Dissertatio chemica de analysi lithomargæ, quam venia ampliss. ord. phil. præside mag. Torb. Bergman ... pro gradu philos. publice ventilandam sistit stipendiarius Gyllenhjelmianus Carolus Dieteric. Hjerta Westrogothus. In auditorio Gustaviano majori d. 1

Full text

(1)

DISSERTATIO CHEMICA

DE

A

N

A L

Y

S I

lithomarg^,

QUAM

VENIA AMPLISS, ORD. PH1L.

PR^ESIDE

Mas.

TOR

b.

BERGMAN,

Chemie Proe. Reg. et Ord., nec non Equite

aurato

Reg. Ord. de Wasa ,

PRO GRADtT PHILOS.

publice ventilandam sistit

stipendiarius gyllenhjelmianus

CAROLUS

DIETERIC.

HjERTA

# westrogothus.

IN AUDITORIO GUSTAVIANO MAJORI D. 15 JUNII 1782.

U PS A LIAR,

APUD JOHAN. EDMAN,

(2)
(3)

DE

ANALYSI LITHOMARGAE.

Quorfum igitur nos corporibus circum undique ßpti,

Materia decus acformatn, externumque nitorem

Mirtimur tantum, fumntoque in cortice rerum Ludimus? Internam cur non penetratnus in adem

Natura, atque adytis immitti pefcimus ipfts'i

elebris A. F. Cronstedt in fua Mineralogia inrer terras argillaceas profapiem diflinguit, fub nomi¬

ne Litbomavgae, cujus fequentes Itaruit

chara£te-res a): 1:0 Lubrica fuperficies, quae inftar faponis

foli-di ta£lu glabra fentitur, quamdiu ficca manet. 2:0 Mas-fa aquae immerfa in minores portiones fucceflive» Ted in¬ trä pauca momenta dividitur

5 moleculis cafeofis vel

coa-gulatis haud diilimilibus, eam tarnen fubtilitatem non

ad-quirit, ut perfekte fiat plaftica. 3:0 Igne facile

redigi-tur in fcoriam albam vel rubefcentem, quae

fpumefcen-tia majus quam antea occupat volumen. 4:0 Fra£tura:

irreguläres concavse funt vel convexee.

Tres tantum varietates defcribit: Osmundicam,

Tar-taricam et Lemniam, Ted fuis criteriis congruenter Hamp-fhirenlem addere debuiflet, genuinam nempe terram

fullonicam, Ted hanc non vidit, difficulter adquirendam, ob vetitam exportationem, ideoque conje&ura aliorum

Anti-Lucretiws.'

§

i-Criteria

Lithomargae.

A in.

(4)

85-z De

Analyfi Lithomarg<e.

nixa defcriptionibus, inter

fme£les

collocavit.

Hae

fln-guke, excepta

Tartarica,

quoe

adhuc

defideratur, in

col-le&ione Mineralium Acadfijjiiae Upfalienfis occurrunt,

earum igitur compofitionem et

huic

innixam

indolem

heio fumus exploraturi, ut pateat, num

unicam

pluresve

Argillse fpeciem

conftituant,

Ceterum

terram

fuUonicam

follicite examinandam judicavimus, quum ob

infignem

in prasparandis ianeis pannis

ufurn, magni

inrerfit

eam adcurate cognofcere, ut, ubi taii opus

iit, i

do

ne a

qiue-ratur et rite dignofcatur.

§■

n.

De Ar

gilla Lem nia.,

A) H^c terra ab infula Maris Aügei Lemaos, ubii

effoditifr, nomen olim obtinuit et eriamnum retinet,

quamvis folum natale jam Stalimene audiat.

Sigillum

caprinum ( cciyos ) vocata fuit, quum e

finu

ter¬

rae extra&a, tempore Dioscoridis, cum

fangvine

hircino

illam depferint Veneris facerdotes,

paftillisque

e

mafla

förmatis caprae figuram imprefTerint. Vivente

Galenq

Fangvmis immifcendi ritus aboleverat,

aliis

aeque

ridicu-Vis locum relinquens. Dum Bellonius infulam vifitaret

non nrli die vi Augufti quotannis aperta fuit vena,

pre-cibus antea fufis a Sacerdotibus: tanta eximebatur

por-tio, quanta fequenti anno fufficere credebatur , quo

fa-£io introitus terra occludebatur, eamque gravi poena di-movere impediebantur incolte. EfFoiTcE maxima pars

Conftantinopolim mittebarur, figillo Irnperatoris

deco-randa , hinc Turcica non raro appellata: reliquum

ven-debat infulae Gubernator, vel rude, vel fuo> fignatum

figiljo. A ternporibus

dudüm Homeri

et

Hesiodi

tanti,

facta fuit, haec terra, ut non niü peculiaribus

obfervatis

(5)

ex-De

AnaJyfi Lithomargce.

caeremonis e terra extraheretur, eamque tam interae ,

quam externe propinantes, eximia vi alexipharmaca,

diaphoretica, deterftva et vulneria praeditam effe adfe-verabant b).

B) Qua fnciem externam colore plus minus

lutefcen-te diftingvitur: incarnatam nondum vidimus. Maflae

opacae fuperficies glabra eft et nitida, acharae inftar, prae-fertim in novis fra£luris, quae fere femper concavae et

convexce funt. Labio interiori applicata adhaerefcit. For¬

ma glebarum externa eft amorpha, angulofa, nulloque

modo determinata. Moleculee conglutinatse fubtilitate ea

gaudent, ut nec palpari, nec videri poflint difcretae.

Durities ungv$ rafilis. Odor terreus et fapor nullus: inter dentes fere inftar febi fe habet et iiliceum parum

fentitur. Fiflurae vetuftae faepe nigrefcunt. Illa, quam

heic defcribimus et fequentibus exploravimus

tentami-nibus, non fuit fignata, fed rudis, in noftris

Pharmaco-poliis emta.

C) Aqvje immerfä gleba fponte dividitur in majora

fruftula, idque cum quodam ftrepitu. Haec fruftula

ite-rum in. minora dehifcunt , quod tarnen non eo usque

pergit, ut impalpabiles oriantur particulae ,

fed,

quae ul¬

timo remanent, magnitudinem habent tam vifu, quam

taflu difcernendam.

Terra lemnia pulverata et in pondere fedecies ma¬

jore aquee deftillatae deco&a per femihoram, papyrum

non glutinatam duplicatam tranfit , fere

cryftallina,

ad-eft tarnen levis e moleculis argillaceis fufpenfis albor, qui

difcerni poteft. Haec papyrum heliotropii nec rufat,

nec rufatam reftituit, hoc eft, nulla praebet indicia acidi

A 2 vel

(6)

4 De

Ånalyfi Litbomarga.

vol al kalini falls liberi. Argentufn nitratum albas pro* creat nubeculas, quas luci diurnae expofitae nigrefcebantj

hydrargyrum nitratum albas moleculas mox producebat;

terra ponderofa falita nullo modo deturbabat.

Terra in aqua inter manus fricata nullam generat

fpuniäm,"uti fapo, impüritates tarnen üetergit, licet

tar-diuS; quam fequentes,

D) Terra lemnia pulverata et in vafe vitreo igki,

per infenlibiles gradus ad candefcentiam usque audio ,

expofite , vapores aqueos eruclat una cum odore grato

aromatico. Papyri readlionibus idoneae, rufa fernambuco

et caerulea heiiotropio tin&a, vaporibus memorafis

paul-lum mutanrur, prior flavefcendo , pofterior paullum ru<

fefcendoj quod acidi perquam debilis prsefentiam prodit. Dum fuiidum vafis circumdans arena rubefcere incipit,

pulveris eolor fufcefcit, fed haec obfcuritas candefcenria

perit et priftinus redit color. Niger color , qui

ignitio-ne iterum evanefcit, oleofi quid innuere videtur , quod

primo in carbonaceum abit et dein mox combqrendo

de-itruitur. Operatione peradla pulvis refrigeratus e

cente-nario 17 fere libras amififfe reperitur,

Frustulum in carbone ope tubi ferruminatorii

flam-vi# expoßtum non decrepitat, nigrefcit, funditur cum

ebullitione, fcoriam relinquens fpumofam, fufcam. Sale

Microcosmico quidquam initio folvitur cum

effervefcen-tia, fed reliduum dein vix diminuitur: borace refiduum

melius corroditur , fed totum lenre confumitur: faJe

fo-dae notabilis provocatur effervefcenria cum ftrepitu. Hing

quidquam adeffe terrae aerarae, maximam vero partem

ef-fe liliceam , elucet. Globuli vitrei colore martiali vix

(7)

De

Annlyß Lithomargcs.

S

E) Frustulum acidis expofirum menftruis nullam

exhibet effervefcentiam: pulvis quidem motum. excitat,

fed non alium , quam a fola aqua eidem adfufa,

bullula-rum aerearum haud exiguum provocante numerum.

Ut principia proxima adcurate cognofcantur femper opus eft j ut parvis idoneisque experimentis primo ex« ploretur , quaenam er quot fint c). Hoc indagato optima

eligi poreft methodus, qua illorum quantitates funt

de-terminandse. In cafu praefente analyfin modo fequenti inftituere convenientifiimum judicavimus. Centenarium vel ioo libras docimafticas in pulverem redaclas parvcs Cucurbitae virreae, una cum acidi vitriolici

concentratis-fimi duplo immifimus, alembicum cum recipiente ope

idonei luti adaptavimus et balneo arenae torum

appara-tum commifimus. Lenis calor vaporem acidum expulit,

qui exploratus acidum continebat muriaticum, e

decom-pofita muria fine dubio ortum. Major aeftus nullos

fio-res ammoniales exhibebar. Fugato denique acido

fuper-fluorefiduum aqua deftillata probe elixabatur, quo fa&o, exficcatum 47 libras pondere efficiebat, cujus pars

quar-ta fiiiceurn fubtile et albidum erat, tres reliquse pulvere

paullo grandiore et purpurafcente conftabant. Hic

co-lor acido falis extrahi poteft et ferro debetur.

SoLUTio acido gaudebat excedente., continens argib

lam, ferrum calcinatum, magnefiam et calcem, quod

praecedentibus tentaminibus parvis innotuerat.

A $ Ur

c) Si parce adeft calcareum Alkali vegetabili tartarifato früftra

exfpedtatur praecipitatum. Aquae fontanse' Upfalienfes, quae minimo

acidi facchari cryftallifati grano nubeculas c-t ftrias albas intra pauca

momenta exhibent, alkali vegetabili tartarifato vel centies ponderofio«

(8)

6 De

Aualyß Litbof/zargte.

Ut haec feorfim haberi ponderarique poftent,

folu-tionem in duas partes exa£le aequales divilimus. Prima calci et magneliae, altera argillae et

martiali

indagandis

infervitura erat.

Prima fervida ad amuffim calce aerata faturabatur ,

adeo ut nec magis , nec jufto minus praecipitantis

adhi-beretur , quo

ipTo

argilla et martiale omne deturbaban*

tur , fed magnefia tota quanta reftat, quippe quae

calce

quidem ufta , non autem aerata , dejici

poteft

d).

Sedi-mentum in filtro colle£tum aqua deftillata fervida

elixa-batur, donec omne gypfum folutum erat. Dein

folu-tio ad ficcum vaporans calcem magnefiamque vitriolatas

exhibebat, quae aqua fervida parca feparabantur,

fed

quum vix evitari

poflit,

quin

gypfi quidquam lirmil

Tu-fcipiatur, hoc iterata

ad iiccum evaporatione

et

folutio«

ne fecernebatur. Magneftae vitriolatse folutio in noftro

cafu per alkali aeratum praecipitata

dedit

3,1,

calx

au¬

tem vitriolata eodem medio 2,7, fubtra&o nempe pon-dere cognito calcis aératae , inftar praecipitantis antea

ad-ditae. Hi numeri duplicati quantitatem utriusque in

cen-tenario indicant, Probe notandum eft, quod liquores

poft praecipitationes,

alkali

aerato

factas, reftdui,

ope

a-cidi aerei portionem fedimenti folutam teneant, quam

per horae quadrantem

ebulliendo demittunt

e).

Haec

prae-cipitato eft

addenda,

ut verum

habeatur pondus,

-

Alte-d) Opufc. vol. I, pag. 132, 334.

e) Quod etiam argilla acido aereo folvi queat in Opufc. Vol. 1 pag. 32'adferitur. Certa forte phlogifti dofis argillae folutionem ju-vat, eodem modo ac calcium quarumdam metallicarum. Stannum ri¬ te dephlogifticari debet, ut menftrua acida fubeat, fed nimis

fpolia-tum, omnem eorum vim eludit. Phlogifton igitur juvat, non autem folvit. nifi inuiitato loquendi modo fpecies novitatis quaeratur. Qui

(9)

De

Analyß Li-tbomarga,.

7

Alterum folutionis dimidium alkali, quod

phlogi-fticarum vocari folet , deturbatüm, fedimenti caerulei 12

dabat libras, ferri completi 2 et calcinati 2, 7 indican«

tes. In centenario igitur 5, 4 martialis adfunt, praeter

portiunculam, qua filiceum coloratur.

Liquor filtro colatus argillam , magnefiam et calcem

vitriolatas continebat, quarum prima jam qüscrebatur fo-la. Solution! igitur in volumen 6 circiter pollicum cu-bicorum coarftatae, et ad gradum -{- 90 Thermometri Svecani calefaftae, fenfim addebatur magneßee aeratae tantum, quantum requirebatur ad delendum perfe&e ex-ceflum acidi , adeo ut papyrus heliotropii nulla amplius

veftigia proderet. Ne additamentum juftos excedat

limi-tes, quaevis portio plene folvarur oportet, antequam

no-va immittatur. Saturitate expleta, liquor per horte dimi¬

dium ebulliat et fedimentum coiligatur, quod nihil aliud

eft, quam argilla exafte faturata vitriolico acido.

Scili-cet alumen, uti notum eft, exceflum acidi requirit, et fine illo tarn folubilitatem, quam confvetas alias propri¬ etäres amittit. Hic exceftus variis tolli poteft modis, et hoc fa£to decidit argilla exa£te fatiata fere infolubilis /).

Sedi-contrarium urget, methodum defcribat, qua argilla phlogifto folo in aqua folvi poteft. Argilla. quoque acidi aerei portionem igne torta

revera eruftat.

/) Exceffus acidi in alumine tolli poteft alkali, calce,

magne-fia, innino argilla pura, ferro vel zinco. In Opufc. Vol. i. p. 334

calx aerata adlnbetur ad feparandum alumen a magnefia vitriolata, et hoc medium numquam fallit, nifi ftudio fucceflus eludatur. Si quis

ad fallendum folutionem valde diluit, et calcis aeratae majuscula

fru-fta loco pulveris addity is effedhim fane experiétur qualem defiderat, hoc efts vix fenfibilem. Gopiofa aqua aluminis removet particulas a

contaftu calcis, fine quo nulla fit decompofitio: praeterea fruftula

longe minorem porrigunt fuperficiem, quam eadem i pulverem

(10)

8 De

Analyfi Lithomargx.

Sedimentum , in alkali aerato foluto quantnm fatis dige»

flumj argillam probet viduam, quae in

noftro cafu Iota

et ficcata ic, $ libris aequivalebat, ejus igitur in

centena-rio 21 reperiri videntur.

Hmc argillaceum determinandi methodus aeque

fida,

ac cornmoda eft. Et, quüm centenarius aluminis puri

et cryfitallini fedecies aquae

deftillatse

majore

pondere

fo-lutus, nec non in temperatura -f- 90 graduum fenfim

exacteque acido excedente liberätus ope

magnefiae

aéra*

tae, porrigat argillse vitriolico

acido adcurate

fatiatae

li-bras 36, e praecipitatij rite ficcati, pondere dato a, mox

18. 100a (i

dijudicari poteft argillae

quantitas

quxfita

= =—*

Saturitare obtenra folutio in triplo minus volumen vapo-rando coar&ari debet, antequam fedimentum in filcro

colligatur. Similiter lamellis

zinci, fub malleo attenuatis,

^

\

prsecipitatio

fieri

poteft.

Solutio

aluminis

leniter

vapo-rando usque dum non nift o&äva circiter pars refter, parum dimittit,

Ted

aquani

in väpores

refolutam aequali

volumine reftituendo omnis la£le(cit et argilla exa&e fa-turata decidit. Haec autem via vix infervire poteft, nam zincum vitriolatum exceflum quoque acidi requirit, ideo-que nota idonea, qua

moderetur operatio

defideratur.

Ex

ratiuncularum forte adfpernatur. Qui autem certam cupit

conviftio-rem, commifceat determinata aluminis et magnefiae vitriolatae ponde-ra, folvat ea aquae tepidae quantitate, qua opus efi , addat dein fen¬

fim portiones cretae purae et pulveratae, usque dum folutio nullo mo¬ do heliotropium rufet. Solutio interea teneatur in forti digefiionis seftu, fi enectus defideratur velox, alioquin temperatura media fufficit. Denique exceflii acidi cleleto, liquor per filtrum tranfeat, et

augea-tur aqua mafiam lavante, vaporet ad ficcum et verum magnefite vi¬

triolatae pondus, nullo aktmine contaminataa, fed portiuncula gypii exigua, quae parca fol.utionis aqua manet infoluta. Experimentum

(11)

De Analyfi

Litbomarga.

ß Ex allatis concludimus in centenario argillae Lem-iiias contineri filicei 475 calcarei aérati 5,43 magnefiee

aeratae 6, 23 argillae 19; ferri calcinaci 5, 4? nec non humidi volatilisque materiae 17 ( mom. D), Numero«

rum ab experimentis dedu£lorum fumma 102 efficit, Ted

exiguus exceffius exficcationj argillacei, quae aegerrime

juftum limitem attingit, jure eft: adfcribendus.

§■

»i.

De

Årgilla

Osmundica.

Ä) H^ec foboles eft montis Osmund in parcecia Rätt¬

vik Dalekarliae orientalis, ubi ftratum efficit 3pedes

cras-fum. Petra hujus montis eft calcarea, dura, quae ftra-tis argillaceis et fchiftofis intertumpitur: petroleum plu-ribus locis occurrit, praefertira in Schifto. Singula

mo-menra adcurate defcripta et delineata reperiuntur in

A-«ftis Stockholmenfibus g).

B) Color argillae cinereus eft, plus minus faturatus.

Superficies fubfcabra, quafi un£ba. Particulae amorphse.

Compages ftratofa videtur, non tarnen reguläres feparari

poffunt lamellae, Ted frufta majuscula franguntur angulis

acutis, concava vel convexa fere inftar filicum.

Duri-ties paullo major, quam in Lemnia. Maffia opaca labio

interno forriter adfigitur. Fiffurae vetuftae ochra flaven-te veftiuntur. Odor terreus. Sapor nullus: inter den«

tes filiceum haec magis prodit, quam argilla Lemnia.

C) Aqu,e immiffa fatifcit eodem omnino modo ac

terra Lemnia, fed paullo fubtilius. Hume&ata et inter manus fricata non fputnam generat, interim tarnen

(12)

to De

Analyfi

Litkomarga

Pulverata et in aqua defiillata per

femihoram

de-«o£ta filtrum düplicatum tranlit perfe&e

clara

, quae re-a&ionum papyros non mutat;

fed

argento

nitrato

exi-gua oritur

praetipitatio,

quae

lu'ci

folari

expofita nigrefcit.

D) Pulverata igni) fenfim ad

candelcentiam

usque

increfcenti, expofita vapores eru£lat aqueos et odorem

empyreumaricum. Rea&ionum papyri

acidum indicant.

Mafia ante ignitionem nigrefcit fed

pofi

illam color

ite-rum diluitur* Facta refrigeratione e centenario 18 librae

defiderantur..

Frustulum in carbone ope tubi ferruminatorii

fiajji-ma expoßtim decrepitar,

nigrefcit, funditur

cum

ebullitio-ne fcoriam praebens fpumofam albam. In fale

micro-eosmico eodem fe gerit modo- ac argilla Lemnia, gra-num vero immifium albefcit,. In fale; fodae

effervefcen-tia minor apparetc.

E) Analysin eodem omnino: modo abfolvimus ac de

argilla Lemnia

di£tum

eft.

Parvis quidem

experimentis

exilitas magnefiae innotuerät,

fed

ut haec eo adcuratius

nofceretur, folutionis dimidium pulvere cretae exploravi-mus, quod magnefiae non nifi quartam librae exhibuir«.

Singulis momentis colle£tis- apparuit, quod

centena-rius argillae osmundicae. contineat circiter

filicei

farinacei

albi 60, calcarei 5,7, magnefiae o, 5 , argillacei 11, 1 ,

ferri calcinati 4, 7 et 18 ^umidi volatilisque materite,

Experimenta dederuntargillacei 14, 1 et calcarei 5,7;

fed exceflus 3 , 8 ab hifce principiis minus perfede

£cj-«atis in primis derivandus videtur.,

(13)

De

Analyß Lithomarges

u

§.

iv.

De

Argilla Hampfhirenfi.

A) FLec in Anglia effodirur in diftri&u Hampfhrre,

fed exportatio prohibita eft, ideoque vix ni/i frulia col-le&ionibus mineralogicis idonea haberi pofiunt. Füllo¬

rtes illa diu ufi funt, fed jam in variis officinis

Angliae pannüs alio artificio perficitur, illum nempe cum fierco*

re fuillo et urina humana calefafta pedum ope proterendo.

B) Color fufcus vix fenfibiliter virefcens, venis

dilütioribus flaventibus diftin&us. Maffa opaca quodam-modo ftratofa apparet, non tarnen ita dividitur. Durities

paullo minor videtur, quam praecedentium. Particulae

amorphae funt, fed ungve facile polituram recipiunt

ni-tidam. Fra£furse fubfcabrae pun£tis inftruuntur eminen-tibus et obfcuris. Odor terreus. Sapor nullus. Labio intus applicata adhaerefcit. Inter dcntes filiceum

parum

dignofcirur.

C) Aquje immifla fatifcit uti praecedentes. Nullam in

aqua fpumam generat j fri&ione egregie tarnen detergit.

Pulverata et in aqua deftillata per femihoram

de-co&a, filtrum etiam multiplicatum tranfit turbida

fubti-lifiimis moleculis, quae perluciditatem minuunt. Huie aquae, fi terrae ponderofae falitse infiillatur folutio nulla

obfervatur praecipitatio , quod acidi vitriolici, gypfi> all-orumque falium, qui illud fovent, abfentiam indicat.

Argentum vero nitratum mox fedimentum la£lefcens

fecernit, quod folis expofitum radiis repente nigrefcit,

unde acidi muriatici praefentia fit indubitata.

D) Pulverata ignique ad candefcentiam nsque fen- v

fim increfcenti expofita, nigrefcit ignirioni propinqua ,

(14)

/

/2 De

Analyfi Lithomarg<*.

fed hic color cito evanefcit majori seftus

gradu.

Interea

vapores aquei et paullum acefcenres

eru&antur.

Refri-geratione fa£la 15- iibrae e

centenario

delideranrur.

Frustulum in carbore flamma expofitum decrepi«

tat, minus tarnen, quam argilla osmundica, nigrefcit,

funditur cum ebullitione in fpumam fpongiofam fufcam.

In borace, Tale microcosmico et alkali minerale eodem

plane modo

fe habet,

ac

argilla Lemnia.

E) Analysis fimiliter ac cum praecedentibus duabus

Lithomargis inftituta fuit et in centenario

invenimus

fi-licei farinacei e ferro fiaventis 51, 8; calcarei 3,3;

ma-gnefiae o, 7j argillacei 25, ferri

calcinati

3,7 et

humi-,

di volatilisque materiae

Excessu unius tantum librse argillaceum

mul&an-dum credidimus.

Per volatilem materiam heic et in praecedentibus

intelle£lum volumus, non tantum oleofum deftruöum, fed etiam aciaum muriaticum, vitriolico e fua bali ne-ceflario expulfum ( conf momenta C 8c D ). Quaenam fit haec balis parvis quantitatibus aegre dererminari

po-tuit, murise tarnen

veftigia

apparent, etfi exigua in aqua

cum qualibet exp oratarum varietatum deco£ta et

filtrata

(momenta C ). Saus ammoniaci nihil indagare

potui-mus: majores forte requiruntur maflae tentaminibus

fub-jiciendae, ut fenfibile furgat fublimatum, quam

jam

ad-hibere licuit.

v. Corollaria,

Pr.ecedentes comparando defcriptiones et analyfes

fequentes coliigi poflunt conclufiones»

(15)

De

Analyß

Lithomargt*

ij

A) Qua extermim babitum magna inter varietates

exploratas occurrit convenientia, et vix alia, quam

gra-clu folo, differentia. Maxima, quae externis fenübus

nofcirur difcrepantia, in colore, glabra et nitida argillae

Lemniae fuperficic confiftit.

Idem fere valet*de qualitatibus, tam in aqua, quam

in igne.

B) Qua compofitionem exigua quoque reperitur diver«

fitas. Eadem funt in fingulis principia proxima, pro

portio tarnen plus minus variat. Ut haec in oculos

cla-rius incurrant, fequentem formavimus tabulam, quae in

centenano cujuslibet contentorum pondera centefimis

exprimit

Argilla Le- A. Osmun- A.

Hamp-Centenarius . mnia; dica; fhirenlis.

continet pulveris filicei 47, o 60,o 51, g

calcis aeratae 5,4— 5,7——— 3,3 magnefiae aeratae— 6, 2 o, $ o, 7 argillae — 19, o -n,1—; 25,0 ferri calcinati —— 5, 4 4,7 3, 7 humidi etvolatilis materias 17,0—-——i8jO 15, $

C) Itaque in fyftemate naturali Lithomargae

Cron-stedtii unica n diftin&amque efficiunt argillae fpeciem,

quamvis magnefiae dofis fit in duabus varietatibus valde

exigua: haec Lithomargae nomine tamquam triviali

di-ftinguatur. Cum Zeolitho valde congruit habitu, nec

differt compolitione, nifi magnefiae portiuncula, quae in hoc defideratur. Cum nonnullis margis quaedam etiam adeft adfinitas, fed in noftra, nexus non mere

mechani-cus eft, ut in marga, quae ideo in acidis luculenter

effer-vefcit, licet faepe minori calcarei magnefiaeque dofi in«

ftru£la, quam Lithomargae defcriptae.

(16)

Ci-H Be

Analyfi Lithomarg

Ceterum , quamvis in exploratis varietatibus

argil-laceum maxirne quartam ponderis partem efficiat et

fili-ceum plerumque ultra dimidiam, nec tarnen D:us

Cron-stedt, nec ullus alius mineralogus ad filicem easdem

rele-gavit, idque jure optimo, tanta enim eft in argillacei

fa-cultatibus intenfitas, ut ejus longe mirfor ingrediens quanti-tas indolem nihilo minus totiusmaffie diftin£te determinet.

D) Quum argilia Hampfhirenfis in officinis fullonicis

cgregie ferviat, ex hujus Analyfi indolesfullonica dijudicari

poteft. In hac operatione duo in primis quaeruntur mo<

niimenta, ut nimirum i.-o fördes detergantur; 2:0 ut

lane-orum filorum pili contorqueantur, unde craffior fit tela

denfiorque. Omnis argilia utrique huic fini infervire pot¬

eft, modo fimul noxiis careat facultatibus. Siliceum

nem-pe requiritur farinaceum et fubtiliffimum, nam majora

grana fuis angulis fila rodunt, immo fub malleis fecare

pöflunt: argillaceum non nimis parcum, cito in aqua

deli-quefcat, ut neceffariam obtineat tenuitatem et operatione

finita elui queat; nullo colore inquinante, nec virriolico aliove peregrino panni rinctum mutante, foetum;

pau-xillo calcarei aerati doratum aeque eft idoneum, fed

ube-rior copia macre facit, qua non tanrum tenacitas

impedi-tur, ad pilos complicandos neceffaria, fed illa quoque

lu-bricitas, qua fila contra vim externe illatam fervantur.

Omne pyritaceum abfitoportet. Qiiod alioquin ferri calx

fine menftruo fit innoxia patet e Hampfhirenfi,

quae illa mi-nime caret.

Quin Osmundica, fi moles neceffaria ejus bonitatis, ac explo-ratse, haberi poffet, nulli dubitamus. Sapones in fulloniis quidem terris melius infervirent, nifi plerumque eolores fenfibiliter adficerent. Ad purganda lintea omnis argilia fatis fubtilis & nullo colore

inquinans, ufurpari poteft. Nulla quidem obfervatur fpumefcentia,

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :