Dissertatio chemica de analysi ferri, quam, venia ampliss. facult. philos., præside Torb. Bergman ... publice ventilandam sistit Johannes Gadolin, Aboa-Fenno. In auditorio Gustaviano majori d. 9 Jun. anno 1781

Full text

(1)

DISSERTATIO CHEMICA

DE

ANALYSI

FERRI,

QU AM,

VENIA A MV L ISS. FACULT. THILOS

PR^ESIDE

Mao.

TORE.

BERGMAN,

CHEMIJE PROF. REG. ET ORD., NEC NON

EQUTTE AURATO REGII ORDINIS DE WASA,

PUBLICE "VENTIL AND AM SISTIT

.

JOHANNES GADOLIN,

ABOA-FENNO. IN AUDITORIO GUSTAVIANO MAJORI d. 9 jun. anno 1781. U P S A L I JE ,

(2)
(3)

DISSfcåTATIO CHEMICA

DE

ANALYSI

FERRI.

Qua frafenti opufculo defunt, fupplcat atas.

QuINTILIANUS.

5-Varieta tes ferri.

In

generi,

triplici

vel

generatim

enim

crudum

ftatu

ferrum

(fvetice

humano

tackjärn)

funden-

infervit

do noftris adaptatur ufibus,

vel

cufum (ftang

järn)

,

fub malleo ulterius fcite tortum, in noftra commoda fi-guras induit

innumeras

,

vel

denique

fub

chalybis nomi¬

ne , eximia inftruclum

elaflicitate,

duritie,

ilabilitate,

a-liisque facultatibus , mirum quantum

praecedentibus

ante¬

cedens , ingeniofiilimis

artificiis

idoneam

porrigit

mate-riem. Sed praeterea in

quolibet

flatu

multifarise

funt

mu-tationum fcaturigines.

Refpe&u ferri

crudi

non tantum

minerarum operatur multiplex

differentia,

fed etiam

fur-norum difpares flru£luree &

magnitudines,

combuftibili-um, igni alendo

necelfariorum,

indoles & copia,

fol-liumque perfe£tio , tam qua

fluminis

aerei

vehementiam,

quam qua ejusdem

dire&ionem &

ubertatem.

Sola,

re-fpe&u carbonum, mineras,

quavis

vice

fimul

ingeftae,

mu-tata propor.tio, plures generat

propriis

nominibus

diliin-ctos gradus. Hinc habemus

crudum

phlogifto

onuftum

{nodfatt), quantum fatis

dotatum

(fulifatt,

lagom

malmadt)

& eo denique parce

inftrncfum

(hård/att,

fättjärn),

(4)

li-1 De

analyß ferri.

liqua plus minus notabilia difcrimina ficco, ut ajunt,

pe-de jam praeterimus.

Ffrrum crudum, ut malleo fiat obediens, denuo

plerumqtie igne eft cogendum periteque tra&andum, ut minimis fumtibus maxima adquiratur optimi ferri cufi

quantitas. Praeter ferri crudi indolem , foci ftru&ura,

carbonum bonitas Sc menfura, flatus inclinatio &

efflca-cia 3 funt momenta, quae flngula multas

procreant

diver-fitates, fed quamvis etiam haec eadem ponerentur, ipfius tarnen operationis moderamen haud

paucas gigneret.

Quae jam apud nos in primis vigent cudendi methodi

funt duae, altera quae Gallica (Vallonfmiäe) vocari folet, altera Germanica (Tyßjmide). Interdum tarnen mixta

u-furpatur, quae e praecedentium utraque plus minus

mu-tuatur. Operandi modi , quibus minora ferri Osmund

fruftula olim extenfa fuerunt (Ofmunds-fmide), nec non magnae ferri maflae Butb di£bae , a monticolis rufticis

cu-fae [Butb-fmide), noftro tempore quafi profligati funt,

seque ac curforius {Rann-fmide), ob celeriratem ita di&us,

quum eodem die, quo frangitur minera, vel faltim fe* quente, cufum praebere queat ferrum.

Mirari jam definamus, quod metallum

per fe

vicis-fitudinibus maxime pronum5 duritie, du&ilitate,

tenaci-tate Sc ehfticitate prodeat valde difcrepans.

Ea

praefer-tim diflcrentia notatu eft digniftima

, qua illud frigidum

extendi poteft,fed igne rubens frangitur {redbracht);aliud

contra rite ignitum malleo obedit, fed frigidum rimas agit

Sc rumpitur (<kallbräckt); hoc denique in

utroque ftatu tra&abile invenitur (fmidigt).

Chalybs praeparandus novas ne£lir diflimilitudinum

cohortcs, tam refpe&u materiae transformandae, antea

memoratarum variationum participis,

quam proceffuum

(5)

ad-De

analyß

ferri.

3

adhibitorirm. Chalybs generatim quidem vel fundendo

paratur (fmt/tßdl), vel csementando (bränßdl) ,-fed horum quodliber genus a diverfitate materise rudis,

praeparajtio-nis, ufus vel proprietarum adquifitarum, adeo multiplicia

obtinuit nomina, ut ea heic eo majori jure filentio

prse-rereunda exiftimemus, quo certius fruftranea hsec foret

enumeratio, nifi fimul proceßuum adderentur

defcriptio-nes, nam nud® Sc non raro abfurd®, qua; in praxi

vul-gari oriunrur, denominationes, nihil heic profunr, ubi

extremis ranrum iabris variationes attingimus Sc quafi e

longinquo coniideramus.

Nullum fane aliud metallum adeo indole ludit ac

ferrum, non obftante enim minerarum & matricum, nec

non methodorum varietate, quibus eliquantur reliqua,

numquam tant® occurrunt differenti®, nifi forte

peregri-num paullo uberius inh®reat metallum. Fateri tarnen

o-portet in hac mutabilitate, quamvis f®pe moleftifiima,

fundamenrum pr®cipuum latere multiplicis ufus. Si

pr®-cipu® qualitates, durities nempe , tenacitas, duflilitas Sc

elafticitas, ejusdem femper eflent intenfitatis, non nifi

circumfcripta eaque angufta oriretur habilitas, fed, dum

harum fingul® qua gradus feriem exhibent valde

proli-xam, diverf® confociationes infinitum fere aperiunt

fa-gacitati

itiduftri®que

campum,

adeo

ut jure dici queat,

polymorphum ferrum plurium fimul metallorum vices

fuftinere.

Hinc etiam rite nobilitarum omnia, immo

carifii-mum aurum, pretio pluries interdum fuperat. Ferri

li-bra in fila tantum extra&a centies cufi äuget valorem, Sc

eumdem in conftru&ione parvorum horologiorum feptua-~

ginta millies Scultra, immo in fubtiliffimis artificiis

cen-tum mille fedecies, excedit a)>

A 2 S'ED

(6)

4 De

analyfi

fern'.

Sed non folae politiores gentes, ornatum faepe 8c fubtilitatem operis utilitati praeferentes, tanti ferrum

ae-ftinvant, ferae namque 8c barbarae, quae eo deftituuntur.,

omnibus aliis plerumque illud anteponunt, immo inter«

'

dum pro clavo furando vel vi auferendo ipfam quoque

exponunt vitam, uti plura teftantur

itineraria.

§. II.

De caufis variationum

indagandis,-Tot variationes e caufis valde abfconditis derivan«

dae videntur, quum a mundi fere incunabulis

cognitum-tra&atumque fuerit ferrum, 8c nihilo minus qua intimam

naturam etiamnum reftet maxime obfcurum.

Rationes mutationum generatim aut in immixto

pe-regrino, quod abefle

poteft

, falva

ferri eftenda,

aut

e-tiam in variata principiorum hujus meralli proportione

quaerendae funt.

Heterogeneorum, quae cum noftro metallo

conjun-gi poflunt, numerus ingens omnino eft, fed non ideo haec fingula funt accufanda. Ea tantum jure funt fufpe«

, £ta , quae mineris crebro inhserent. Huc pertinent

[id-pbury eique analoga plumbago, 8c inter metalla arfenicum,

interdum zincum 8c forte femper magnefium. Num igitur

harum materierum una pluresve revera inßnt primo

i-doneis eruendum eft experimentis, dein vero, quid efft*

cere:queant difquirendum.

Quod ad intimam ferri compoßtionem attinet, haec

nondum eft nudata, Ut autem novis tentaminibus via

a-periatur , fanam confulamus analogiam. Arfenicum

no-vimus conftare pecuftari acido, quod certa phlogifti do¬ li concrefcit in arfenicum album, hoc autem coagulum,

(7)

De

analyfi ferri.

5 abit femimetallum. Haec compages idoneis

experimentis,

tam analyticis, quam fyntheticis, nunc extra dubitationis

alearn eft poftta. Non equidem hinc certo concludere

licet, fingula meralla acidis radicalibus &

phlogifto

unice

efle contexta, vel accuratius, eorum calces efie acida

peculiaria, phlogifto coagulata. .Hase fane ratiocinandi

methodus lubrica eft, maxima ideo.cum circumfpe£lione Sc non mft inftar fili Ariadnes in obfeuris naturte

mea-tibus adhibenda, donec exquilitis experimentis

compro-bentur vel diruantur conjedfurae. In prsefenti tarnen

ca-fu infignis adeft probabilitas. Omnia metalla

dephlogi-fticando in pulverem abeunt terrte ftmilem, fufibilem , valde ponderofum Sc phlogifto recuperato iterum

metal-lica indole completa inftruendum. Nonne igitur in com-page harum calcium aliqua merito exftpectetur fimilitudo?

Phlogifton in omnibus idem , diverfa faturando acida,

metallorum explicat fpecificam diffbrentiam. Nulla re-pugnant ha&enus nota phasnomena, multa vero

concor-dant. Quod nondum praeter arfenicale alia radicalia de-nudare valuerit ars fpagyrica, non impedit, vis enim

,

qua phlogifton coagulans retinetur , adeo firma efle

pot-eft, ut in hunc usque diem adhibita media illud

divelle-re nequiverint, Sc forte huic effeftui par adhuc per

fte-cula latebit. Phlogifti illa portio, qiuc calcem

metalli-cam in formam completam reducit, plerumque facile

fe-paratur, interim tarnen adeo inaequalis ejusdem eft

ne-xus, ut hinc metallorum divifio in nobilia Sc ignobilia

ortum traxerit. Si in complemento reducente

adeocon-fpicua eft difterentia vquidni etiam in portione coagulante?

Hanc jam ad ferrum applicemus theoriam, quam

tamquam valde probabilem agnofeimus, ut novis experi¬

mentis anfam pracbeat, quibus hypothefts vel

confirme-tur, vel etiam penitus diruatur. Omnium prirrio

(8)

6 De

analyfi

fern.

giflo reducente

quaftio

movearur, ntim illud quantitate

in ferro revera pofiit variare ? Si variario locum habet, tum demum de effeelu in diverfis cafibus difquirendum.

Limitibus ftabilitis examen ad phlogifton coagulans

pro-grediatur, Sc quomodo auferenduin tenterar, adeo ut

tandem prodeat acidum radicale nudum, follicite feorfim qua copiam <Sc proprietates explorandum.

Pr^terea, omnibus forte corporibus (emper mate¬

ria caloris quidquam ligatum inharet, quod in merallis

prafertim fieri poteft

confpicuum.

Num autem

dofis

in

diverfis ferri ftatibus fenfibilirer differat, experimentis de»

terminetur, Sc quis fit hujus variarionis effeftus.

Huic congruenter adumbrationi in fequentibus

pra-eipua tetigimus capita. Mult-a

quidem exhibemus

expe-rirnenta, longe autem plura adhuc refiant inftituenda. At non forte inutile erit hac fragmenra interea

divulga-re, quamvis adhuc imperfecta Sc manca, fperamus enim

fore, ut alii eis excitati in hac ardua, fed fimul

utiiifli-ma palaeftra defudent. Plurium annorum

requiritur

o-tium, huic unice dicatum labori, nec non, prater neces-fariam fupelle&ilem , ingenium tarn excogitandis tenta-minibus rei illuftranda idoneis, quam accurate inftituen-dis aptum, fatigari nefcium, penfitans omnia rite

deter-minata phanomena Sc fobrie conclufiones eliciens,

Ii

fin-gula ad liquidum umquam

perducentur

momenta.

§. III.

Quairtitas

phlogifti

reducéntis,

experimen¬

tis humidis

qusefita.

Ambiguitatis evitanda gratia, licet e pracedentibus

idem pateat, heic expreiiis verbis monendum utile

du-eimus, nos per phlogifton reducens iilam inrelledtam velle

(9)

ejus-De

analyfi ferri.

7 ejusdem portionem, qua remota mctallum completam a-mittit formam <5c acidis fufcipitur fine productione flui-di cujusdam aerei, quaque reftituta completi indoiem

per¬ fekte recuperat. Reliquum

, quod ineft, inflammabile ad

portionem coagulantem omne referimus, nifi peregrini

quidquarn fimul iqnaereat, eodem fubtili principio foctum.

Ur hanc phlogifti copiam eo adcuratius

cognofce-remus, non unica via fuimus contenti, aliani fimul

di-verfamque tentavimus, ad eamdem ducentem metam.

En prioris fundamentum. Meralla acidis

fufcipienda

phlo-giflon reducens amittere notum eft b), quod fub

folutio-ne generat fluida aeriformia,

pro re nata diverfa. Vi-triolicum & muriaticum cum ferro aerem exhibent, qui vulgo inflammabilis audit, nitrofum autem aerem, a ni¬ tro nominatum, promir. Qiium haec fluida

phlogifton in fua foveant compofitione, eorumdem volumina

genera-ta inflammabilis laxati

quantitatibus efle proportionalia

judicavimus, quod etiam refpectu inflammabilis

experi-mentis mox memorandis confentaneum invenimus.

A) Tentamina modo fequenri funt inftituta. Glo¬

bus vitreus fupra exiguo inftruktus collo, cui tubtis for¬

mte co altera extremitate eft tritura

adaptatus, ut intru-fus eircumcirca perfekte claudar. Hic globus aheno

cu-preo ita immitti poterat, ut ejusdem operculo perforato

collum fixum inhtererer & tubulus extremo libero

aper-turam lagente intraret inverfte (Sc

aqua implette, quae in

jufta diftantia erat fufpenfa , orificio infra aqute

fuperfi-ciem fubmerfa, in vafe fuppofito.

Hifce ita prteparatis,

aheno aqua infunditur & igne ad ebullitionem

perduci-tur. Interea ferri

centenarius, lima vel malleo > pro di¬

verfa indole, in pulverem redaktuSj

globo ingeritur, ejus¬

dem

(10)

8 De

analyß

ferrl

dem Collum operculo adfigrrur, acidi

menfura folutioni

neceflaria ferro additur , tubus flexuofus mox inrrudittir,

libero extremo lagenae orificio inhaerens,

tandemque

glo-bus aquae aheni prudenter immergitur Sc

operciilum

ahe-no apphcarur. Hoc facto aqua ad

ebullitionem igne

co-gitur, duraturam

quamdiu aerei quidquam in

lageria

e-natat, eam praefertim ob caufam, ne aqua,

calore

forte

diminuto, globum impleat. In

omnibus experimentis

acidi

vitriolici asqualis menfura ex eadem hauriebatur

ampulla,

quod etiam de reliquis valet

acidis

,

in

fequentibus

mo-mentis adhibitis. Quum igitur in omnibus

experimentis

idem inferviret apparatus, Sc operatio

eodem juvaretur

caloris gradu, res circumftantes

fuerunt

easdem, Sc

fola,

uti convenit, ferri quantitas variavit. Fluidum

aerifor-me dimenfi fumus pollicibus cubicis decimalibus, quorum

quilibet 2 lothones aquce puras

continet.

Globus cum tubo 84 aquae lothones capiebat, hoc elf 44 pollices cubicos, Sc liccus aquae

ebuilienti

immer-fus, aeris inclufi. unum tantum pollicem cubicum cum

quadrante in lagenam protrufit.

Idem

cum

duobus

aquae

lothonibus, volumini folutionis circirer refpondentibus,

ope vaporum 3

pollices

aéris

in

lagenam

expellebar, qui

ideo fubtrahendi func a toto collecto volumine, quod et¬

iam in fequentibus tabulis fa£tum eft.

B) Acido vitriolico primum

tentavimus.

In

noftris

experimentis ufurpatum fub nomine

olei

vitrioli

emtum

erat, Sc dein quadruplo aquae deftillatae

pondere

dilurum.

Gravitate fpecifica 1,125 gaudebat.

Prima tabulae adnexae columna pollices cubicos ae¬

rei, e ferri cenrenario elicitos, notat, eosque

rite

diminu-tione correctos.

Secum>\ in minutis primis moram

colle£tionis

indi-cat, qua praeterita nihil

aerei

prodibat.

(11)

J

De

anälyfi ferri.'

'Exp. i. Ferrum crudum phlogißo

o?m-ßum, in magno furno fuforio ad

Leuf-flad in Roflagia elicitum, dedit - 43 p

Exp. 2 Ferrum crudum>phlogißo

quan-tum fatis dotatum, ex eodem furno ad

Leufßad - - - 39,5

Exp. 3. Ferrum epraecedente ad Leuf¬

ßad cufum - - • "5°

Exp. 4. Ferrum duSlile ex eodem

cru-do in cvucibuln elicitum (Exp. 94.) 51

Exp. 5. Ferrum critdum ad Åkerby

e-licitum - - - - 38

Exp. 6. Ferrum ad Åkerby e

prasce-cedenre cufum - ~ - 48

Exp. 7. Ferrum crudum ad Ullfors

e-licirum - - - - 41

Exp. 8. Ferrum ad Ullfors cufum - 50 Exp. 9. Idem cum dupla acidi

vitrio-lici menfura - - - 50

Exp. 10. Idem in calore digeftionis

folutum - - 50

Exp. ii. Ferrum cufum ad

Ößerby

- 48

Exp. 12. Chalybs ex hoc ferro

cae-mentatione paratus, induratus, &,ut li-mari poilet, igne emollitus - - 46

Exp. 13. Idem ignirus, in laminam fub malleo expanfus, exflin£tione indu¬

ratus Sc pulveratus - - - 46

Exp. 14. Ferrum crudum ad Forsmark

elicitum - - - - 40

Exp. 15. Ferrum cufum ad Forsmark 51

Exp. 16. Chalybs ab hocferro

coria-tione paratus, induratus Sc dein ignitus,

ut limari poffet - - - 48

(12)

10 De

analyfi

ferri.

Huc usque enumeratas ferri

varia-tiones, e mineris ad Dannemora

ob-viis, exco£tae fuerunt & methodo

gal-lica cufas, apud exteros^ prascipuas

lau-. datas fub nomineferri Oregrundenfis c).

Exp. 17. Ferrum crudum ad

Bratt-fors in Vermelandia elicitum - 41 p.c. 20min.

Exp. ig- Ferrum a prascedente cufum

modo germanico ad Brattfors " 51 10

Exp. 19. Ferrum nativum Sibericum - 36 240

Exp. 20. Ferrum crudum, pblogißo 0-nuflüni, ad Hällefors in Sudermannia

e-licitum - - - - 48 15

Exp. 21. Idem denuo incrucibulofufum 43 45

Exp. 22. Chalybs in Anglin

casmen-rando pararus, iterumque fufus, falva

du&ilitare - - -45 12

Exp. 23. Chalybs eodem modo pa¬

ratus a D. Quist - - - - 46 6

Exp. 24. Ferrum cruchim e mineris

ad Dingelvik in Dalia obviis,

magne-fio foetis - - - 41 90

Exp. 2?. Chalybs casmentatione para¬

tus e ferro cufo prascedentis crudi - 47 15

/ Exp. 26. Ferrum cufum in paroecia

Norrberke, calidum fragile - »48 10

Exp. 27. Ferrum cufum in paroecia

Cränje, frigidum fragile - - y 1 8

Exp. 2g. Ferrum crudum ad Hufaby in

Smolandia elicitum - - - 48 30

Exp.29.

c) Hoc e mineris Dan n eraorenfibus excoftum ferrum, olim per

uregrund exportabatur, &, quamvis hoc oppidum dudum anno 1638

ilapulae amiferit benefLcium, ab illo nihilo minus denominatio

(13)

De

analyfi ferri.

ii

Exp. 29. Ferrum e prsecedente cufutn,

frigidum fragile - - 50 p. c.

6min.

Exp. 30. Chalybs e praecedente

cas-mentatione paratus - - - 44 2<T

Exp. 31. Ferrum frigidum fragile ad Braås Smolandiae in parvo furno

Hun-garico elicitum - - 52 25

Exp. 32. Idem malleo obediens ab iisdem, ac praecedens, mineris ope

cal-carei lapidis elicirum ad Braås d) - 48 20 Exp. 33. Ferrum cufutn, in

cvucibulo

cum calce ferri denuo fufum, (ed

po-ftea nihilo minus frigidum fragile

(Exp. ioo) - - - 52 20

C) Horum experimentorum

pleraque

reperita

fuerunt

acido muriatico, cujus gravitas fpecifica 1,155 attingebar. Nova nonnullafunt adjefla praeeipue ad calcem

enume-B 2 ra¬

ff) Allefl.br R. Collegii metällici Nob. S. a Stockenstrom;

notabilia nobiscum communicavit experimenta, aeftate praeteriti anni

inflituta ad Braås in Smolandia. Minerae nempe lacuftres in furnis fuforiis magnis ibi non nifl.ferrum frigidum fragile exli'bent. D. a

Stockenstrom ab iisdem, fimplici fufione, malleo obediens adquJri

pofle fperans, talem furnum, 8 pedes altum, adornavit, qualem in Hungaria Blau-ugn appellant. Repetitis in hoc tentaminibus invenit,

i:mo mineras fme additione fufas 11011 nifl frigidum fragile porrigere,

quäle in exp. 31 examinatur. 2:0 addita -§- calcarei grifei, quartfo in-quinati, ferrum prodire malleo obediens, in exp. 32 exploratum. 3:0 fquamas fub malleatione deciduas (Hammarflagg) flne calce fufas

re-ductasque etiam frigidum fragile pradiere. 4:0 In omnibus fufionibus,

cum vel flne calcareo, ponderis magnam fieri jafturam, quae, dum

mineras ingeruntur , interdum , &, fquamis ferreis in ufum

vo-catis, ffö attingit, quamvis centenarius mineras in calcinatione non

nifl amittat. Per fe patet, tam immilTa, quam extrafta fuifle

ponderanda, ut hoc innotefceret. 5:0 E centenario mineras, quas

(14)

De

analyfi ferri.

rationis. Centenariiis ferri tentaminibus heic inferviebat,

seque ac in praecedente tabula, quod etiam valet de

fe-quente in momento D),

Exp. 34, Ferrum crudum

phlogiftoo-'

nuftum Leuffladenfa exhibuit - 43 p, o. 40min, Exp. 35. Ferrum crudum Leuffindenfe

quantum fatis phlogifto dotatum - 39,5 30

Exp. 36. Ferrum cufum Leuffladenje - 50 10

Exp, 37. Ferrum crudum Aketbtyenfe - 38 30

Exp. 38- Ferrum cufum

Äkerbyenfe

- 48 10

Exp. 39. Ferrum crudum Ullforfenje - 41 25

Exp. 40. Ferrum cufum Ullforfenje - 50 ' io

Exp. 41. Ferrum cufum Ofterb'yenfe - 48 10

Exp. 42. Chalybs Üficvbyenfisinduvatus 46 20'

Exp. 43. Idem ignitione emollitus 46 5 Exp. 44. Ferrum crudum Forsmarkenje 40 25'

Exp. 45. Ferrum cufum Forsmark'enfe 51 10

Exp. 46. Chalybs Forsmarkenfis -48 5

Exp. 47..Ferrum crudum ßrattforfenfe 41 10

Exp. 48. Ferrum cufumBfattforfenfe - 51 10

Exp. 49. Ferrum nativum Sib-ericutü - 49' 70

Exp. 50. Ferrum crudumHälleforfenfer.

pblogifto onuftum - - 48 iö"

Exp.. 5 1. Idem incrueibulo denuofufum 43 4?

Exp, 52. Chalybs Anglicus - " 45

5-Exp. 53. GkalybS'a D:no Qvist

con-fecKrsp - - - -46 4

Exp.» 54. Chalybs e ferro Dingelvikenfe 47 10

Exp. 55. Ferrumcufiwi Norrberkenfe - 48 10

Exp. 56. Ferrum- cifium Grångenfe - 51 4~ Exp. 57. Ferrum crudum Hufabyenfe - 48 45 Exp. 58. Ferrum-cufum Hufabyenfe - 50 4

Exp. 59, Chalybs e> ferro Hufabyenfe 44. 20

(15)

De

analyß

ferri.

Tj Éxp. 60. Ferrum Braäfertfe frigidum

fragile .... 52 p. c. 4min.

Éxp. 61. Ferrum Braafenfe du&ile - 48 8

Exp. 62. Ferrum duSiile cum

carbo-Jium pulvere fufum (Exp. 107) - 45 45

Exp. 63. Ferrum cviidum cum Vitro

fufum (Exp. 115) - - - 45 50

Exp. 64. Ferrum crudum cum

plum-bo cslcinato fufum (Exp. 110) - 43 120

D) Acidum nitri quoque eodem modo tentavimus,

cujus gravitas

fpecifica

per 1,230

exprimebatur.

Exp. 65. Ferrumcvudum, phlogifto

o-nuftum Leujftadenfe, aeris nitrofi

porri-gebat ... - 33

Exp. 66. Ferrum cmdum Leuffladenfe

q. f. phlogifto dotatum - - 29

Exp. 67. Ferrum cufum Leuffladenfe 28'

Exp. 68. Ferrum crudum Lllforfenfe 30 Exp. 69. Ferrum cufum Ullforfenfe - 30

ExP. 70. Ferrum crudumÅkerbyenfe 26

Exp. 71. Ferri cufi Akerbyenfls

fruftu-lum loo librarum, globo tepidas

im-miffo & aqua dein ad ebullitionem

reda£ta - - - - 29

Exp. 72. Ejusdem limatura, globo

paullo

calidiori

aquee

immifto

- 20

Exp. 73. Ejusdem limatura, dum

e-bullienti immittebatur r - 15

Exp. 74. Ferri cufi

Ößerbyenßs

limatu-ra, dum globus ebullienti knmittebatur ig<

Exp. 75. Ferrum cufum

Öflerbyenfe

in

fruftulo, dum globus tepidae

immitte-batur -■ - - - 24

(16)

14

Be

analyß ferri.

Exp. 76. Ferrumcradumphlogiftoonuflum Hat-lejorfenfe. Globus irnmilTus aquoe fuit non

ni-fi tepidcE, fenfim dein ad ebullitionem reda&as 33 p. c.

Exp. 77. Idem, dum globus paullo calidiori

immirtebatur aqute - - - 30

Exp. 78. Idem, dum globus ebullienti immit¬

tebatur - - - *28

Exp. 79. Ferrum phlogifto pauperatum

Hålleforfenfe, dum globus immirtebatur tepidse 34

Exp. 80. Idem dum globus immirtebatur

a-quae paullo calidiori - - - 32

Exp. 81. Ferri cufi Norrberkenhs, calidi fra» gilis, limatura ,dum globus calidae immittebatur 19

Exp. 82. Eadem , dum ebullienti globus im¬

mittebatur - - - - 14

Exp.'83. Ferrum crudum Hufibyetife frigidum

fragile - - - 34

Exp. 84. Chalybs e ferro cufo praecedentis

paratus, dum globus tepidse immirrebatur - 32

Exp. 85. Idem , dum immittebatur paullo

calidiori - - - - 30

E) Jam quoque pblogißi reducentis quantitatem in

di-verfis ferri llatibus pracipitando determinare conabimur.

Quse cum acido nitri occurrant obftacula alibi notata

funt e). Phlogifti quoque in ferro copia, cum acido

vi-trioli ab unico experimento ibidem dedufla , nimis eft

exigua, heic ideo corrigenda. Sequenti igitur modo ne¬

gotium adgreffi fumus. Argentum depuratum

folveba-tur acido nitri ad fatietatem, Sc folutio alcali vegetabili

vitriolato deturbabatur. Quivis hujus vitrioli ficcati cente-narius continebat argenti libras docimafticas 66,7, quod

tarn prsecipitatione, quam redu&ione innotuit.

Exp.

(17)

De

analyß

fern'.

*5 Exp. 86. Argenti vitriolati centenarius fex circiter

pollicibus aquae deftillatae immitrebatur, una cum

nonnul-Iis acidi vitriolici gurtis, non ut iis praecipitatio

promo-veretur, quae, illis abfentibus, etiam peragi poteft, fed uc

depofmo pulveris martialis impediretur. Dein, addiro

fevvi citfi

Öfterbyenßs

fruftulo nirido 130 librarum ,

vafcu-lum digellionis calori exponebatur, donec muriae grano

liquor non turbaretur. Hoc obtento, ferti fruftulum

ex-emtum, lorum Sc ficcatum, libras 19,5 circiter amififfe

reperiebatur. Itaque 66,7 argenti librae

ferri

Öflerbyen-fis libris 19,5 praecipitantur.

Exp. 87. Tentamen repetebatur cum alio argenti vi¬

triolati centanario, Ted loco ferri Ofterbyenfis

Grängenje

adhibebatur, cujus librae 17,9 plenae fufficiebant

praecipi-tationi.

Exp. 88. Argenti vitriolati centenarius ope cbnlybis

bfterbyenfis reduftus libras poßulavit 20.

Exp. 89. Argenti vitriolati centenarius, deturbatus

ferro crudo Hufabyenfe, libris 19,2 opus

habuit,

§. IV.

Corollaria e

praecedentibus

experi-mentis dedu£ta.

Si jam tentamina allata paullo curatius "comparantur

penfitanturque, haud

difficulter elucet,

A} Acidis vitrioli Sc muriae cequalin omnino aeris in»

flatnmabilis volumina ex

cequalibus ejusdem ferri

ponderibus

prodire, temporibus tarnen multum

difcrepantibus,

adeo

ut prius plerumque longiorem, immo

faepe

ultra duplam

requirat moram. Hanc difcrepantiam partim

ab

inaequa-li folvendi divifione, partim a

menftruo

priore

(18)

nihi-De

analyß

ferri.

lo minus acidum eamdem phlogifti

copiam laxat,

quae-cümque menftrui quantitas,

modo

fufficiens, adhibeatur

(Exp. § & 9), eam,

fine

dubio,

ob rationem,

quod

in-fiammabile ad genefin hujus aeris in

primis

fymbolam

conferat. In ferro nativo Siberico peculiaris occurrit

in-doles, qua tardilfime

menftruis

fufcipitur.

Vitriolicum,

ebullitionis aeftu adjutum, quatuor horis non

nifl

36

pol-lices cubicos extricare potuit* muriaticum

quidem initio

celerius egit, nam primis decem

minuris

30

prodierunt,

fed fequentibus 60

tantummodo

19.

Talem

quoque

fe-gnitiem , in

aliis

quibusdam

naturae

producfis,

obfervavi-mus. Forte diverfa frufla ferri Siberici hoc rcfpeffu

dif-ferunt, quum a nemine antea

hanc adnotatam

vidimus.

In fpeciminibus

collectionis

Academiae

Upfalienfis

uni-cum cum acido falis fortena excitavit odorem hepaticum,

fed reliqua hujus nulla veftigia

prasbent.

Quod ad nitrofum

attinet,

hujus

affio

a

minimis

i-ta pendet

circumftantiis,

ut

materiis Sc

quantitatibus

.

iis-dem, rarillime idem provocari

potuerit

experimenti

e-ventus , in eodem apparatu bis repetiti.

Quum

acida

vi-trioli Sc muriae, five ebullitione, five digeftionis calore

adjuta, idem tarnen

aeris

volumen

generent,

(Exp.

8

Sc

10), de nitrofo

idem initio

exfipe&avimus,

fed

poftea

non tantum aqua? intenfiore cefiu, verum

etiam

[olvendi

ma¬

jore fuperficie, aercam

produtlionem

diminui

obfervavimus

(Exp. 71-85),

quod

eo

magis miramur,

quo

validius

in aliis folutionibus haec momenta effecfus augere

fole-ant. Ceterum ex allatis haud difficuiter patet, hoc aci¬

dum jam noftro

propofito minus

inveniri

aptum

Sc

ejus-dem efie&us alio loco examinandos ehe.

B) Quod pblogißon reducens

fit

vplumini

aeris

Inflam•

mabilis eliciti proportionale fundamentum

eft

prioris

a no-bis adhibiti demetiendi modi. Ut hoc examinaretur, di¬

(19)

ver-De

annlyß fern.

fis qwoque ferri fpeciebus proecipitationem/tentavimifs Sc

convenientiamc vidimus, nam 66,7 argenti librae redu&ae

fuerunt ferri Ofterbyenfis libris 19,5, ferri fairem

Grån-genfis 17,9 fufficiebant. Si ex hifce datis quanriras

phlo-gifti in cenrenario utriusque ferri calculo eruitur, haL-c.,

pofito, quod argenti centenarius contineat 100,

reperie-tur 342 pro Öfterbyenfi

, Sc 373 .pro Grångenfi, fed

prius exhibet 48 poliiecs cubicos aeris infiammabilis Sc

pofterius 51, unde 48 : 51 : : 342 : 373, effe debet,,

quod etiam vero proximum invenitur , nam quartus

ter-minus revera eil 363, qui ro partibus deficit, at unica

Tantum , fi pofterior ratio, aeque ac prior, per decades

exprimitur.

Experimenta ctuo fequentia fimiliter congruunt, nam

in centenario cmdi Hufabyenfis 347 adfunt (Exp. 89) Sc

in ohalybe "Ofierbyenfi 333 (Exp, 88), fed prius dat ae¬

ris infiammabilis 48 (Exp. 28) Sc pofterius 46 (Exp. 12)

Ergo 48 ; 46 : : 347 : 333 efle deberet, fed rigorofe

quartus Terminus proportionale eft 332,5, qui ne unica

quidem parte integra differt, Sc major inter diverfas methodos vix exfpe£tari poteft concordia.

✓ Hinc itaque concludimus in unieo abris

inflammabi-lrs pollice cubico tantum circiter adefie phlogifti,

quan-tum in libris 2,17 chalybis Ofterbyenfis, 2,08 ferri

cru-di Hufabyenfis , 2,08 cufi Ofterbyenfis Sc 1,96 ciifi

Grångenfis.

C) Ferrum criidum ex eadem elicitum minera

ina?-quali gaudet infiammabilis portione, eo nempe minore,

quo parcius fub fufrone carbones fuerunt adhibiti. Hoc

plura in tabula prima Sc fecunda obvia experimenta

evincunr.

D) Variationis in ferro crudo lono limes infimus efi:

3'8 Sc fupremus 48. Ingenui tarnen fateamur oportet

(20)

no-IS De

analyfl

ferrL

nobis fupremum valde incerrum videri. Crudf enhr*

Hafleforfenfis haftenus non nifi fquamas obtinuimus, e tormentorum ad Hållefors fuforum medulla abrafas, quae fine dubio, fub perforationis operatione, terebrae

chaly-beae fcobe fuerunr inquinarae. Hoc igitur experimento, tåmquam ambiguo, exclufo, e feptem reliquis,

fupre-mu-s oritur 43. Crudum, quod ferrum cufum frigidtim

fragile exhibet, 48 quidem pollices cubicos promit,

fed

Hålleforfenfe hoc vitio caret, nobis tarnen- non dum li-cuit hoc cufum examini fubjicere.

E) Variatio in cbalybis generibus inter 45:

Sc

48

verfatur. E frigido fragili pararus ad 44 defcendit.

F) Variatiofervi cufi bom inter 48 Sc 51

cadin

Ferri calidi frrtgilis non nifi unicum fpecimen

ad-quirere potuimus ,

quod modo defcripto

exploratum

cir¬

ca 48, limitem infimum cufi. boni, fubfiftit,

fed frigidi

fragilis tres

habuimus

variationes, quae

cufi

boni fupre¬

mum , nempe 50 Sc 51 attingunt, immo terrium

fupe-rar, usque ad 52 progrediens, ut in exp» 31.

G) E momentis tribus proxime proecedentibus mini¬

ma phlogifti copia inferro crndo adeffe videtur, in

cbaly-be media Sc in ferro cufo maxima. At priusquam haec

conclufio, uti omnrno certa agnofci debet, num in

hi-fce diverfis fiatibus peregrina quaedam adfit materia,

par-c-ior vel uberior , quae fub folutione magis, minus vel

nihil laxat inflammabilis, cognitum fit oporter, quod

demum in fequentibus innotefcit (§, VIII). Interea heic

femel indicafle fufiiciat, quod femper, ubi fermo eft de

quantitate phlogifti in

ferro

, illam unice

fpeffari,

quae

moleculis ferreis eft propria, etenim portio principii in-fiammabilis , quae plumbagini, aliive materiae peregrinae

mhaeret, cum fua bafi abelfe poteft, falva metaili natura.

(21)

De

analyfiferrL

§. v.

;

Quantitas

phlogifH

reducentis

experimentis

ficcis

quxfita.

Multa inftiruta funt tentamina, ut, fi fieri poffet,

hac etiam via innotefceret phlogifH copia, fed exa&ae

menfurae methodum nondum excogitare potuimus,

ali-quali igitur dererminarione qua majus & minus

plerum-que fubüßere coa£ti fuimus. Experimenta ipfa,fecundura

operationum diveriltatem difhributa, in medium

profe-remus, haud pauca tarnen excludentes, quae nobis

pa-rum vel nihil decidere vifa funt.

A) Fundendo fequentia funt pera&a & quidem

pri-moj ut difceremus, num fertum erudum plus foveat

pblogi-JU-, quam cufum•

Exp. 90. HÅlleforsensis cvudi Sc phlogifto onufti

200 librae cum 50 bctmatitce nigri f), in crucibulo clauf©

per 25 minuta prima igni exponebantur, ingenti

incita-to folle. Vafe aperto regulus reperiebatur colleftus 20if

librarum , fcoriis qua tres quartas opertus nigrefcentibus,

qui malleo in planum circiter cir.culare extendi poterat

6 linearum diametri antequam margo finderetur.

Hor^ minutorum numerus illam notat moram, fub

qua crucibulum igni, folle incitato, expofitum fuit, quod

de omnibus fequentibus tentaminibus etiam valet.

Exp. 91. Ejusdem Hdlleforfenfis crudi 200 librae cum

50 calcis e vitriolo martis prescipitatee, Sc in crucibulo dein

ignitae, (quae fufca adhuc magneti obediebat), fimiliter

tra&atae 20 minutis, regulum exhibuerunt 206

librarum,

fcoriis parcioribus, quam praecedens immerfum, qui

tan-tae erar du&ilitatis, ut in lamellam 9 linearum diametro

gaudentem, fine ulla marginis fiffura extendi potuerin

C 2 Exp

(22)

De

analy/i

ferru

Exp. 92. Crudi Leufßadenfis, phlogifto quantutn

fa-tis onufti, übrae 200 cum 50, hcematita nigri, ante a

ufur-pati, per 15 min. igni expofitae, praeter regulum 168 Ii'

brarum, exiguorum in lateribus & per totum etiam

o-perculum lparforum multitudinem praebuerunt, ex ante-cedente iubverfione crucibuli mifcelam difieminante, fine dubio- ortam. Regulus malleo

parum obediebat, fed par-vi globuli omnes eximia gaudebant du&ilitate-, tam

nitir-di, quam qui obfcura vefiriebantur fuperficie. Scoriae fe*

miperlucidae vireCcent-es maculis rubris erant diftin&ae.

Exp. 93-. Ejusdem Leufßadenfis crudi libras 200 cum

50 talis calcis martialis, quce in exp. 91 inferviebat, per

1-5 min. fimi Liter tracfataej regulum praebuerunt 222

libra-rum, duclilitate iIii accedentem, qui in exp. 91 memo*

raeur. Scoriae femiperlucidae virefcentes.

PrtEcedentia quatuor experimenta eo ordine fadba

Eint, quo enumerantur, de quidem ita, ut uno

crucibu-lo exemto, aliud mox foco committeretur, quod ideo

notandum ptitamus , ut ignis in hoc foco intenßtas de

incrementum quodammodo dijudicemur.

Exp. 94. Ejusdem Leufßadenfis crudi 200^ cum 50 cro*

cij e ferro cufo parati calcinatione, tnagneti non

obedien-tis , per 15- minuta limiliter tra«Satte., regulum dederunt

210 librarum, qui fub malleo 9 linearum diametrum

ad-quirebat, margihe integro. Gutta acidi nitri in limata

fuperficie depofita, de poft aliquot minuta iötione deter-fa, maculam- exhibuit albentem. Notum eft chalybem

in acido nitri fufca circumdäri fuperficie, férrum au-tem

albida g). Idem unica gutta, modo jam didtö efficitur, de ferri varietatibus dignofeendis expeditam fuppeditat

m^thodum...

Exp.

(23)

De

analyß

ferru

Ex?. 95. Ejusdem Leufftadenfts cvudi 200 librae cum 50 cvoci ad Dyltam parati> 20 minutis firnißter tra&atse,

regulum praebuerunt parum malleo cedentem, 196

libra-i'Um, Scorix nitore metallico virefcebanr. Limae cede«

bat.. Acido nirri fufcefcebat: in vitriolico ebulliente

pul--verein nigrum reliquir intadtum.

Exp. 9.6. Croci Dyltenfos400 librae in crucibulo, pul¬

vere carbonum ltraro, cum pauxillo boracis per

20

mi-nuta expofitae, pyriren prtebuerunt coloris hepatici 68;

librarum, unde hunc crocum fulphure foetum effe

eon-ftat. Scoriae opacae e cinereo virefcebanr..

Exp. 97. Ut exactie compararioni locus" elfer, idem

femim Latfftadeiife eriam fine additamento fudimus. Librre

200 per 20 min. igni, folle incitato, expofitae, in cruci¬

bulo claufo nigrum regulum praebuerunt 196 librarum, parum malleo ohedientem, cujus fradtura cinerea exignas

monftrabat fquamas nitidas.- Limana admittebat, ted

cum quadam difficultate. In fuperficie limata

aquae

for-tis gutta maculam generabat fufcam. Probe ignitus fub

malleo egregie cedebat Sc in aqua induratus fra£turam

o-ptimi chalybis porrigebar. Scoriae nulloe.

Acidum vitrioli ebulliens pulverem nigrum reliquix..

Exp. 98. Ejusdem cnidi 200 librae in crucibulo, cu¬

jus' operculum non erat adglutinatum, per 20 min». fimi¬

liter tra£latae, regulum dederupt 194 librarum, praece-denti in omnibtis fimilem. Fruftulum in acido vitrioli¬

co coctum pauxillum pulveris nigri reliquit,

Exp. 99. Ejusdem crudi librae 200, in vafe tutenfl

aperto, igni. per 15 min. expoßrae, regulum 19g libra¬

rum praeb.ucr.unt, qui malleo magis obediebat,

quam bi-~ ni proecedentes , at in fra£hira fufcum Sc quafi fuligino-fiim. Limari poterat, fed fuperficiem monflxabat albidarn,

(24)

mii-22 De

analyfi far

i.

.mimrtiilimis punctis fufcis obfcuratam. Acidum nirri

fufcam generabat maculara. Poft folutionem in aciclo virriolico corpus leve fpongiofum fufcum reftabat,

ejus-dem figurae 6c voluminis, ac frullulum imm»:ffum. Exp. loo. Quid valeat ferrum calcinatum in

frigi-dura fragile exploraturi, Smolanciici antea memorati (Exp,

gi) libras 200, cum 50 calcis in exp. 91, adhibitce, in

crucibulo claufo per 15 min. igni expofuimus. Regulus

probe fufus 6c in fuperficie fubtiliter cryftallifarus, igo

libris arquivalebat, malleo parum obediebat; fra&uras

monllrabat albas, in meditullio conftans granis angiilofis,

fed in ambicu lamellis tcnuilllmis; limam admittebat; ni¬ rri acido albebar. Ad rubedinem ignitus du&ilis erat,

in aqua exftindtus chalybis fufcipiebar fracturam, fed Li¬

ma* cedebar.

Exp. i 01. Ejusdem ferri 200 librae, cum centenari©

ejusdem- calcis ferreae, regulum dabanr 155 librarum, qui

frigidus malleo paullum cedebar, fed ad rubedinem

i-gnitusfrangebatur. Exftin£fione in aqua non indurabatur.

Exp. 102. Crudi Hufalyenps 200, cum 50 ferri hujus

Braåfenfis, fed calcinati, in crucibulo claufo 20 minutis

regulum prasbuerunt bene fufum, 6c prasterea in lateribus

6c operculo parvorum globulorum notabilem

multitudi-nem. Regulus ram frigidus, quam candens fub malleo

frangebatur, fed ad rubedinem ignitus paullum cedebat.

Globuli frigidi aliqua gaudebant du&ilitate, quod etiam valet de illis, qui in fequentibus duobus tentaminibus

adquirebantur.

Exp. 103. Ejusdem crudi200, cum $o ferri

Norrlerken-fis calcinati, regulum porrexerunr vix centenario äquiva¬

lentem 6cglobuIos fparfos, omnino urin Exp. 102. Regu¬

lus frigidus fragilis, fed ad rubedinem ignitusjprsecedenti

(25)

du-De

aneilyfi ferrL

duciHior, cbalybea dotatus indole. Globuli foli, finc

ad-ditamento fuß, nulla praebuerunt volatilifarionis figna, fed fragilitatis frigidse luculenta.

Exp. 104. Ejusdem cvadi 200, cum 50 ferri

Oftevbyen-fis calcinati, eodem modo fe habuerunt, & crucibulum non tantum inferius fufco ob du £1um colore, fed etiarn , urin

praecedentibus duobus eXperirnentis, inverfum, loco

o-perculi inferviens, intus eodem veftitum. Regulus cum

ealce ferri ejusdem generis irerum fufus

,

in'fundo

to-tus reftabat.

Exp. 105. Ejusdem cvudi 200 Jim additamento, uti

praecedentes_ fufae, regulum 197 librarum dederunt,

nul-laque volatilifarionis monftrariint veftigia.

Priusquam ukerius progredimur experiundum

exifti-mamus, num quomödo ferrüm duBile, in praecedentibus

provocatüm, iterum fragilitatem adquivere pojßt?

-Exp. 106. Regulus explanatus 201^ libr. (Exp. 90)

plumbaginis 50 libris inditus per 20 minura igni

expone-batur in crucibulo claufo. Vafe fra&o regulus- reperie-batur cinereus, maculis excavatisfufcis, in fuperficie

fub-tiliter 'Sc verticillatim ftriatus, pondere 190 tantum artin¬

gens, Sub malleo durus cito frangebatur. Fracturae eine« reo albida fimilem, ac fuperficies, cryffallifationem

mon-ftrabar. Limam admittebat, Acidi nitri gutta maculam

relinquebat fufeam. In acido vitrioli ebulliente fruftulo#

foluto , pauxillum pulveris nigri remanebat. Ad

rubedl-nem ignitus cegre eudi poterat. Ex(lin£lione in aqua

cha-lybeam comparabat fra£luram.

Exp. 107. Regulus explanatus 206 librarum (Exp.

91) pulveri carbonum inditus, Sc prseterea, ut prsecedens,,

traftatus per 18 minura, globum exhibuit in fuperficie

quafi uftum 204 librarum, qui fub malieo cito ffange¬

(26)

H De

analyfi ferri.

batur, alias qua fr-a&uram, durittem Sc habitum ram

cum acido nitrofo, quam vitriolico, prsecedenti

conveni-ens. Ad rubedinem ignitus tegre malleo cedebat: in

a-qua indurabatur chalybeam texturam Scindolem adquircns.

Exp. 108. Regulus explanatus 222 librarum (Exp.

9.3) folus fine additamento in vafe claufo, igrii per 15

min. expofitus, fufioni reftitifle reperiebatur, colore ob-fcuro Sc puftulis quibusdam exafperatus, fed prseterea ae-que ac anrea du&ilis. .Gutta acidi ni tri exficcata Sc

lotio-ne deterfa maculam oftendebat albam, ut in omni fer¬ ro cufo. Fruftulum acido vitriolico folvebatur fere

fi-ne refiduö.

Exp. 109. Reguli prcecedentis librse 72 eoEom modo

per femihoram igne torquebantur,fed fruftulum fufionem

refpuebat du&ilitatem retinens.

Jam videamus, qmd in ferrnm crudum valeant alia

materia, quarum plumbum calcinatum agrnen ducat.

Exp. 110 Crudi Leufftadenßs librse 200 cum 142 Cal¬

ais plumbi nuper vitrificatas Sc pulveratae, ne quidquam

ineflet acidi aérei, igni per 18 minuta in crucibulo clau¬

fo exponebantur. Vafculo fra&o duplex reperiebatur re¬

gulus, in fundo plumbeus, cui

fupra

adnatus erat

fer-reus, adeo ut neutrius pondus adcurate determinari pos-fet. Scoriae parcte, nigrae. Ferrum fub malleo

frange-batur, fra&uras prasbens obfcure einereas Sc minutiffime

fquamofas. Limam admittebat. Gutta acidi nitri macu¬

lam generabat

fufcam.

Fruftulum in acido vitriolico

co-£tum pulverem nigrum infolubilem reliquit, qui etiam muriatico reftitit.

Exp. iix. Ejusdem crudi 200 librae cum 350 calcis

plumbi nuper fufae & pulveratae, fimiliter tra&abantur,

fed effe£lus fuit omnino idem, qua reguli indolem. Ut

(27)

co-De

analyfi ferrh

cognofceremus, num caufa fragilltatis inportranctila"

plum-bi ferrum inquinante laterer, fruftulum acido muriarico puro fölvebantr, Ted acidum virriolicum liquori

inllilla-tum nihil deturbavit. Plumbum reduftum 262 libras ef-ficiebar. Quidquam lithargyrii in cperculo fublimatum

reperiebatur.

Uterc^je regulus (Exp. uo 8c m),etiam ignitus,

fub malleo frangebatur, fracfcura tarnen chalybea 8c ma¬

jor durities exftin&ione in aqua prodiit.

"

.

En magnefii calclnati vires in ferrum qrudum. Quod calx magneiii nigra phlogifton vehementer appet&t

no-tum eft.

Exp. 112. Crudi Leufftadenßs, 200 cum magneßa ni¬

gra 50 libris, igni per 20 min. expofitas, in crucibulo

claufo, regulum dabant 190 librarum, fragilem. Acidi

ni-tri gutta maculam relinquebat fufcam. Limas egregie

cedebat. Acidum vftrioli pulverem nigrum inta£lum re*

liquit. Scorias fpumofas e fufco fulvas.

Exp. 115. Ejusdem crudi 200, cum mngneßa nigra

100, alia vice fimiliter tra&atas per 15 min., regulum prasbuerunt igf librarum, perfe&e

fufum, qui malleo

quidem pauxillum cedebat, non tarnen ita, ut in

lamel-lam potuerit extendi. Fra&urae erant cinereas 8c

minu-tillime fquamofas. Scoriae fere perlucidae ,

virefcentes

s fpongiofae. Limam regulus admittebat.

Acidum nitri

fufcam efficiebat maculam. Ignitus du£tilitatem eximiam

monftrabat, 8c in aqua induratus fra£luram indolemque

chalybeam induebat.

Exp. 114. Ferri frigidi Fragiiis

Bradfenfis

200

librae,

ciim centenario magnefias nigras per 15 minuta in cru¬

cibulo claufo expolitae, regulum dabant 182 librarum,

valde fragilem 8c texturas granofas, ut antea,

fed ad

(28)

ru-De

analyß

ferri*

rubedinem ignitus malleo cedebat &

poflea

etiam

frige-factus. In aqua indurationem refpuebat.

Quo modoagar Vitium e fequenri tentamine

didicimüs.

Exp. 115. crudi Leuffiadenfes 200 cum vitri

cryfialli-tii 100, in vafe claufo, per 15 min. igni expofitae, regu¬

lum- porrigebant 198 librarum, in tota

fuperficie

cry-ftallifatum flriis parallelis, quae aliis parallelis ad angulos

plerumque re£los

fecabantur.-

Hic fub

malleo cito

fra-n-gebarur. Fra&ura cinerea,

minutiflime

fquamofa.

Lima

rodebatur: acido nirri fufcabatur: vitriolico fere fine

re-fiduo folvebätur: ignitus fub malleo extendebatur5 in

a-qua extinftus valde irrdurabatur Sc

fratfturam

aeque ac indolem optimi cbalybis anglicani

monfirabar.

Scorüe regulum fufum tangentes fufcefcebant

com-pa£tae, extimae fiavebant

fpumofae.

Calcarei lapides non raro ad

juvandam

fufionem

adduntur. Qualem in crucibulo prceßent effe&um }am

ex-perientttf«

Exp. ii£. Crudi Leuffiadenfis 200 librae cum 67

ere-tae uflae, in crucibulo claufo, per 25 minuta igni expofi¬ tae, regulum dabant bene fufum 191

librarum, durum,

fragilem, fra£turis e cinereo

albis

,

minutiflime

fquamo-fis. Scoriae vitreae e fufco virefcentes. Ad rubedinem

probe ignitus

malleo

quodammodo

cedebat,

fed

albedine

candens frangebatur, indole gaudens

cbalybea.

Exp. 117. Ejusdem crudi 200 librae, cum 354 cretae

uflae Sc toridem quartfi pulverati, in crucibulo claufo,

mi-nutis 20 regulum porrexerunt 192 librarum, qui

paul-lum magis, quam

praecedens

, malleo

cedebat,

narurae

chalybeae, nam fupra memorata criteria

monfirabar

(Exp.

115), quae heic Sc alibi in fequentibus repetere iuperva-caneum putamus.

(29)

De

analyß ferri.

2?

Exp. TIS. Tentamen i i6 repetitum in crucibulo *

cujus operculum non erat adglurinatum , regulum daba' 20 minutis imperfe&e fufum 16$ librarum, qui tarnen

aliqua gaudebat dudbilitate.

Exp. 119. Tentamen 117 repetitum in crucibulo,

cujus operculum non erat adglutinatum , 1? minutis

mas-fam praebuit e granis coalitis formaram, fed non fufam,

quae igitur denuo per femihoram igni exponebatur, fed fruftra. Grana metalli coaiita malleo facile feparabantur, horum autem quodlibet egregie extendi poterar.

In ultimis duobus experimentis ignis intenfitas fuit

paullo minor, quam in praecedentibus, etenim, ne

quid-quam intraret pulveris carbonacei, quo conclufio fieri

poffet ambigua, crucibulum inverfum inftar operculi

ad-hibitum, carbonibus non erat te&um, uti in

tentamini-bus cum operculis adglutinatis, adeoque diminuta

earbo-num quantitas confveta.

Exp. 120. Ferri cufi Braafenfis, frigidi fragüis, 200 librse, cum 25 calcis ufbe, in crucibulo claufo per 15 min.

igni expofitae,

dabant regulum

1914

librarum,

parum

du-£lilem, fra£luris granolis. Scoriae compa£hc nigrae. Ad

rubedkiem ignitus malleo cedebat,^ fed in aqua non in-durabatur.

Exp. t 21. Ejusdem Jervi 200 librae, cum 50 calcis

uflae fimiliter tra£latae, regulum praebuerunt 192 libra¬

rum , parum dufbilem. Ad rubedinem ignitus paullo ma¬

gis

cedebat.

Scorioe nigree.

Exp. 122. Ejusdem ferri 200 librae, cum 100 calcis

uftae fimiliter tra&atas, regulum dabant 191 librarum, parum

ductilem.

Scoriae

perlucentes, virides.

Regulus

fra&us planis verticalibus tenuifiimis compofitus reperie-batur. Ad rubedinem ignitus malleo cedebat, fed in

(30)

28 De

analyß

ferrk

qua duritres- non fuit au£ta,

adeoque

prlftina

reflabat

indoles.•

Exp. 123. Ejusdem ferri 200 librte cum 2> calcarei

crudi, fine adglutinato operculo per 15 minuta igni ex«

pofitte, regulum porrexerunt 164

librarum,

qui patillum

magis, quam praecedentes malleo

obediebat,

ad

rubedi-nem tarnen ignitus exiguam monftrabat fragilitatem,

Scorice nigree.

Sulpiiuris quoque vim in idem frigidum fragile tentavimus.

Exp. 124. Ferri 200 libris, in crucibulo candenti»

bus, fulphur pluries addidimus 3c måffam ad fufionem

redegimus. Ferrum fulphurarum e fufco nigri

coloris

dein calcinavimus, 3c, in crucibulo, carbonum pulvere

ftrato , in ftatum merallicum reduximus. Regulus

fragi-lis erat, fradftura ferri crudi, limam segre admittebat &

acido nitri fufcabatur: ignitus ad rubedinem malleo

pa-rum cedebat, fed exftinftione indurabatur & fra£luram

fufcipiebat chalybeam.

Num calidq fragili illud, qnod frigidum riimpitzir, cw

rigi queat, exploraturi fequentem inftituimus operationens.

Exp. 125. Centenarium ferri Norrberkenfis cum

cen-tenario Braafevfts, in crucibulo, carbonum pulvere ftrato, ope ignis 15 minutis confudimus. Regulus 208 librarum

in fuperficie grifeus intequalitates cryftallinas fplendentes,

praeter globulos nonnullos adglutinatos, monftrabat. Hi

globuli malleo

obédiebant,

quamvis in

contaftu

carbo¬

num fuerant, fed magnus regulus cito-frangebatur. In

fraclura fuperior pars magis apparebat obfcura 3c fufca,

quam inferior , quae granis fplendentibus erat confpicua,

Limam facile admittebat 3c acido nitri fufcum induebat

colorem. Nec ad rubedinem, nec ad albedinem ignitus

malleo obediebat inftar ferri crudi,

(31)

De ana

ty[i ferrL

29

Exp. 126, Centenarius calcis ferri, frigidi fragilis, in crucibulo, 'carbonum pulvere ftrato, fine additamento

reduftus, regulum praebuit 60 librartim, fragilem, limce

cedentem , fraclura fufca, lineis nitentibus metailicis re¬

ticularis. Acido nitri fuperficies limata fufcabarur & tota prseterea indoles ferrum crudum monfirabar, naiii

ignitus nec cudi poterat, nec notabilirer indurari.

Exp, 127. Sulphuris efficaciam in frigidum fragile

propius exploraturi, libras §3 reguli in exp. 124

adqui-fiti, cum 21 ferri duclilis calcinati 15 minutis igni expo-fuimus. Regulus ^3•librarum cavernofus admodum fra¬

gilis erat, albus, frafhira cryftällifata, limsc obfequiofus,,

acido nirri fufcandus, ad rubedinem ignitus

paullo

ma¬

gis duftilis, quam in exp. 124, in aqua indurandus Sc

ehalybea inftruendus fraftura. Globuli, in läteribus

fpar-fi, dufiiles. Scoriae e fufco fiaventes..

Quid valeat calx ferri vitiofi inbonum jam videbimus..

Ex?. 128. Crudi Leufßßdenfis 200 librte cum 50 fer¬

ri Braajenfts, frigide fragilis, calcinati, more confveto

ti\aclatae , regulum dabant 204 librarum, qui frigidus

mal-leo paullum, & egregie ad yubedinem ignitus cedebat,.

totus naturse chalybese»

Exp. 129. Ejusdem crudi 200 librte cum 50 ferri, ca-lide fragilis, calcinati, regulum porrigebant 208 librarum,,

Hujus pars dimidia frigida egregie malleo extendebatur

in planum tenue. Hoc fadlo regulum ad rubedinem

i-gnirum , qua alterum dimidium, malleo tentabatur, fed

varias egit rimas antequam plani frigide cufi

magnitudi-nem adquifiverat, Itaque aliquot librte hujus' ferri vitiofi.

duos boni centenarios mutare valent,

B) C/EMENTANDo variis teotavimus modis. Seilicet

ferri prtecipuas varietates

plumbagine,

terra calcarea u-D 3

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :