim ideæ vel conjungi vel leparari , atque adeo nihil poteft concludi & afferi, nili prius ideas feu notiones habeamus. Q u o ­ modo enim quis affirmet vel n e g e t , judicet & ratiocinetur, & fimul ignoret, quid illud f i t , de quo judicium eft ferendum ? certe dXoyug ifte-» ratiocinatur. Sic cæcus non poteft judicare de coloribus , quum nullam eorum habeat idearn^ , qua? non nifi vi fu eft comparanda. Necefle igi­ tu r eft, ut f c i a m u s , qua ratione ad ideas fit p e r ­ veniendum,- antequam vero pollumus hoc cogno- f c e r e , idearum natura & origo prius eft addifcen- d a ; itemque fciendum, quarum r eru m ideas ha­ bere poftimus , quod objeflum earum dicitur. A d o d r i n a de uni verfallt at ey particular itate & fingulari- tate i dea rum , dependet omnis ratio concludendi; quicquid enim demonftratur , ab univerlali, in«, quo c o n ti n e t u r , inferri debet, atque hinc or itur fcientia. Ideae autem particulares gignunt tant um

(32)

opinio-2 4 W > o ( 8

opinionem, fingulares vero experientiam. P o r ro fi Logica novimus naturam ideæ clara, diflin- , coujttfa & ob [cura , ad&qmta & inadéquat a , facile etiam in cafibus obviis adnimadvertimus , qualem hujus vel illius rei ideam habeamus, di- ftin<ftamne an confufam , & fic pro diverfitate idearum, diverfa etiam debemus formare judicia, »vel ea omnino fufpendere, donec clariorem ide­

am nobis cö mp araverimus, nifi in errores d e d u ­ c a m u r . Sic fal(æ virtutum & vitiorum ideæ in-»

caufa funt, cur perperam de iis judicemus. Hac igitur Lo gic oru m opera liberamur ab ignorantia, cognitionis anguftia, obfcuritate & confufione.

§. I X

Z ) f a d o ftr im de vocibus.

I

N veritate cum aliis communicanda, opus eft fign is quibusdam & charaéleribus ad cogitatio­ nes exprim end as ; hæ autem voces dicuntur, qu æ licet ad eam Philofohiæ Inftrumentalis partem, , quæ de oratione a g it , pertinere videantur, n i h i ­ l o m i n u s , quoniam verba cum ideis adeo funt c o n n e x a , ut femper iis refpondeant, nec ipfi i- deain noftram aliis manifeftare poflimus fine o* pe terminorum ; ideo hæc do&rina ad hunc lo­ c um a plerisque relata eft. Si igitur velimus, ut a l t e r n o s accurate in telligat, certe addifcendum, quibus vocibus fit utendum. Hoc vero nos do­ cent Logici , quando præcepta tradunt de voci­ bus , de ratione diverfas earum fignificationes eruendi,

(33)

SS ) o ( » *r e r u e n d i , & fixas ac determinatas conftîfuendi, ut idea iis refpondens eadem fit loquenfi ac audienti. N e q u e eo ipfo operam & oleum perdiderunt; q u o ­ niam enim voces non adeo multæ fupperunt, quot funt rerum ideae, fed una pluribus r e f p o n d e t , hinc illi, qui hoc artificium Logicae ignorant, v o ­ ces modo in f t r i b i o r i , modo inlatiori lenfu , modo proprie, m o d o im p ro p rie ,m o d o ab iv c,rn o d c paflive ipfiaccipiunr, atque fic oritur inevitabilis in errorem lapfus.Deinde etiam nefciuntartendere ad vocum di» verfas fignificationes, quando apud alios occurrunt, fed tü exiftimant omnino hanc ideam, quam fibi, in- terdu fine ratione, familiarem reddiderunt, huic voci eiïe tribuendam ; quod fi vero inde non vera ori­ atur fententia, a u b o r e m falfkatis a rg uu nt: quum tamen ipfe aliam huic v o c i , etiam ex ufu communi, j u n b a m velit ideam, quæ verum & fatis c om modu m

producit fenfum.

> x

-Z)fus do£lrin& de œquivocatione.

F l E i c itaque locum habet celebris illa & admo- -■ dum noxia fallacia , Logicis diba ésquivocatio, quippe qua? non adeo a rd is includitur limitibus, ut eas tantum voces c o m pl eb atu r , quæ vel cafu vel confilio res diverfas connotant, & cuivis ftatim funt manifeftæ, fed o m n e s , in quibus vel formalis occurrit fignificationis differentia , pluri* bus ignota vel ad mini m um non animadverfa__/, unde tamen oritur fenfus diverfus & erroris p e ­ riculum. Et hac ratione adeo late diffunditur hæc fallacia , ut haud ulla vox f i t , quæ non certo

(34)

i6 g ; o ( %

fpe&U' poffit effe æquivoca. Sæpius fæpiusqueac­ cidit id ipfum in vita communi. E .G . fi quis pa- ô u m ineat cum artifice de opere quodam precio- fo perficiendo, ea conditione , ut pecunia ipfi t r a ­ datur , quam primum opus fit confe&um abfoiu- tumve*, æquivocatio latet in voce abfolutum. Arti­ fex enim opus contendit effe abfolutum , quando o* mnes ejus partes fune perfe&æ & præparatæ; qui vero paétum cum eo iniit, tum de m um opus ab­ folutum pronunciat, quando omnes partes funt:^ debito modo c o nj u nâ æ , & opus in loco libi de* flinato fit exftru&um & rite difpofitum. Hinc vel oriuntur litigia & proceffus , vel pars alterutra«, damnum capiet. Expedit itaque vel clarioribus fententiam fuam exponere verbis, vel quid per_> vocem abfolutum ac confefitm intelligatur, definire.

" §. XI.

TJfus doBrin& de definitionibus & divifionibm♦

A

D evitandam igitur hanc æquivocationem & obfcuritatem , apprime funt necefîariæ defini*

tiones. Eft autem definitio vel vocum vel rerum; illa nominalis, hasc realis d i c i t u r , utriusque autem cognitio plurimum prodefl:. Per definitionem e- nirn nominalem certa quædam & fixa notio, cum qualibet voce vel fono j q n g e n d a , co nft itu it u r, atque ita liberamur ab omni periculo æquivoca- tionis , omnibusque logomachiis. Per definitio­ nem vero realem interna rei natura & effentia,qua­ tenus a nobis cognofci p o t e f t , in apricum produ­ citur

(35)

c itu r , ut quam ideam, claram & diftin&am, de ea formare debeamus, nobis innotefcat. Hinc pa­ tet definitiones efle principiademonftrationis & ad­ minicula cognitionis. In cafibus enim obviis, ope definitionis animadvertimus rem ad hoc vel iftud g e n u s & fpeciem reru m pertinere. Quod fi ja m confiât, quænam generi vel fpecieidatæ convenianlt attributa , porro inde colligimus, rei obviæ hæc ipfa prædicata convenire. Ita etiam fine divifione

non nifi confufum de rebus conceptum ha b e m u s, propter c o m m u n e m naturam de qua participant«,’ Diftingvendo autem entia per fe fubfiftentia ab e- orurn a tt r i b u t i s , fpiritus a corporibus, & fic p o r­ ro , tunc tandem in penitiorem rerum cognitio­ nem pervenire iicet. Hinc regula notifïïma , qui

bene d iftin g v it, bene docet. Sicut igitur divifionesa- adeo funt utiles ac necelïariæ, ita etiam ufus do- éfrinæ hujus in Logica pertraéïatæ per omnia vi­ tee negotia fefe diffundit. Nifi enim iciamus, qu o­ mo do conftruantur ac inveniantur, eas nec con- ftruere , nec ubi opus e f l , adhibere poffumus ; antequam enim applicari poffunt, eas nec ma,neas efie, nec fuperflua continere, certi efle debemus.

§. XII.

Secunda pars Logica de propoptionibus.

P

Oftquam vero Logici docuerunt , qua ratio­ ne fufficientem idearum ac vocum cognitio­ nem acquirere debeamus, in fecunda parte offen­ dunt , quomodo ideas c o m p a r e m u s , easque vel

(36)

>* K Ï o c

componamus vel feparemus, adeoque judicia for­ memus , aliquid vel affirmando vel negando. Hinc m o ­ nent, inter duas ideas, quarum una fubjeflum, altera

praedicatum appellatur, certum ede debere ne xu m, fi fint componendæ,i. e. fi una alteri fit tribuenda. De- kide docent,rationem, cur una idea alteri tribui pos- fit, contineri inip fo fubje&o, idc^ interdum nece fia* rio, interdum fub certa conditione. In cafu priori oriuntur judicia univerfalia, in pofteriori particu la

n a . T u m quoque afierunt , idea s, quæ hac r a t i ­ one in uno judicio co mp ar ant ur , vel plures efie, duabus tamen æquipollenres, vel etiam duas tantum. Illud judicium appellant complexum , hoc vero in- complexum. Quatenus autem judicia cum aliis funt co m m u n i ca n d a, propofittones ea vocarunt Logici. Addunt nonnulla de enunciationum oppofitione,

quipollentia, Jubalternattone & converfione ; (ed p e r g i ­

mus ad ulum hujus do&rinae oftendendum.

§. XIII.

rU fu s do& rinœ d e P ropofitionibu*.

N

lfi inter fubjeflum & prodicat um rite di fee m e r e Logica d o c e r e t , in aliorum feriptorum in­ terpretatione maxime interdum hallucinaremur^, ubi hæc duo faepe funt inverfa , ut unum pro altero facile accipiatur ; adeoque hoc in pun&o Logica infervit Hermenevticae. Ita quoque necef- farium eft , ut cognofcamus quaenam propofitio- nes fint n eg a tiva , quænam nonnullae e-nim negativae efie v i d en t u r , ob particulam

(37)

negan-m ) ° ( M

*9

d i , quam in fe continent , quæ tamen funt affir­ mativae , quum parricula ifta non ad copulanu. referatur. Deinde, nifi ex præfcripto Logices dili­ g en ter attenderemus, an & qualis fit relatio inter praedicatum atque fubjeflum> facile affirmaremus ea quæ neganda effent, & contra n e g a re m u s , quæ af­ firmanda, aut Jimpliciter affirmaremus vel ne ga ­ r em us , quod non nifi fecundum qnicl, & certo re- fpe&u affirmandum vel negandum effet. Ob ni« Kiiam enim praecipitantiam , negligentiam, itemqj judicii penuriam , accedente infuper voluntatis perverfitate , nexum iftum perfpicere & determi­ nare non valent ii , qui arte Logica vel deftitu- u n t u r , vel eam non refle applicant*

5. XIV.

‘ZJJms do fir m a de prajtidiciis.

H

inc videmus > tot effe præjudicia , tot falfas propofitiones , quæ veritatis fpeciem m e n ­ tiuntur , ut ne iis quidem recenfendis vel t e m ­ pus vel charta fufficerer, quæque non aliunde o- r i u n t u r , quam quod ejusmodi homines fibi non perfpe&as habent determinationes fubje&i , fub quibus prædicatum ei tribui poffif, atque adeo ideas colligant, quæ colliganda? non effent. Sic conjungunt ideam honoris,divitiarum,voluptatum, cum ideafu- m æ beatitudinis: ideam contemtus,paupertatis, con­ tinentiae cum idea fummæ miferiæ : ideam au- d o r i t a t i s , antiquitatis vel novitatis, cum idea_. veri, ôc fic porro* Ciuod & Cicero fatis eleganter

(38)

I© H ) o C H

oftendit: Plura , i n q u it , w«//o homines judicanto- rfro , Æf/f amore , aut cupiditate , iracundia, aut dolore, dwJ , aut Jpe , timore , errore , permotione manis ; quam veritate , <*//* prafcripto , /r/r/j norma aliqua , aut judicii fo r mu- m ula, tff/J legibus *. Haec autem praejudicia re- centiores Logici adcurate admodum & propoiue- *runt, & quomodo ab iis cavendum (it , docue­

r u n t * * , adeo ut artis peritus fibi in pofterurrL. ab ejusmodi falfis judiciis & idearum feparanda- r um conjun&ione cavere poffit.

* Lib♦ 2. de Orat. p. m. 124. ** Autf. art Co­ g it. P.

1

, cap. 9. P -lIl- cap. 20. Bttddei Philofoph.

ln ftr. P. L cap. 2. Lang. Medic. M ent. /J. 2. cap. 4,

By del. Exerc. Rat. P. 5. Schmid. Fund. Philof. ration. P. fpec. 2. cap. f e d . 3.

5. xv:

do&rin& de Propofttionum affecliombns. ^ Æ p i u s accidit in v ir a communi, ut ea in uni- *3 verfum affirmentur, quæ tantum ratione u n i­ us partis funt affirmanda , & vice verfa 5 adeocp etiam hoc in caiu a Logicis difcendum , quid requiratur ad propofitionem univerfalem vel parti- ttcularem conftitnendam & intelligendam. Ne con­ fundamus fubje&um atque prædicatum , perma­ gn i intereftfcire rationem propofitionum compofita-

rum & fm plicittm , complexarum & incomplexarum. In compofitis enim funt plura fubje&a atque prae­ dicata , vel aperte pofita , vel occulte in propo-

(39)

« ) o c

m

3*

fitionibus Exponibihbus > quæ non pa rum obfcurita- tis habent. In Complexis, propofitiones indiderit es va*

fterdum ad fu b je & um , interdum ad prædicatunu» r efe ru ntu r ; modo funt explicative tantum , modo fimul determ inative , ut non adeo facile quivis vi­ deat , quid in iis fecundum au&oris intentionem, potiffimum affirmetur vel negetur. Atque hæcob- iervatio plurimum prodeft \ cum enim ejusmo­ di propofitiones in difputando u rg en tu r, una tan­ tum pars probari folet, altera omiiTa, in qua la­ tet falfitas. Qua? de propolitionum oppojitione tra ­ dunt Logici , infignem habent utilitatem ad di- ftinguendum inter contradi&ionem veram & a p ­ parentem, nifi enim hæc lint cognita, nuilus ef­ fet finis controverfiarum. Huc igitur & ea fpe- ô a n t , quæ de ftatu controverfiæ rite formando adducuntur. Illas vero præceptionum amba ges, quas antiquiores Logici de propofitionum fubal• tertiatione, converßone & equipollentia afferunt, non effe neceffarias , lubenter concedimus. Hic t a ­ men ufus doéhinæ de hifce affeåionibus propo- fitionum conftitui poteft, quod prima fundamen6 tum lit fyllogifmorum, fecunda lignum præbeat, quo bonitas definitionis ac divilionis explorari poffit ; tertia adminiculum adferac interpreta-* tioni *♦

* Schneid, p. 109.

§. XVI.

*Tertia pars Logica de ratiocinatione.

T

Ertia pars Logica? circa tertiam mentis 0 -

perationem v e r f a t u r , quam ratiocinationem dici:

(40)

yi

M

) o C 88

dicimus, in qua duarum inter fe c o m p a ratarum idearum convenientia elicitur ex utriusque cunu.

tertia convenientia , vel illarum difconveniencia_« intelligitur, ex alterutrius cum te rtia difconve- nientia. Hunc modum concludendi Logici v o ­ cant fyllogifmum, cujus confideratio apud veteres præfertim ut ramque paginam facit. Multa q u ip ­ pe adducunt de fyllogifmorum f i g u r i s , modis , regulis, m a t e r i a , form a, divifione. Recentiores vero , quidam uberius & clarius rem hanc ex- pofuerunt, quidam paucis tantum attigeruut, n o n ­ nulli etiam plane omiferunt, imo ut minus u t i ­ lem rejecerunt; in locum hujus tra&ationis fub- ftituentes doftrinam de connexione idearum *, de fundamento & criterio veritatis, deque i n v e n ­ tione definitionum , axiomatum , theorematum & problematum * * de ratione d e m o n f t r a n d i , feu conjungendi veritates incognitas cum prin­ cipio p r i m o , & mecfitandi feu examinandi res obvias fincere & exafte in ftatu fedato ac tran ­ quillo * * *.

* Lockiusde intellectu humano Lih. 4. cap. 17. §. 15. feq. ** Tjcbirnbaujen Medicina menus Vars /<?-

eunda Sefi. L m a é r ll.'da * * * Langii Medic, mentis P, lV .ta cap. 1. Memhr♦ 3. & Cap. z.dum

5

. XVII.

D e Zlju ac necesfitate tcrtix partis Logic X .

Q

Uod igitur ad hanc rem a t t i n e t , hoc primo certum atque indubitatum efto , hominem-. pofle

(41)

få ) ° C ??

non pofle fimplici rer um intuitu, earum rationem cognofcere , fed opus habere à cognitis' progredi ad incognita, atque fie prona confequentia u n um e x altero colligere, feu ratiocinari. De fyllogifmo aute m fi quod res eft d ic a tu r, exiftimamus eum non modo eiïe utilem fed & quam maxime ne« ceflarium : habet vero multas cautiones. V i d e n ­ d u m enim eft, pr imum ne nimium in fyllogifmo explicando defudemus atep citra neceflitatem fub- tiles fimus. Deinde ne debitum ei ufum deroge* m u s ; tum ut genuinam ejus do&rinam & r a t i o ­ nem obfervemus.

§. XVIII.

D e Syllogifinorum nimio cultu.

Q

Ui fyllogifmum penitius & operofius extricare fatagunt quam par eft, inanibus implicantur ipeculationibus ad praxin vitæ parum utilibus. Proinde etiam r o s arbit ram ur , ad dijudicandam fyllogifmi bonitatem non adeo neceffariam eiïe«* iftam fcientiam figurarum & modorum, itemque canonum & regularum omnium, quas veteres L o ­ gici adhibuerunt; funt enim adeo multae , ut dif­ ficulter memoria teneri poftint, & adeo tricis o b ­ noxia?, item arida? & jejuna? , ut non modo lo n ­ gu m tempus requirant & longam exercitationem, fed & ad cafus quosvis obvios ægre admo du m applicari queant. Quotus quisque enim noftrum e f t , qui fyllogifmum conftr ue ns, aut in diflerta- tiombus ad eum refpondens , pr imum difquirit , an in barbara\ vel cefare aut darapti fit

(42)

dus vel c o m p o f i tu s, an major & m în or fint uni* verfalesvel particulares, affirmativæ vel ne g a t iv æ , fecundu vel contra regulam aliquam in hac vel illa figura & m odo? N o l u m u s tamen veteres (ua lau­ de hic defraudare ; quin potius a g n o fc i m u s , eos magna cura & induflria n u m e r u m Inivifle o m n i ­ um ratiocinationum reéle concludentium. Sed hoc dicimus , fyllogifmum faéluro vel de bonitate«* ejus judicaturo non omnino neceffe e i ï e , ut & fi­ guras & m o d i , & regulæ illuc pertinentes, animo ejus obverfentur.

Lte r erat locus cautionis , ne debitum ufum' fyllogifmo d e n e g e m u s , aut plane e u m reji ­ ciamus ; fundamentum enim habet in ipfa m e n ­ tis operatione, deinde etiam multum confert ad

veritatem inveniendam aliisque demonftrandam-.. C u m enim omnia ratione animoque luftraveris, apparer, quotiescunque aliquid ab altero colligis, femper ibi locum habere fyllogifmum formalem *. licet non adeo expreffe p o n a tu r , fed una propoli- rio aliquando, ut prius cognita, fubintelligatun./. Veritates innumeras , easque incognitas , ope«* fyllogifmorum fuifle detedlas, offendunt M a t h e ­ mati ci, & quotidiana teflatur experientia. Qui autem cupis , per fyllogifmos, novas invenire«* veritates, o m n iu m primo ponas veritatem fatis cognitam. E. G. De motu occurrat cogitatio, cujus fi rationem cognitam habeas, fatis conflat,

§, XIX.

D e Syllogifinomm debito

(43)

) o C ^ ?r

nullam materia m vi propria & intrinfeca pofle moveri. Deinde applicetur hæc veritas ad fpe- cialia exempla, ut ad lapidem ex alto cadentem; hinc oritur fubfumtio ; lapis eft materia ; arque conclufio ; ergo vi propria & intrinfeca non po- teft moveri. Vides itaque te ope fÿllogifmi hanc elicuiiïe veritatem , efle aliquam caufam e x t r a s lapides quærendam , cur ex alto cadant , licet nulla fenfu percipi poterit«

* conJ\ fVolfii Ontologia §. 74. in not.

§. XX.

D e f a lf a Syllogifm orum reje& iorte.

I

TAllunt itaque , quotquot putant illud prius efle inventum, quod per fyllogifmos fit invenien­ dum. Quid? quod etiam ipfi fyllogifmorum con- temtores fub alio nomine rem eandem c o m m e n ­ dant. Quid enim aliud funt theoremata & pro- blemata ex definitionibus dedudfo * ? quid aliud

connexio veritatum incognitarum cum principio primo a nobis cognito * * ? quid denique aliud eft per» ceptio convenientiœ aut repugnantia duarum quarumvis idearum ; per unius aut plunum idearum in ter­ ventum * * * , quam fyllogifmi formales, in q u i ­

bus licet altera propofitio nonnunquam [reticea­ t ur , ea tamen , fi connexio in dubium vocetur, ftatim neceflario eft adducenda.

* Tfchirnhau/en p. m. 124. 129. * * L a n g .p .w.

298, * * * Lockius p. 302. J. 17.

(44)

Genuina Sjllogifmorum doElrina.

T

Ertium , quod requ ir eb am us, erat legitima d o å ri n a & ratio lyllogifmorum. Salvo igi-* t u r aliorum judicio , exiftimamus fyllogifmos & apte conftrui & rite examinari poiïe fine ulla ad figuras & modos redu&ione. Prim o enim vi­ dendum e ft , an propofitiones Tint v e r æ , unde_» deducenda conclufio; quod fi enim una falfa eft, patet ejusdem generis efle fyllogifmum ; licet conclufio interdum fit per fe vera. Deinde ob- fervandum , quomodo conclufio dependeat ex præmiffis; hæ namque interdum pofTunt elle ve­ ræ , & tamen conclufio falfa , quando inter eas non reperitur legitimus nexus. Si vero illumu cognofcere velimus , ipfa quæftio pr imum eft examinanda , ut fciamus quid probandum , aut ad quid refpondendum fit ; poftea m e d i u m , quo aliquid probatur, eft percipiendum, ut conftet , quomodo cum duobus extremis conveniat. Si enim cum neutro habeat nexum , pronum eft nihil quoque inde probari. Si autem medius terminus negatur de prædicato vel prædicatum de e o , affirmatur vero de fubje<fto , vel fubje- d u m de eo , aut contra ; tum prædicatum & fubje<ftum non c o n v e n i u n t, feu conclufio eft ne ­ gans. Si vero prædicatum affirmatur de medio termino , & hic quoque affirmatur de fubje<fto aut fubjeftum de eo ; fubje&um & prædicatum ne xu m habent, feu conclufio eft affirmans.

(45)

que hoc eft fundamentum & critérium omnium fyllogifmorum, fecundum quod componi & pro* b a n poiïunr. Hinc quoque in ea fum fententia, fyltogilmum æque bene, ii non melius, lie con* ftrui polle , ut propofitio minor priori loco p o ­ n a t u r , in qua fubje&um quæftionis comparatur cum medio termino. Videtur enim hic modus efte magis naturalis, fic enim pr ogredimur ab i- pia experientia & fa&i notitia cuivis nota & ob ­ via ; & hoc quoque confiât ab ipia refponfione ad q u æ f t i o n e m , feu r a t i o n e , cur c o n n e ß a n tu r ideæ. E. G. Q u æ r i t u r , an mens fit fpiritus ? A f f i r m a t u r , quia mens ccgitat ; debetne igitur illa pr opofitio, qua? prima eft in reiponfione, p ri ­ ma quoqj e(Te in lyllogilmo. Atque ita ab ente fingulari & individuo poteft quoque incipere fyl- logilmus. E. G. Hie eft p e c c a t o r , peccatoiL, eft obnoxius iræ Dei. Ergo hie eft obnoxius iræ Dei. Deinde etiam hac lolum ratione, m e ­ dius terminus genuinum (uum obtinet locum.. ; nunc enim bis ponitur in medio lubje&i & prae­ dicati, & cum utroque connedlitur.

§. XXII.

Tjfm doElrina de fallaciis.

L icet unusquisque hac ratione poffit v i d e r e ^J

quando aliquid ab altero legitime fit illarum, atque fic errorem evitare ; multi tamen fallo fi- bi p e r l v a d e n t , ideas conclufionis cum tertia i* dea rite c on v en ir e; idque vel ob attentionem^

(46)

mino-)8

a ) o c »

rrtinorem, vel im ag in atio n em , vel r e r u m obfcu- ras atque confufas ideas, vel ideæ cujusdam ne- ceflfariæ abfentiam, vel animi inclinationem, vel denique ob violentiam pravæ voluntatis atque«. affe&uum, indeque perverTe ratiocinantur & fal- fas ftruunt conclufiones, Hanc ob caufam , ne quid deeffet, quod ad veritatis cognitionem c on ­ duceret, placuit Logicis fpecialius hoc oftendere, & ipfos errandi modos enumerare ac digito quad monftrare. Dicuntur autem j a l l a c i quarum p r o ­ inde confideratio infignem affert utilitatem, funt enim in vita c om m uni adeo f r e q u e n t e s , ut ni­ hil frequentius.

§. XXIII*

D e Z)ßt Aletaphyjïcœ in genere.

P

Rogredimur ad alteram rationis difciplinamu, quæ fundamenta & principia ponit om n iu m aliarum veritatum , ejus quoque ufum pro m o ­ dulo ingenii declaraturi. Dicitur hæc Metaphy* fica & quibusdam Ontologia , eftque ufus ejus prorfus eximius. Licet enim occupetur circa—, ens in genere & generales ejus affedfiones , vel fi mavis circa noftros de rebus conceptus latio- res vel anguftiores ; tamen ad fingula quævis applicari poteft ac debet. Quicquid enim exi- f t i t , præter attributa fibi propria & a reliquis diftin&a, Temper convenit cum aliis in quodam univerTaliori, imo multa habet cum omni ente communia , adeo u t , in ratione ejus explican­ d a , femper fit adfcendendum ad notiones uni-verla*

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :