Disputatio philosophica de varietate morum, quam permissu amplissimæ facultatis philosophicæ in regia academia Upsalensi præside ... Joanne Bilberg ... sub publicum eruditorum examen mittere constituit Andreas A. Kylander Ostrogothus. Idqve in audit. Gust

Full text

(1)

V

I.

N.

J.

/

DISPUTAT10

PHILOSOPHICA

DE

VARIETATE

MOR

L M

Quam

Ttrwijfu Ampliffm*

Facultatu

Philofophic*

in

Regi*

Academu

Upfalenfi

f R £ S I D E

Vit

o

Celeberrimo

Dn

JOANNE

BILBERG

Geometr,

Profcflorc

Ord#

Sub

publicum Eruditorum

examen mittere

conßituit

ANDREAS

A.

KTLANDER.

OftroGothus»

Idqvein

Audit. Guftav. Majore,ad diem m" Noyemb,

Anni currcmis M. DC. LXXXVIII.

V P S A L / eJßy

®®oec®e©?©ee@e©®«@$-€;oe6e9

ce®®©©®

Exeu«» HBNUCVS

Kepler/

(2)

* Ad

Percximnm atq; Do&iffimum

Dn. AND

ti:

AND:

KY

LANDRUM,

DE YARIETATE MORUM

Tngeniale difputantem, Amicum exoptatiflimum.

EFfeffus

nis neminem

divina

ignordre

finit

in

rebus burna-

fapie

flupenda

var/etts,

qvd

tota

natura egregie certat:

quocunfy enim oculos mittimusnoßros\mi*

ram cernimus

dißimihtudinem

vicißitudtncsfy

admirandas.

Va' ßa mundi machina

diverfam

faciem mot tu

f

varios

(jr fipefibi

invicem contrarios miramur; Ad mentis

vero noßra varietA'

tern merito

ßupefcimus\

mm licet heneficatandem natura* aqua*

liter diflribuerit nobis, nufpiam t

amen

dtjßmilitudo

major appa• ret. let enim mortalium contraria

erumpuntßudia,

ut

niß

legis

vinculoßringerentury deploranda

morumdiverßtastotumgenus

hu

WAnum

fuhr

»eret & inultiwam

praapitaret

perntciem.

Exquove»

rofonteemanarinty

difcere

avtdiuscnpto.quo

vchemeniius

admiratus Jum

differentiam

quamexhtbetnaturarationisparticepsJ Terrage* nwy*ccdt

haußui*

unioniamma (jr corporis

altis^ caufrs

natur

althus

tlUm deberi jam diuaudivi; verum

ufquedum

nefcio unde talis

turbåtusßatusrerutn(jrmentis

offtäiofuum habeat

örtum,(jran na¬

turaeadecurratlegequam pr

ima ejus exordia tulere* £>nid autem

TuPereximieDornt» ey Ami e

honorattffimc,

in

hoc arduo

é" imper*

vionegotio

praß

iterisy hocmentistu

amalimen

docftjjimum

oßendet,

Certenonvulgarefuturum

eßmenimentuqwdtuadiligentia

&

inge-niifelicitascerto certitupromittunt. fjuare occaßonem non

dimttten-damduxiy

relinquendi obfidem

animi

meizrga

Te>qvtfeminquamTibs

fitisprobaium

meritoexißtmat. Titaenim vita

elegant

ta(jr

fuavitate

morumeffeeißtuiexTc

ccgnoßi

optaverim.Deumigiturdevotamente

cujus

Eccleßa

Tedevovijtipreeor, utI borum(jr

inßgnis

erudit

ionis

a* qvosaßtmatores(j Patronosmvemasdigwfy confcqvat isprama!

ßc

tntergratuUnttumvo esmtnime

coaclasgratulabundus

voveti

&

nun*

quuhvQvcninnrmtUH Tui

(3)

3 Artic.

Arictas Latinum verbum

eft,idqucpro«

prie quidem in difparibus coloribus di-citur, fed transfertur in multa difparia*

varium poéma j varia oratio, variimo¬

res, varia fortuna, voluptas varia ctiam

dlci folet. Qvt3C adhibenturverba åCi¬

cerone in de Finib. Undc prima fron¬

te liquct, nos hic de varictate

morum

atturos. vocem varietatis non in propria fignificatione

ufurpa-rc,fedin tropica,& quidcm qua per metaphoram å coloribusad

mores transfértär, Dcfinitur autcm Mctaphora Fabio, 1. 8. c; 6. btcvis fimilitudoj & nihil aliud eft, dicente Cunrado,

quam tropus fimilitudinis ad unum vcrbum contra&ac. Por*

ro autem, cum fimilitudo hxc,

quae colorcs inter & mores

intcrccdit,' valde fitappofita, &: ad multa qvadret

qvac

inftitu-to nöftro in anteedfum declarando inferviré

videnturj nobis

vitionon verfetur confido, fi paulö

ubcrius,

qvantunfqvidem

pcrlcgcs mctaphorac liccbit, & inftituto huic

fufficiet,expona-mus tertfum, qvod dicitur,fimilitudinis

huius, vel in qvopo-tilEmum colorcs ätqvc mores inter fc cöllati convcnianr.

Artic. IL

Conveniunt autem invarictate. Qvcmadmodum cnim varii & difpares oculis reprarféntantur colorcs

, lic non

unius-modi, nec minus dtfpariles anirnis obverfanrur

mores.

Sin-gulos fcrc homincs diiOmili facic confpiccrc licet, & divcrfos

(4)

diverfo colore i alios florido vci rubeo, rufo alios ctiam fu^

rido, hos albentcs alios plane nigros aut fubfufeos, candorcm

illis lentigo diftingvit alijs livor infufear mores fi

fpedcs,mul-to major hic diflimilitudo oculis

animisqve occurrir; floret

hic virtutc, alium nobilitant vitia, hunc

mitcm,comen atqvc

affabilem, alium torvumtemorofum,hunc nimis in utramqvc partem vehementem, remiffum alium atqvcfedatum videreli¬ cet, hujus virtutcs vitiorum aliqvo confinio Ixduntur /untalii

fuimåximé diflimiles, quibus nihil exccllentius vei in vitiis vel in virtute efl. Ad colores rurfum fl redeas,

parum ed

qvod illos variat; varia nimirum difpofltioobjc&i, variumq;

ad obtutum oculorum fitus, unde fit,ut radii diverfimodé ad-mittantur, refleäantur autrefringantur, obtundantur vci

fuffo-centur, vel alio qvoqvo modo agitentur, undeluminis varia

modifieatio, & hincvarij colorcs: c. g. Dccoßioniligni

Braf-filiani rubrx fl fuccus mali citrci admifceatur, flavusreddetur

color, qvem oleum tartari rurfum in violaceum convcrtet. Hane autem varictatem colorum,ex varia particularum

difpo-fitionc in liqvore hoc, oriri dubium non efl. Sic alius atqvc aliuscolumbx pofitus, alium atqvc alium ejus redditcolorem.

cadem imago å fronte infpelta Caefaremexhibef, abalio late*

rct feiern, rurfus ab aliofccleton, varix enimimaginispartes

varia hare

phsenomena

prxbent, uti & variatparres columbx,

variegatos illos coloresnobis exhibent: flmores

refpicia$,(hicc-nimlongiorescflcnon

convcnit)

ex

difpofitione

varia in (angvine,

varictatem aliqvam morumfxpius craergerc,vcritaticonfonum

efl;Ut aliumatq; aliumrefpeftum tacea ra,quo

fit,ut

csdem

fcrc

a&ioncs varias qvafi facics induanf, nunc alba? nuncatrx, i.c,

nunc bonx nunc malx appareant;

phyficé

fpcftatx bonx, mo-ralitcrautcm

mate*

& contra ; nuncrevera maix,

jnfpcciera

bonas

(5)

bot1«, tantum moralitcr, & contra $ in hoc laude

de prxmio

dotentur, in aliominus, proconditione agentis, qui

vel

ex

pro-«refi » feiens de volens, vel é diverfo invitus,,imprudcnsaut

coaßuscgit. porro, ut

hoc

fimile adhuc perfequamur; arten*

difolet inreddenda rationceolorum, ad conditionem medij,dc

luminis copiam, präster alia qux hie

confulto

omittuntur$

namquacunqve gaudeat difpofitione obje&um, tarnen

fi

defi-deretur, qvofacis illuminctur lumen,notum efl:., colorcm

alb

qvemluculctrtum non reddi* admoresquod attinet

»luculentio-res rnulto de ijdem redduntur, Ii acccflerit lumen rettx

inftitu-tionis cumprimis in mente, ad corporis

difpofitionem feu

tem-periem bonam, Cicero» cum ad

itaturam^nquiticximiam de

illuftrem 9 acccflerit ratio qnaedam confirmatioquc do&rinx, tum iiludnefcio quid, ptxclarum ac fingulare folet

cxiftcrc.

pro

Archia,

Nee

penitus

filentio involvendum iumen

fortu-vk, quodfulgorcfuo efficit,non modoutomne animiVitium

tantoconfpedius infe crimenhabcat, quantö majorqvi pcccat

habetur, titpote, qui

quafi

in clarifiima Jucc conftitutus me¬ lius cernitur, de pluribus ad exemplum patct;vcrumde

quem-admodum lux ferena detegtt proditqvc vel fpeciofam faciemt

vel fiquxcoloriautforma:infunt vitia,qvxcrcpufculum

difiimu-lavitificlumenaffulgcntis fortunx,animi vel virtutes vel vitia,

qvx obfeurior fortunacontcxit preffitqve, fxpc exprimitde

ho-minibus vifenda prxbet. Uti enim xgri oculi fubitam luccm,

ita nee mortalium animi imbecilles fortunam facilc ferunt.

af-foict deniqvc in confiderandis coloribus ratio orgar.i

haberi

in reeipiente, quippeqvod, prout varié aflfcäum fiicrit» ita de colorcs menti reprxfentatj fic qui oculos flava bile

fuffufo*

habent, flavo colorc, omnia corpora qvx ccrnunt,

infe&apu-tant: fi convcrtamur ad fpcöatores morum, funi qui

nihilre-{tum putant,

nifi qvedipforum

conveniat moribus;

homine

(6)

impe-imperito nunquam

quidquam injudius,

qui,nifi quod ipfc

fa«

cit, nihil re&um putat 9 ut TercritUraus

ilie

Mitio exclamar.

Qvanquam

alios

vidcrc licet Prothei

fimiles

,

qui

quod

perhi-betur etiam chamadcon poflfc . in qvamcunqve

formam

fc

trånsmutanr,omnibusqve aflimilantur, id

qvod de Alcibiacfe

memoriae proditum ed» Alia

deniqvc

aliis

videntur;

ut nee

facies ©tulis omnibusuna piacer. Quod etiam

Germanica lin«

gva fatis

appofite cecinit in Poematis

fuis

celebris

Poeta

Pau¬

lus

glemttiing.

:

©er

finnen (inb

fobiel/

fo biel

bet

fatben

feit».

<£in jebet liebet baé/ ttxieS

eribni

bilbet ein.

Sed forré per leges methodi ncc

licet,

&

vetat

ratio indi«

tuti, fimili huic cxplanando diutius

immdrari,

itaque

qvac

conjun&iora

propofito fünt, paucis

hinc

in

anteceflum indi«

cafle fufliciet.

Artic. III.

Non ego quid

album

,

quid

atrum,quid

ab albo

longius

remotum, quid minus,

diftinfté

traditurus fum,

qvamqfani

tum album tum nigrum, tum & reliqvos

oculis

iubje&urus

colorcs , reli&o cuiqve , pro cujusqve

perceptione,

qvac

&illa

variat, varietatis judicio : i. e. non

conftitui

exade

definire*

quae virtutum', qvae vitiorum nomine

venianr,

quae

propius

aut longius diftent å norma illa, qvam

reda ratio

di&itavit,

quae virratum ratio formalis ed ; fed

relido

cuiqve

dc

ea

fuo

judicio; tantum infignem morum varietatcm,

&

promifcué

vitutet, vitia, difpofitiones , in qvoeunqvc

fint gradu,

reprac«

fentare animus ed : quin &, id qvod capüt

cd, genuinos

ve-nari fonres, unde varii ilii mores cmnant; vel fi

unumdunta-xat mavis fontem, nempe ipfam voluntatcm, tum

rimari

caufas, unde vario illc fons tingatur colore, t. e.

unde

tanta judicii varietas in voluntate ejufdem

hominis

fybinde

cmer*

(7)

gat,

vcl undc in divcrfis

tanta

exiftat

voluntatum

&

ptoptr:-fionum divcifitas,

Artic. IV.

Scicndum e(V prxterea, vocabulum morum

hic

latiusac»

cipi,itaut compleftatur non folum

aäiones* &

habitus

ethicvs

morales, fcd & indinationes ad a&iones o'usmcdi, aftcäus, ingcnia, ftudia, quin & geftus

ejusmodi

fivc

externes mores» qui indinationes animi oculis hominum

commendare

folent;

deniqVc & aßiones impuberum, non quidem omnes,

Ted

quac

prxluccntc velut intellc&u & dirigente voluntate

fufeipiunrur:

exelufis interim aßionibus meré Phyftcis, & quarum

confidc-ratio ad aliud forum fpeßat. Artic. V.

Dari autem morum varictatem,candcmqvcfatismagnam

in multis, nemo credo, facilc negaverit» Id enim praeter

multamultornmeruditiflimorum virorumteftimonia,ipfa ratio clariffimå nixaexperientiaevincit. Quippe cuiqve paulö curatius

advertenti, etiam ad oculum patet, moribusinter fe diferepa»

rc, tum nationes ab invicem diftantes, tum feré fingulos

ciufdem nationis homines. Joannes BarcLaius,qvem hic

po-riflimum feqvcndum putavi: Sccula

pené

fingula inquit,

fuum

genium å exreris divetfum habent, qvi mortalium animos in

certa ftudia lolctinfle&ere. qvxdaroaetates prxcipue armis

exer-citae,mox omnia in qvictcm compofitaj tum regnorum , tum

rerumpub. in populisa mor; nuncvduti inbarbariem homines

na-fei, deindc facilioribusanimismanfve(cere,&poftfecula aliqvot ad ftipatum prima catigine ingenium redire. ItaSxpius orbis,

culris hominum moribus enituit; iubfidcnsqve deindeinduftna,

Velut qvadam nube iubdudtaeft. q'x in Icone ingeniorum

ha-bentur. Subiungit inde vices, prxcipuc 'mperij Romuni,

qvi-busorbis qvafi in varios mutatus eft vultus» Sed nec femper

(8)

tam late fcculorum hic genius patet, qvippe qvem

ad

alias

arqvealias regionei fxpius refiringi Machiavelius docct, Dif.

pur. L jAibihocunum intrreftinqvit.qvod alijs fcculis.alixre*

giones magis abundanc hominibus virtute prjrditi$,qvcm alix*

& aliis iterum aliac. utdificrcntiam morum, c'tiamprc/divctös

regionibus

populifqvé

hinc cnviccre in

proclivi

fit»

Artic. VI.

Progreditur indc Barclaius ad exponendam Kegionum 8c

Nationum illam varictatem . qvam perpcruam putat. Sed

a-liust inquit, prxtercaimpetus animos rapcre folet

, certisqvc

affe&ibus addiccrc ,* illc nimirum fpiritus, qui fingulis regio¬

nibus proprius, nafccntibushominibus patrix habitum &cupi-ditates ftatim ingenerat. Namtitiijdem cibipro condicntium arte,

faporem

quidem mutant , cxtcrum interna vis alcndi^

aut nocendi, nuilis biandimentis in totum corrumpitur } ita

in omni gente * per seftus (ucccdcntium fcculorum» mores

ani-mosqvc mutantium, hxret qvatdam vis "inconcufla » qvam

hominibuspro conditione terrarum, in quibus

nafci

contigc»

rit,fua fata diviferunr. Sic aliac gentes, diccnte Livio,auda.

ccs,qvxdamtimidx,in vinumdn Venerempronioniorcsalixlunt,

- Sed

pcrgit Barclaius i ut ifticnaturalis lcvitas populos agat,

turbidisqve incerta corifilijs , Crcfpicit vcro hicad diverfasEu»

ropx noftrae regioncs & Nationes, id qvodexijs, qvxinaufrorc

feqvuntur colligere promtum

eftj

illicpingves gravefqvc

animi

trifti fupcrbiå,tanqvani fpecic arcanac fapicntix fcrociant: llli

fiiim nonrolerent* alij in mutationcm, nec provifa

confilia,

temporarijs ingeniis incumbant: apud exteros placarinonpof-fit ultionis ingenram : rurfus virtutum xternitas,

veluthxrcdi-tatis iure lancita; in qvibusdam fimplex fides>in alijsacumen

animorum, in pluribus fortitudo. Machiavelius loco ante

citato, cernimus inqvit» ccrtis

qvibusdam regionibus

(9)

7

®§§

aretqvosdam

tflfe&us

infitos, & nunc, 6c

femper ferc

c&

dem modo fiiiflc fcimus. Accedit his Erafmus qui,funt

vi-tia, inquir, qvacdam pené gentilia , quemadmodum

gentibus

nonnullis pcrfidiam ajunt cflc familiärem, aliis luxum, alls libidinem. in dc milif. Chrift. Ncc mirandum, inqvitBoémus

Aubanus, fi homines variam interfc, non folum fortunam jfedctiam naturam,mores 6c vrvendi ritus fint confccuti>qvum

videmus regiones 6c loca eam quoqvc varictatem adepta» ut

una qvidem laCteos homines pariat,alia fubaIbidos,aiia

fufeos

alia prorfusaduflosjC^f» Hinc Rhetorcs prtecipiunt

, to

ijstkov

mutandum cflc, pro natura gentis, apud qvam dicetur.

fa-öitatum id dcniqve å multis ,• cuius rei illufire excmplum in

Alexandro Magno habemus» qui varia oratione, ut cujusqve

gentis animis aptumerat, militcs alloquitur i cujus orationis fumma lineamentaexpreflit

Juftinuslib.

n,

Alexander ,inquit,

circumvcÖus fuos,fingulasgentes diverfa oratione alloqvitur:

Illyrios 6c Thracasopuxn ac divitiarum oftentationc: Graecos

veterum bcllorum memoria, intemcciniqve cum Perfis odij

accendebat: Maccdones autcm nuncEuropa? vi&se admonet»

nuncAfi« expetitae $ nec invenros illis toto orbe pares viros

gloriatur» Carterum6c laborum finem hunc, 6c gloria?

cu-mulum fore. plurima verohujus varieratis cxempla hifioria

fuppedltat, fed qvibus cumulandis hic fuperfederc ratio

infti-tuti jubet, praefcrrim cum vel obiter cvolventi hifioiiam,non

pofllntnonobvia

efle»

Artk. Vllf

Jnterim

fatendum

eft,

qvöd

norrabs re futurum eflet,

fi

aliqvpt populorum praecrpuos mores in

confpe&um dediflem

;

(iqvidem, dtcente BarcLaio, nihil utilius eft , qvam ex genio

variarumgentium fic animum inftrucre, ut diverfus fit cum

di-vetfis,

cognofcatqvc

qvidåqvoqvc

cxfpeftandum

aut

timendum

(10)

fit.Verumenimvero,cumres

fit

valdc

lubrica,3c

prona

in lapfum,

arduaimprimis

juveni, 3c

forte

ut

partim

experto

odium

conci«

liare apta;

proinde

retinqvendumhoc

aufum

ut

viribus majus,

& alijs forte

iniqviustremitendus

autcmB.

Ledor

adviros'müf»

tö audorte experientiae, 3c

erudidionislonge

maximae,

qvibus

peregrinando

diflitas

terras

oculis

animifqve

periuftrare,

earun*

dcmqve diverfas

conditioncs,

3t

incolarum

varios

mores expe»

riendo

fpedarc

contigit,

fatisqve

fpedatos

lircris

mandare,

in-primis

qvi

feculi

hujus,

3c

praicipue

nationum,

qvse

Europam

noftram incolunt, varios mores

nobis

tradunt.

qvas

qvidem

gentes ut

nobis

proximiorcs,

qvam

pvifeas

vel

rcmotiores,u(ui

longe majori

fuerit

probe

novifle.

Praeftiterunt

id

nobis

prae*

tereseteros, Clariflimi viri;

BarcLaiusinfualcone

Animorum,

& Dn. Puffendorftmsinegregiooperc,

qvodinferibitur:

lndudio

ad Hiftoriam, & manibus noftris vedatur.

acceftit

Clariflimi

Viri ad Patri* Hiftoriam lndudio ,nonnunqvam

in

codemar-gumento

fertilis

: ncc

invenietnr

opinor

(utvcrbisutarBarclaij)

tam

fuperftitiofus

amator

fui

ortus,

cui

grave

fit in

rccenfione

patriae

fux,

etiamvitia

nominari.

Sl

enim

neminem

natura*

mortaliumtam conditis moribus

finxit, in

qvo non

aliqvid

defideres, velutultimam mantim;

cujus

fupcrcilij efter,

tofas

provincias

publico

fatovellc

criperc,

3c

indignari

fc.

ubi

pec«

catur, id eft» inter homines

natumeffe *

Faceffat in

omnibus

fuaegentis ptaeeeps

favor,

fimulqve

cacterarum

averfatrix

invi»

dia: 3c noftra vitia fideliteragnofcamus,3c

virtutesin

alijs

nos

dcledent. Hadenus il!e, öc qvidem omnia

probéj fcdqvac

hanc

cautioncm habent, ut pleraqve omnia, nc

qvid

nimis.

Sunt

enimnonpauci qvi 3c

hic

modum

excedunr,

qvibus

nullo

dif-crinrinc exotica omnia , etiam frivola ,

&

rälia

qvac

ineptiis

non vacant, vel eo

nomine

,

qvöd

peregrina (unt,

arrident,

domeftfca contra fordern* & qvamvis

meliora*

tamen

vel

ob

j

(11)

@3 9®!®

id, qvod vemacula funt cvilefcunt. Sed faceflfatdc

illcprsepo-fterus favör, qui impedit qvo minus omnia,

ut

decct,«(lima-tionc vera perdendantur.

Deniqvc vcl ipfo tefte BarcLaio,in¬ gens cautio elfe debet, neex paucis » ac fortafle plebciis,

to-tam gentem «(limemus. Sed ut

redeamus, unde digrefli

fumuv Arric, VIII,

Etiam fingulis cjufdem gentis mortalibus

, fua concefla

«ftindoJes, fui funt mores, nec adco conftantcs illi

qvidem,

qvin multis modis mutari poflint, undefit, ut non modo

in-ter fe multi moribus

plurimüm diftent, fed & fxpc fui maxime

dilfimilescvandant, Puffcndorfius in de officio;

intcr

homi-nes inqvit ,

qvot capita tot fenfus , dc fuum cuiqvc

|>uicrum : nec fimplici autuniformi cupidinc omnes »gitan-tur, fed multiplici dc varic inter fe mixto. Imo unus 5tidem

homo fxpc fibidiflimilis ccrnitur, &

qvod uno tempore

con-cupivit, abeodem alio tempore valde abhorret, Nec cnim

o-mnes & finguli in eadem regione

homincs,codem colore,

eo-dem vultu, 5t ijsdem faciciiineamentis

confpiciuntur; fed in ijs regionibus, qvargencratlm candidos gencrant»

fpcciatimet-tam fubaqvilos , fufeos 5c luridos

• rurfus alios aliis

candidi-ores deprchcnderc licet,

ex adverfo in iisquaehomincs com-muniter nigros alunt, qui ad albedinem aliis

propius accc-dunt J ita in humanis populis,

qvaccfam

afperse

mentes rigent; aliae de pattia barbaric nihil habent

? craflae aliqvx in tenui

coelo mentcs,tenuesqvc in

opaco. qvippe fingulis mortalibus prsetcr patriae fux indolem , adhuc proprium aliqvid natura

conccffit , qvx fcré BarcLaii funt, Nccab

his abhorent Ciccronis illa : ut in corporibus magnx diifimilrtudincs.funt

(alios cnim videmus velocitate ad curfum • alios

viribusadJu-ftandum valere : itemqvc in formis,aliis dignitaicmincflc,

aliis

venuftatem) ficdc in animis cxiflunt ctiam majores varietatcs,

(12)

#)ü>

Offic. 1. i. atqve ita

ejusdem

regionis

homtncs

codom etiam

tempore

divcrfis

funt

moribus,

diverfisqve

ingenijs

taliiftupidi

aliifubtilesacfapientcsj

hi

generofi

ac

cordati,alii

timidioresi

ifti crudeles illi mites> hi tefti ac

fimulatores,

illi

aperti

can.

didiqvej hi

veridici,

illi

mendaces

;

hi

perfidi, illi

fideles

j

hi conftantcs illi leves ; hi inqvieti,

alii fedati

;

hi fimplices,

alii plus qvam

duplices

;

hi fordidi

alii

liberales

>

alii

verc-cundi, alii audaculi*

alii

incrcdulualii

perfvafu

facilimi.

fic

alios aliadelc&ant, funt qvi feftantur

gloriam

,

alii

fimul

po«

tentiam, qvi opes,

indociles

pauperiem pati,

qvi vina,

qvi

venerem , qvi vitx

honeftatem

:

delc&ant hos

ftndia litcra«

rum » illos certamina honorum,

alios

caftra ju

vant, qvac

alii

contra averfantes Iaudant fua rura ,

funt qvibus

mercatura,

quibus

officina

cordi

curxqve

eftj &

quis

omnia

pcrfcquipou

crit * adeo

Velie

fuum

cuiqvc eß,

nec

vitt

vivitur

um>

Pcrf. Sat,

5.

Artic IX.

Qvot

verö

modis

potiflimum

varient

mores,

id

difpicc*

re etiam advarietatiscxpofitioncm

facit

,• in co autcm

nonnihil

variari intcr do&os videmus.

Nobis

igitur

nullius

veftigiispref-fc infiftentibus, hinc indc

colie&is,

faltcmin

percenfendis

va-rietatibusj uti conccifum putamus. mores

qvi

fingulis

com-petunt,

pafiim

apud

Philofophos variare

dicuntur,

pro

tem-peramentis, pro

affeäibus,

pro

vario fexu,

pro

cducatio»

ne>difciplina,exemplis,do£lrina,

confvetudine

,

habitu, etiam

experientia varia ,

item

pro

vitx

generibus,

provaria

forruna,

& deniqve prosetatibus.

addunt

alii

pofituslocorum

&

res mc»

dicisnon naturalesdiäas, fed qvx referri

poffunt

ad jam

fupe*

rius allata. Artic. X.

Pro temperamentisqvatvor

vulgo

clafles

conftituuntnr

$

qvarum

ordo

rurfus alijs

alius

eft.

Sed

non

cfi

qvod dc

illo

(13)

nos adeöfoliciti fimus. Schola Salemitanaj>rimam facit

San*

gvincorum, qvi phyfiologisplerifqve omnibus natura mitiores

funt, humani, comes, aflfabiks, hiiari fronte, erefto animo,

lcpidi, ingeniofi ctiam & artibus qvibuslibet addifccndis

ido-nci, nec admodummeticulofi & liberales; amant, facile

ex-candefcunt irå qvae tamen mox defervefcir, faciles qvippc

capiunt animi motus, at in iocos & di&eria eftufi,

volupta-tes ac deliciasfeqvuntur, proni in venerem, nec abhorrentes

a comelfationibus, & qvae huepertinentj Angularis deniqve ad

imirandum qvidvis incft aptitudo. Altera claftiseorutn eft

qvi cholera agitantur pradomioante, natura impetuofi funt &

animofi, qvi vehementiores animi motus capiunt, praecipuum

hisingenii acumen& expromra induftria in

obcundisncgotiis;

verum ut negotia expediunt dexterrimé, ita eludunt fsepc

fo-eium vaferrimé; fubitö accenduntur & impotentiusexseftuant

irå, fed cuius pocnitentia mox fubit: honorum cupidiflimi

aliis praefcrrigeftiunt, prodigi potiusqvam liberales, audaccs qvam fortes dicendi; proicdiflimiin venerem aliis vifi, ut

Huartpqvi, non amare fed deperirc dicit, aliis vero fecus; fit

interim,inqvit Erasmusin inftruå:milit.Chrift, ut natura vel-uti paria faciens, morbum animidoteqvapiam diverfacompctw fet? efthic qvidem propenfior ad voluptatem, fed ncutiqvam

iracundus, neutiqvam invidus. eft alius incorrupta pudicitia

fed elatior, fed iracundior, fed attentior adrem, qvanqvam

poffunt &

hsec

aliam fubire rationcm* Succedunt lenté

Phlcg-matici, naturå otio qvam negotio aptiores, frigide negotia

traflant, fedati&Cremifli, tardi& hcbeiisingenii, pacati & qvi

animi paffionibus minus agitantur, qviqvé fuum illud in diem

ftcrteremundi huius imperiis vix commutarent; Venerem fi Huarto credimusexfecrantur. fi ad iram commoveas, m-agna

famonis facundiå tantümnon fententias proloqvuntur.

(14)

faneholicos (apientiflimos Ariftotclcs

facit#

excellcntes

pleros-qvé omnesfuiflc

mclancholicos Huartus

aflerit,

adcapeflcndam

rcmp.

maximé idoneos alii iudicant,

adliterarnm

ftudiavulgö

putanturaptiflimi, qvippc folitariac

vit»

amantes,

&

propofiti

tcnaciflimi, uni rei cxcuticndae diu & unice immorantcs

alti-us poflcpcnctrare

in rci

naturam

vifi.

Sperlingius in

Antropo-logia5non tantopcrc

laudandos

putat,

ftupidos

potius,timidos

& ineptos dicendos. Huartus

Hifpanus

medicus»

duüm

gcnc-rum facit,aliosnullius alios quantivis pretii ;

fcd quid

multaf

fiatuunt plcriqvc

ingcniofos

cflc ,

fcd tetricos,

triftes,anxios,

taciturnos, fufpicaccs,invidos,

cogitabundos, timidos, &

qui

co moeftitiaeinterdum adducuntur, ut vitam pertxfi fibi

adem-ptam cupianr, qvamqvam

nonnullis hoc

melancholise

caput (it, qvod mortem pcrtimefcant;

conftantcs

admodum funt

& (labiles in rebus gercndis,qvi

aegerrimé ab

eo#

qvod

fcmelani-mohaefit dimovcntur,' Ut in vultu fcveritas ficin vcrbis fidcs, fegnius

effcrvefcunt irå,

verum

Irritatis

furor

longior,

manetqi

injuria altå mentc repofta. Vitiorum qv» in

fingula* clafles

cadunt prsccipua momenta Hrafmus in de

Milit.

Chrift.

paucis

comple&itur ;

Qvaedam

inqvit, corporis

habitum comitantur*

ficuti fangvineos

mulierofitas

, & voluptatum amor :

cholcri-cumira, ferocitas, malediccntia ♦ phlcgmaticum incrtia,

fo-mnolentia : melancholicum invidia.triftitia,9 amaritudo. Id au-/

tern notatu dignum, ob

multiplicem humorum

mixturam,ma-gnam cujusqve

claflis

latitudinem efle, rationc

intcntionisfivc

graduum;

undé

praeter

alias cauflas

ht,

ut non

ijsdcm

omnc*

moribus fint qui cjusdem

claflis,

imö

ut tanta

fit inter iilos

in-tcrdum.qvanta inter diverfarum

claflium homines,

morum

ftri-€tc dittorum diftantia. Interim illud Horatii

vulgö obtinetj

Oderunt hilaremtrifles,

triftemfc iocofi,

Sedatum cclercs, aoilemd. vnavumciremifp.

^

(15)

«I«

I?

»B

Artic. XI.

Claflfcs ingeniorum qvae totidcm a Barclaio ponun-tur, ctiam huc reduci poffe vidcntur, qvamvis non peromnia

qvadrent. prima corumeft,qvi extemporne« fubtilitatis funr, qvibus inextremis labiisnataeftcloqvcntia:hancverofacundiam

cholerae aflignat

Huartus,qvanquamutå

Barclaio delcribitur,in

cholericos exade non conveniat,led his inbserere non iibet j

Nec qvihis opponuntur, tardam aegriusqve feqventcm

oratio-nem habentes, cum phlegmaticis

per omniaconveniunt»

inte¬

rim

hispropius

acccdunt f fiqvidem hi commoti tandem

fa-cundiapollent, ut Huartoplacct mediocria vero&

cxcellcn-tia, reliqvarum clafllum ingenid, tcmpcratis &

melancholicis

forte refpondenr, vidcatur Icon animorum.

StatuitveroHuat-tus tria ingcniorum prxeipua genera ; unum qvod

inteiledu

valet, alterum qvod imaginatione, tertium qvod

memoriä.

Idiusgeneris homincs dicitnatura humiles cfle, fui

ipforum,&

iuarum rcrum parciores aeftimatores, qvilaudibus atqve

cnco-miis nihil minus qvam tument, qvibus #grc fit in locis

nimis

honoratis$ illius generis homines infigniter prudentes elfe Sc

callidos, imperio habiles, ad resgcrendas aptilfimos,

concio-natores cxiftcrc excellentes fi accedat memoria, qviadvivum omnia refccare, omnia in oidinem digerereamant; hos

deni-qvé, qvi nimirüm memoriå tantum valent, faftuofos& arro¬

gantes dicit;qvanqvam & horum multiplicem roixturam

ad-mittat. interim hsec utcujusqve generis

figna

paflim fcrutinio

Ingcniorum inlerit, fedcunda

perfeqvi

ratio jnftituti nonfinita Artic. XII.

Adaffedus qvod attinet * nemo non videt multum in-terelfc inrermores admirantis &contemproiis, amantis&odio

habentis, irari &placidi, laetitiå geftientis &dolore affcdi,me-tucntis&confidemis» etiam in codemhomine» fi punda tem*

(16)

poris

refpicias

diverfa

jverrm

fi

propenfior.es

di

verfas

in

alium

atq,

aliumaffeftum, indiverfishonunibusfettes,ccrtum

eft illam

va-rieratemvariantibusdeberitemperamentis.

Sic alii iniram

alii in

rr.etum,inIsetitiam

aliiproniores,percitantur

hiiibidinis

oeftro,

alii aliarum rcrum fpccic capiuntur

vel agitantur

magis

?(ic

i-demobie&um huicmetum incutitilliaudaciam addic.

Sed

eft

hsec affedum varieras manifeftior qvamutmultis

probari

debe*

ar» Exempla ubivisobvia:

SicCxfarem

magnoilliAlexandra,

fedfobrio, neqve iracundo fimillimum,

vellciusdixit;

nonob-fcurc innuens, qvödnec vinoperinde atqve

Alexander

deditus

fucrit Caefar, dcabirå longc alienior.

Artic. XIII.

Qvbd etiam

ratione

fexus

mores

varient,

laterenon

poteft«

j^otum eft virtutem, feufortitudinem(qvam

vel praecipue

virtu-cisnoraine infignitam

voluére veteres)

ut

lexui virili

maximc

propriam,a

viro

nomen

traxifle,

qvippe

qvae

in mulieres

rarö

ad-modum cadit; potius

huicfexuiimbceillitascompetit,ficompa*

rativeloqvamur,

Eftenimvir

fortior

ac

laborum patienttor,

moribuserediorftabiliorqve,focmina vero debilior,

intempe-rantior, mutabilior, &qvibusdam

pafllonibus obnoxia magis*

Utcaeterapraeteream, ait

Burgersdicius,

muliebris fexus

impo-tentius amat, utpotentiusedueat;

fexus mafculinus

amatjudi-ciofius, ut inftituatdexterius» Huartus mulierem Angularis

alicujus fapientiae minus capaccm

cfle

putat t

etiamhuic fexui

iniqvior

videtur

cum

alio

loco

dicit,

ncc

-difciplinam

nectem-perantiam

admittere

:

niti

&

hic

comperacivé

loqvatur.

va«

nitati multum tribuerc hunc fcxum experientia

necrcclamat,

& fentiurct viri do&i: ornari, poliri, expoiiri» pingi &

fingi

nunqvam

celfant^

diccntc

Plauto

in

Poenulo. nofti

mores

mu-licrum, Terentius inquit, dum poliuntur dum comuntur

an-nus eft« Etiam co nomine,male audiunt feminx» qv-od nec

(17)

fecun-fecundas ncc adverfas res moderate ferant, qvod vindi&aefint

cupidiffimae, & quae funt alia : Intolcrabilius nihil eft qvam foemina dives,

Juven.

Sat. 6. Qvac tibi mtilicr videtur

fapien-tifllma i inqvit Plautus in Stieho; qvx tum,qvomodo res

fe-eundse funt, fe porerit nofccrc

, & qvae arqvo animo parietnr

Tibi elfe peius qvam fuit. Rurfus, ubi facilime fpe&atur

mu-lrer quam ingenio eft bono $ Qvoi malefaciundi eft poteftas,

qvac nefaciat, id temperat, innuit vero Plautus paticiflimas dari qvac ejusmodi funt; interim conceflum eft dari, &

omni-nö coneedi id debet, vcl codice facro locupletißimo teftc» Nec defunt virilis fexus homines, qvi hilee vitiis folicitantur,

funt alii diccnteSeneca, qvos alia lubido iftis meiiores efle

non finit, imoineptos totos concinnat, ita ut ne virosqvidcm

fe efie amplius memincrint, Hiveide fingulis capillis in

confilium eunt, irafeuntur ubi in iis negligentior fuit tonfor,

aut aliqvid extra ordinem jaeuit, imo

maluntRemp. turbari

qvam comamfuam. Qvicqvid fit, muliebria hxc tarnenfunt»

qvippefcxui huic maximé familiaria, licet ab alterofexu non

plane proferipta : Sic puerilia dieimus qvac illa in atatc

maxi-ßicfreqvcntantur, licet grandioribus interdum infunt. Si

qvac

autem muliercs fortiores exftiterunt, viraginesillse di&aefunt; qvo indigitaturn, viris potius q"am mulieribus convenire,qvas patrarunt. Sunt,inqvit Erasmus , qvae fexui videnturadnata>

ut in viroferoeitas, in mulicrc vanitas & vindi&ac cupido»

Artic. XIV.

De educatione, difeiplina, exemplis, do&rina,

confvetu-dine,habitu& experientia, res eft clara. Tritumatqvcomnium fermone celebratum eft Lycurgiiilud inventum, qvo, qvanta fit vis inftitutiörws Lacedaemoniis oftendir. Produxit autem

inpublicum, refererte Plutarcho, duos canesiisdemparentibus

genitos, kddiverfaratione edudos, qvorum pofius inmedio

B 4 patinå

(18)

patini

&

leporc.

alter patinam redå

pctit

,

fertur

alter

in leporttti t

ncmpé

pro divetfa, qvam utcrqvc confecu-tuscrat, edtrcatione, hicfagax& venatorferarum,

illcverögu-lo-fuscvaferat.Sicplcrtimqve indiverfa eunthomines prodiverU

inftitutionc; adeout vulgo

placere fapicntibusGt

difplicere,

di-centeeodem Plutarcho. Cujus reiratio in opinionumÄ: mo«

rum diflimilitudinc qvxrendacft,cumdivcrfis diverfa placeant

& fimilcs Gmilibus gaudeant» meliores autcm habendi qvi rebusoptimisinftitutifunt, reda dilcipninå, bonis exemplis,

bonis literis, nec nonmultoterum ufuatqve

experientiå

lcx

ad-verfodetetiores, qvi ücentia & inftitutionc mala ,& exemplis

perverfis

å

tcncris cottupti iunt, Sc deniqve bonarum expertes

literarum: horum mores ut plurimum corruptioresfunt, illo«

rum verö probiores: hi cfFrenes Sc inremperantes, illi

plcrum-qvé modeftiorcs Sc (andiorcs : hi feri Sc fubdoli, illi manfvc*

tiores Scintegriores. qvippc qvod Poeta canit:

- -

-yrtgenuas

didteiße

fideliter

artes Emollit mores , nec finit

eße feres.

Deniqvecautius illi agunt, condirioricm vitae humarx

fc-ria xftimatione perpendenres , hi nihil penG hahentes futili

lae-titia geftiunt ; utpote qvibus iners remedium malorum igno-rantia eft» DifFerunt tarnen & hitalcs å fe invicem, maximc

varictatc naturx. Nec parum refert quibus qvisqvc innutritus

fit prxccpris ac opinionibus de Deo & Sacris, qvave religionc imbutus, veränc an mala, menti qvse lucem afFert an qvx

tc-nebras ofFunditj qvippe qvi rarionc moveri non poiFunr, reli¬

gionc fxpc moventur.

Qvö

qvisqve Dcum cognofcit

peni-tius , diligit ardentius & colit religiöftus ,

e6

omnia

officiorum genera praeftat accuratius , qvx fibi qvxqvealiii

hominibus debet, non folum quia id honeftum fed vcl

maxi-mé qvia id Deo gratum elfe feiat

atqve aeeeptum i de impiis

»liter,rurfus aliterdclupetftitiofis habendum.

(19)

m

fr

W\

Artic. XV.

Excipiunt

v'tx genera,-nam& pro illorum varietate mores

va-riare dicuntur. Conftitunnturilla

pr«cipue tria ; id qvod

vul-gus coli-, civile, &contemplationidcditum.

Hauritautem

unusqvisqve fnamdebono opinioneraexeo vit«

genere, qvod

fe£tatur, uti

Honeioplacet

jhinc fit, utdiverfa

feqvantur in vitå

qviindiverfo vit« generelunt:

cun£tieniminid ftudio ferun^'

turmaximo, qvod fibi optimum eflfe, & maxime convenire' duxcrunt. Vulgus& ineptiflimi

qviqvé voluptatibusplurimum

tribuunt, qvanqvåm& idem

mago«dignationishominesfaciant;

inferviunt Politiores honoribus,

Do&iorestranqvillitatianimi:

hifce autem finibus uirrutcm

fubftituere multis vifura

, expe*

tunt pleriqve omncs

divitas, idqvé ob ufum qvem omnibus videntur poflfe pra;(lare, tum ad

voluptates , tum ad honores

& reliqva, in quibus Felicitas

ponitur. praetereå cuiqve vit«

generi id peculiare putatur , qvod fuo

qvodqvc dcle&ctur

ftudio fpreto alieno:

Salicet

ingeniis

aliqvtt

efl concordia

junUiSy

Et jervat ftudii

ßeder/t

qviujve

fiti.

Ruflicus

agricolam,

milesfera

be

Ila gerentes,

Reclorem dubia:navita

puppisarnaf. Ovid.1.1. dePont,"

Qvodquidemha&enus

valet,fi&eligerc

contigir>&noncrrarein

eligendo vif«genere,-multosenimneceflitas

detrufit,necpaucos

er-rordevolvitadea

faftitanda,

qu« natur«cujufqve peculiarinon

conveniunt j qvos

plerumqvéfu«

poenitet vit«, alien« vero defiderium tenet. Sed commune

laborum & malorum» qvx

qvodqve vit« genus comirantur, t«dium multis f«péqvcrulas

hujufmodi exprimit voccs,

qvales'apud

Horatium ferm.U i,

Sat, i. exftant, " 1

O

fortunati

mercatores pravis annh 1 •fU*Ji^

Miles aity multo

jamfratfus

membta labore. c

Con<

'A.,

(20)

Mit»»

Centra mercator , navim

jaffantibtu dußris,

Militia

potior

&c.

* « *

Sed oftendit Pocta poft pauca ,

de

his

qvidrentiendumßf,

nempe

qvöd

non tam amore

alit>s

virae

geueris,

qvam

impa-tientiå laborum tales ijs excidanr voccs.

Sed

in

vera

cujus-qve fententia

cxqvirenda

non tam

attendi

debere

ad

ca

qvx

dicant, qvåm qvce agant

homines,Cartefius

in

de

Methodo

docet, fubjunfta ratione ,* non

modo

qvia

hominum

mores

cousqvc corrupti

funt,

ut

perpauci

qvid

fentiant,

dicerc

vclint, fed etiam

qvia

permuiti

fxyi ipfimet ignorant:

eft

e-tiim alia a&io mentis, per qvam

aliquid

bonum

vei

malum

cfle judicamus,

&

alia,

per qvam

nos

ita

judicafle

agaofei-mus l atqve una

fatpiHirne

abfqvé altera

rtperitur.

Artic XVI.

Variant deniqve mores

ratione

fortunx,

juxta

illud

Te-rentij, in Hecyra;

Omnibus

nobis uti

res

dant

fefe^

sta

magni

dtqvéhumilesfumus,

Speåatur

autem

fortuna

qvatvor

pracipne

modis:

nempc,

qvå

nobiles

aut

ignobiles

j

potentes

vci

im¬

potentes ;

divites

aut

pauperes

,*

forcunati

vel

infelices.

vi¬

deatur Voflius lib4 i. Partit

Orat. Sunt

porrö nobiles

hono¬

ris maximc ftudiofi, &

qvi

non

folum obfeuros

&

humtli

1o-co natos, fed & homincs novos,

etiam

nobili

fed

non

antiqvå

domo natos pr*

fe

contemnerefolcnt*

UndeSalluftioccntcm-tor animus commune

nobilitatis

malum

vifum, Turgent

verö

opibus

divites,

nec

adeö

contumelijstemperant

velinjuriis,mol-les Voflio dicuntur &

iuxuriå

diffluentes, Är

qvi

imperio

vel

qvovis

honore

dignos

fe

putant,

cum

habcantilh»

obqvae

multihonores publicos

fufpiciunt.

Qyanqv

am

(unt

qvi

divi*

tiisfolüm incubant, dt perindcut

vetttis

abilincnt» de

qvibus

Horat. lib. a Scra%

£vi nummos

aurumfa

reeonåit,

nefciusuti

(21)

Öccultam hi \lerumqvé frontefuperbiam, qvae tamen mo*

dis qvibuscunq^e erumpit» praeterca in duplicidiifcrentiafunt

&eortfidcraniur dlvitesjfic

Barclaiusinjcone

animorumj QvU

dam inqvir, in cumulatas åmajoribus opes

nafcuntur

; fenfim

aliosdevitixarrollunndoccntqvepauUtimefic felices. Horum

utriqve ncc fc mirari folenr, nec immodicé exfultare. funt

deniqvéqvtrepenreprodigentis

felicitatis muncre inundantur:

hiinfvctaduiccdmc, (ui qvoqvéobiiti, dcducunturiniupcrbum

fortis illiusde qva cxiere,contcmptum

, & vitio immodicx

ja-dationis videnturobnoxij Ut tamcnncgarinon poflit»

& hiC aliqvod, imö infigne deicrimen darij ciitn & horum alij ani*

mum habeantdudrinå excultum &c fubadum virtute, quå u-tramqvc fortunam ur decct, excipiunt, alij vcro hifcc veiuti

armis deftituantur* Qvieqvidfir, qvodde uno,

nempe demu-liebri more antea di&um eft, id latius patct: manet hoc?#®*

divitium, qvamvis excipiantur aliqvi» utpoté & hic, qvod

di-ci fölet, maxima pars concludit. Potentes

partim di*

vitibusfimilcs funt, partim mcliores, ut Vofllus habet«. Nam

magis funt honoris ftudiofi,magis virili animofunt, etiamma*

gis induftrij ; prxrereå, qvia ob dignitatem qvam habent,in

oculis omnium verfantur, cb In inccfiu, veftitu, & vitå omni modefté fe gerunr;qvcd multiim eorum gloriam

auget. Qvod

fi aliosmadare injuria veiint, id potius faciunt in rebus ma*

gnis, & qvx illorum porentiae refpondeant. Qvod ad fortu#

natos ingenere fic didos attinct, vel quibus res

maximcfecun-dx funt : cenfcntur enim hoc nomine nonfolüm nobiles, po*

tentes, divitcs, led & qvi valetudine utuntur bona, & aliis

e-gregijs animi ac corporis dotibus funt ornati, folent

ta-iesqvoqvefupctbicfifeatqvéinfolcntcs.

QyippéutOvidius

canit;

LttxurtatJ Animi rebus

f>lerum% fecundisy

Nec

faule

efl dqva

commodt

mente fatt.

Undé & Cit\ Ofhc, hi» In fecundhfimis rebus cavenduni

(22)

eft, inqvit, ne afientatoribus patefaciamus aures, nec adulari

nos finamus. In qvo falli facilé eft : talcs enim nos elfe pu¬

tamus, ut jure laudemur. Siqvidem fortuna nimiiim qvenl

fo-vetftultum facit. Eft hiftoria refcrtaexemplis, fcdvetatratio

propofiti hifce verbum addere,

Cognofcitur

verb

ex

contra-riorum natura,qvibus moribus fint, qvi his opponuntur,

igno-biles,paupercs, abje&i & infelices. aliqvid hujus attingit

Te-rentius in Adelphis, ubiait:

Omnes

qvibus resfunt

minusfecund

a

magis

funt nejcio

qvomodo

Sufpiciofi

adcontumeliam omniaaccipiunt

magis:

Propterfram

impotenttarnfe

femper credunt negltgi.

Eft enim calamitas qverula& fuperba felicitas; eft

mifero-s rumutmalevolentes fint & invideant bonis. Qvanqvam & he¬

rum diverfigradus fint, prout diverfimodé inftitutiatqveanimati

fuerint.

ffuemres

plus

nimio

delectxvere

fecund*

Mutat* qvatient

- - - - ut canit Horat* 1. i. Epift.

Et maximé concuti fölet hoc motu, qvi ex divite repentc fa&us eft pauper,velqvemdeeulmine honorisfubitppraecipitavit fortuna. De hisSeneca: Lsrtiores fortuna relinqvitqvos

nun-qvamrefpexitqvåmqvosdeferuit. Ibi'veropraecipué muiieres

fuccumbunt dolori, & püfillanimaccxiftunt, cum qvibusverfari

oportetqvåmcautiftimé,qvamblandiftimé, qvåm curiofiflime, nonfummé revcrcris, defpici fe arbirrantur, & fic porro. Sunt

inomnigenerevitse divedatum divitumtiim egenorum ingenia.

Exinopibusaliiapertisdoloribus

gemunt, Scqveridc iniqvitatc

fuae fortis, qvam excufare aut tegere eam malunt, itå magno calamitatis folatiopalam poflunt fortunam obiurgare. Eftaliud

egentiumgenus, contumaciSpartanåqvepatenria iftus fortuna;

ferentium, qvi animisanxiis curisq;divulfis lactum praetendunt

vultuni. Videatur

Barclaiusinjcon.anim» Plerilqveomnibus

(23)

Ü#

ii

resexiles, animi

magnitudinemfinonpenitus

frangunt,

tarnenim»

minuunt,utfpeciatimdeEumine Cornelius

dicit, Dcniqve

pau-peresingeniofi habentur, &

calamitofiplcriqve

omnes cultui

Numinis & religioniaddifli, *

* * *

Multofain

rebus

acerbis

Aerius advertunt snimos ad

relligionem,

Lucanus,

Artic. XVII,

Coguntagmen

setates: de qvibusprimö feiendum» duplici

illasmodoaccipi, & mundi alias, alias verö hominumdici* mundirurliisduplicirerufurpari,Poéticé

nimiriim& Theologicc:

Ted mittimus has. Vitam humanam

qvidam duabus, alii

tri-bus, qvatvoralii, ufqve adduodeeim,

qvantumqvidém mihi

viderecontigit,

partibusdelcripferunt;

imo neeijsdem una dif»

tributio fuffecir,

qvialiåarqjaliåproinftituti

ratione ufi funt.potu-it veröfua cuiqvefupperere divifionis

ratio,adeo ut

nullateme-ré reiieienda videatur ; interim omnium maxime

confpieui

funt tres aetatum gradus;

nempeadolcfcentiae, setatis

conßften-tis, & vergentis. qvamvis

poterit in morum varietate

deferi-benda, qvivis gradus non incommodé bipartiri, utpoßeafuo

loco

dicetur.Qvadripartitje

vitee humanecommutationimorum

recenfionem accommodat Horatius in Art. pariter

&alii, nec

pauci mores aetatum

depingunt,

Prant Ariftoreles in

Rhetori-cis X egregié verö BartLaius in Iconc animorurr

j & nulli

fe-cundus IuliusCcelar Scaligcr,

qvi tripartitamsetatnm

diftribu-tionem feqvitur ; cujus verba

, cum nec Voffius gravatus fit in

fuas transferre Chartas, 6tego mutuabo?j habentur

autem lib, 3. Poet, Capite 1$. ubj de moribus adolelccntum

inqvit t

Fcrtur, atqvé

etiamimpelHtur

aetas prima,tum facilé, tum ve¬ hementerad ea, qvarconeu. ilcit.

Concupifcitautem&ftatim»

& multapetita contcmnit; ad alia anlmum

appéllifr: praeeeps

potiiisanimusqvammagna

volvens, Tram, atqve animum

i-pfum, m

fronte,atqvcoregerunt.

(24)

tion!»

fa&averbis,

pocnitentia

perfe&ioni.

Honoris,

atqvé

prarlationiscxa&orcs

importuni

pctiiis,

qvåm

feduli

vindicato*

res. Contemtus ultores;

ipfi

contemtores

dvvcrforum

å fuis

ftudioruro» Laudatoribus

fuis

favent:

oderc

monitores»

Po¬

tent]*ftudiofi,

opumnegligentes.

Specnim

aluntfiduciamfui.

Uberalitatcm excrcentignari

fortunx

deteriotis.

Omninb

finv»

plicitatem,

dt

a

fc

profitentur,

&

ab

aliisex^gunt»

Parum

fu-fpicaccs,

crcduli multum.

Honefta

utilibus anteponuntj

non-dumn«. aeuitcosrcrum

experientia.

Sibi

ipfis lex

ftint,

Sodali-tatumftndiofi,fibiitavivunt,

utcrcdivclintaliisquoqve

viverc.

Dcniqvc

nihil mediocrc.

Alienarum

mifcriarum

pii

obfervato-fesfiiarumrccuri.Injocosfoluti,

verccundixobnoxiiinerroribus»

clatiinbencfattis*

De media aetate hoc modo:

Omnimo autem juvenisnaturainter

adolcfccntix,acfcncftu-tis tempora, ut

media

eft,ita &

partieeps,

tum

vitiorum

»tum

virtutum, fcilicet affe&um, atqve

propenfionum*

De xtate feneli fic idem Scaliger:

Senilis aetas maxima ex partemoribus

eft contraria

adolo

feentix. Ergo,

quöd diu vixerint,

parutn

fperant,

paucamo-liuntur, prxtcritis

gaudent

j qux

lola

probant

prx

iis,

qux

prxfenria

funt;

quibus

non

aequiefeunt.

Novarum

rcrum

obtrcdtatorcs, femper

habent,

qvod

objiciant.

Solliciti

effi«

ciorum cxa&ores, ad rem attenti,lenti ac

difiiciles

ad

perhia-fioncs, cauti,atqvectiam

fufpiciofi,Maltan.

indigne,autfe,aut

alios

perpeflos

memincre,

Ac

quemadmodum

adolefcentcs

fpc,

ita fcncs memoria metiuntur omnia.

Rarö adfirmantca,

quo.

tum nonhabeantexemplum in

memoria

,•

rariüs

dcjiciuntur

de

fententiå,• rariflime fibi alias anteferri patiunturxtates«

Meti-culofi, pertinaci

ultcrioris vitx

exfpc&ationcqveruli,

Odia

ho¬

pliter

«ercent•

atqve

etiam

convitia.

Garruli,

importuni

intcr*

(25)

intcrpcllatorcs, fcmper

etiam qvippiamimmincntis mall mint*

tantur. Qvamobrem cxcrccnt freqvcntiffimas comparationcs»

Unica res ex BarcLaio hie repetenda, cuius

(quod

cum pace

venerabiiisfenc&utis dixerim ) fi huic «rati fxplus in mcntcni veniret, prxclaré agcretur ; nempe, infidet maximc timiditas f

& aptam alioqui prudentiae fedem infeftatjhlnc illa vis confilij

arqve prudcntiac, qux maximam (cn&utis dotcm facit,

fxpifli-mc nimiopavorc corrumpitur. Dum omnia etiamtutacircum*

fpiaf, mavultinterdam malo otiovulncra tegi, qvam inperi«

culum venire medicin«, jam tunc ad illa tempora, cum ncc

malanoftra, nec remedia pati poflumus» perventum eft« Artic. XVIII.

Sic pracipimmorumvarictatcsadumbravimus/

atqv^

idi-pfum methodo, qvåcommodiim fieripotuit, vulgari,tangent«*

infimul, fed levitcr dcconfufé, caufasunde variant moresjidqi veleamob caufam, cumalias, id qvodérc vifum, fieri non

potuit, nempe uteo, qvo confvevit, ordine varictates morum

cxponcrcntur, veniuntautemiam caufff varietatisexaminand«,

& adqvatvorgenuinas reducendae, fipriusunam,qvarcontra Vå«» rictatemmoveriporeft, obie&ionem paucisindicaverim,

Arric. XIX.

Si excipias contravarictatem morum.

aDeonimlrumean-demomnibushominibusimpertitamtfifenaturam,

nempcipfam

rationem, qvaegenushumanuniarcliqvisanimantibusdiftingvit, &hominem homini advitaefocietatcm conciliatj idqvc

potifli-mumfimilitudinemorum, qvånihil ad copulamefficaciusjhanC

fnnilitudinemrurfus refultarc exipiaaffoonum hnmanarum

nor-må, legefcilicer narurali, utpotcqv« immutabilis & omnibu»

cademcft, qvippe cuius fons iplanatura, qvjcomnibus exaeqvo

compctit. Indereßc infcrri:nonpoflcdiflimilesevenirc a&ioncs,

cum adeandem componantur

normans#

Figur

Updating...

Referenser

Updating...

Relaterade ämnen :