Dissertatio philosophica de indole idearum moralium, quam venia ampliss. facult. philos. Ups. præside mag. Daniel. Boëthio ... publicæ subjicit censuræ Carolus Dybeck, Westmannus. In audit. Gustav. maj. d. 1 Maji MDCCLXXXIV. h. a. m. s

20  Download (0)

Full text

(1)

D. n

c

B. C. D.

DISSERTATIO PHI LOSOPHICjA

DE

1ND0LE

IDEARUM

M O

R

A

L

I U M,

quam,

VENIA FACULT. PHIAMPLISS. LOS. UPS.

PRiESIDE

Mig

DANIEL.

Phiuos. Pract. PROFESS. Reg et Ord.

TUBLICSE SUBJICIT CENSURJE

CAROLUS

DYBECK,

Westmannus.

In Audit, Gustav. Maj. d. 1 Maji mdcclxxxiv.

H. A. M. S.

upsali^:,

(2)
(3)

VTRO

ADMODUM REVERENDO atque PR.ECLAPISSIMO

Dom

GUSTAVO

SIMON!

DYBECK

,

Ecceesi.e in Orsa PASTORI Vigilantissimo ,

PARENTI OPTIMO

VzV tandem deßdetata illa ade(l lux, qua carum 7uum ^ Nomen

publice ujurpare mihi licet. Non conjvetudo

re-ceptusque ufus, fed, quo hoc pcSlits tamdiu caluit, pietatis

ve-iierationisque fenfiis las Tibi dicavit pagellas. Si rotundiori

ore loqui natura mihi åedijfet, fi gvatiffimi animi mötas in

verba abire pofjent, Tuum, Tater Optime, /'# amorem,

Zr/tfj- jalute mea curas, tuasque impenfas ea ratione

preedicarem , mehorem nulli contingere potuiffe Patrem,

pnteret. Dum exempla, quce ad virtutem feSIandam, ampla

mihi prcebiufli? fequt

, dum offciis erga Te nunquam deeffe,

dumque votapro perenni felicitatis litet flors, ad Supremum Nuvien fundere ardentiffima, mtllo tempore intermittam, »/'-bil amplius, quod filius Tibi reddat, 7> requijitarum, flcio;

ad eineres usqus permanens

PARENTiS OPTIMI

obfequentißmus filius CAROLUS DYBECK.

(4)

18 Difciplince Cognition!s Hominis. ■•fr»' A

MONSIEUR

monsieur

CHRISTIAN

D

Y BE

CK,

%

Qu?»

d'autres ail'enr mendier la

protektion

des Grands

par les flatreries, avec

desquelle?

ils leur

ofFrent

le fruit

deleurs veilles! Je fuivrai plutot le penchant de mon cceur,

en n' adresfanr cet Esfai, qu' a Ceux, que 1' amour &

le refpekt m'ont attachés depuis mon enfance. Vous

avez, Mon Frere, des plus grands droits a ma recon-noUFance, Vous m' avez infpiré du gout pour les

Etu-des, en y etant mon premier

Guide;

& depuis que le fort Vous a donné d' autres foins, Vous n' avez cefie de me

combler des bienfaits. Agreez donc cette marque publi¬

que de mon affection fraternelle & de 1' eftime, avec

desquelles je fuis pour la vie

monsieur

VO TK £

treshumbh ftvviteur Charles D ybe ch.

(5)

D. D,

DE

1NDOLE

IDEARUM

MORALIUM

■ I .11 IIH ■! ■ IIIll|l

§• T.

Artes

fru&us

Sc

Scientias

Sc commoda fibi

earum

indigi

a quovis

invenerunt

ingenii humani

homines,

progrefTii pollicsntur, nec fine ratione queruntur, ubi

fe illis defraudatos fentiant atque inutilibas

nugis &

ina-nibus fcientiis crepirantes audiant

difciplinarum officinas,

quse ad vitas ufum inftiturae efle deberent. Has pronas

adeo Sc obvias veritates, noflra

praecipue aetate, omnes

do£ti pariter ac indo£ti

urgent. Nefcio vero, qui fiat,

ut raro modum fervare difcant mortales

, fed vitia vita¬

re fludentes in contraria ruant, unde verendum

, ne ina*

nes damnantes difciplinas,

utiles quoque Sc profuturas

profcribanr.

Melius haud dubie Societatis humanae flori Sc litera¬

rum quoque commodo confultum

föret, fi jus fuffragii

fibi non arrogarent alii,quam qui fundamenta

rerum

caus-fasque ipfi indagare & ufum ab abufu fapienti

cautio-ne diftinguere valerent. Sed,

ut plerumque fit, illi, qui-bus ignorantiam temeritate judicandi fallere

opus eft, de omnibusrebus pronuntiandi licentiamfibi

tribuunt;

civitati-que leges,populo mores, literis formam Sc habitum

prsefcri-bere haudverentur. Hujus farinae homines,ufum

difciplina¬

rumad menfuram fui

ingenii exigentes, di&atoria

au&orita-te,prafticas haud raroadeo commendant difciplinas, ut

nul-lusfere theorias locusrelinquatur; quafi tum demum fcientiis

commodoque, quod ex illarum cultura expe£lant

(6)

18 Difciplina coguitionis Hominis.

2

De

Indole

Ies, optime

provifum

föret,

quando

Mathemaricarum

8c

Phyficarum

difciplinarum

Magiftros

in

illiberalem

opifi.

cum claftem detrufcrint, Philologos in Grammatiftas, 8c

Philofophos in locorum

communium

Declamatores

trans-formauerint. Imminentem barbariem portendere

pluri-ma e ftatu praefenti rei iiterariae

colle&a auguria

montie¬

re paffim viri

eruditi;

qiiae

quidem

licet

vana nos

efle

fperemus, non tarnen

poflumus

noftrum de

futuro

verae

lcientioe excidio diliimulare metum, fi invalefcere

firmio-resque agere

radices

coeperit

mos

ille, qui

delicatioribus

fseculi noftri hominibus adeo arridet, quo fuperficiaria,

vel , ut loqui illis placet, practica

fcientiarum

parte

con-tenti , theoriam difquifitionesque omnes, rerum

funda-menta indagantes, in defuetudinem

abire

patiuntur.

Hoc

fi de fingulis in genere fcientiis verum

eft

, eo

majori

jure de Philofophicis

fpeciatim

fic

di&is praedicari

poreft,

quo certius

conftet,

veram

harum

fcientiarum theoriam

nunquam ignotam auf

oblivioni

traditam

fuifte,

nifi fi.

mul fi£ta 8c inania dogmata illius locum occupaverinr,

quae peftilenta

fua

vi ingenio

humano

morbos

excitave-rint atque aluerinr. Capriofam inanemque

dialefticen

tri-cisque ontologicis involutam

profcibendam efie libenter

concedimus, fed cavendum arbitramur, ne antiquum, mo-Je ruens fua, demolientes cedificium, novum a^que

vacil-lans conftruamus, quod exfpectationcm noftram omnino

fruftetur. Cum itaque plurimum noftra referre videatur,

ut ea jaciantur fcientiarum fundamenra, quse temporis

opinionumque vi immora maneanr, nulli parcendum

la-bori, nulli follicitudine ad naturam 8c indolem materiei, qua conftruantur, inquirendam examinaodamque, quod quamvis grave 8c inutile forfan fuperficiariis videatur

in-geniis, illis ramen, qui ad veram tendere eupiunt

fapien-tiam, omnino neceflarium eft. Horum pruecipue

(7)

particu-D. D.

Idearum Moralium ?

lam quandam theeriae illius Scientiae, quae a moribus

no-men accepit, Specimine Academico illuftrare voluimus,

indolem idearum moralium noftris qualibuscunque

ob-fervarionibus explicaturi, quam Ii non denegavarint, o-peree hac in re collocatae nos non pigebit.

§. II.

Celeberrimus Lockius, qui primus örtum

indolem-que idearum, quibus continetur humana cognitio, cum

fucceflu indagare Sc explicare ccepit, in immortali fuo

de intellectu humano opere paftim a) de compoliris, feu,

ut ipfe loquitur, de complexis ideis, a colle&ione pluri-um ftmplicium, per fenfus perceptarum, ortis flgit,

va-riasque illarum qualitates indolemque illuftrare conatur ,

Sc quamvis primas tantum lineas fcientiae utiliftimae

duxe-rit, atque interdum, vel quia ipfe non omnia viderat vel quia dandum adhuc aliquid receptis ante illius

tempo-ra opinionibus putaverat, parum adcurate do£trinam fu-am expofuerit, anTam tarnen aliis opus a fe inceptum

per-ficiendi corrigendique deditj illiim itaque ut ducem in hac noftra de ideis moralibus opella eligere conftituimus,

ut, fi grave Leftoribus non fuerit eandem cum viri

hu-jus lagaciftimi placitis conferre, lucem qualemcunque in

materia obfcuritatis Sc confufionis plerumque plena

ac-cenfam inveniant. Sunt notiones , quas colle&ione

plu-rium diverfseque indolis ftmplicium formavimus, ideae

praecipue fubftantiarum Sc modorum mixtorum , illas,

pro-ut in obje£tis extra intelledfcum politis conjun£tae fuerint, compofuimus, has vero ipft absque exemplar extra nos

exiftens arbitrarie magis conjunximus. Ut enim atten-tio, a deliderio indigentias qualicunque fatisfaciendi

ex-A 2

cita-«) Prsefertim Lihr. II:o Cap, f. ubi de modis ,t quos mixtos vocat,

(8)

Difcipünx Cognition}s Hoviini<■

De Iniole

4

citata dirisitur

ad

rerum

indolemperfcrutandam,

pl«.

res diverfasque in uno

eodemque

objeflo

oWervat

quali-tates, quas inter

fe

conjunftas,

quamvis

conjunftionis

modum & materiam ignoremus,

%"° quodam arbitrario

comprehendimus l>),

&

fic

ideas

fubltantiaium formamus,

& mente ad ufus

noftros

confervamus.

Hatc eadem

at-tentio plures quoque res

&

qualitates

rerum

nullo

inter

|fe

vinculo iunftas colligit,

componit

&

vocabulo

vel figno

quocunque

arbitrario

conrinet

&

confervat,

qute

conjun-aio quamvis arbitraria eam prtecipue

ob caullam videa.

tur quod iilius protypos

nullibi

exiliere poflit,

tarnen,

imp'ellentibus

vitae

neceflitatibus

formata

a

tuo

ad

finem,

quem illis

indudi

nobis

propofuimus,

ufu realitatem

ne-ceflitatemque

defumit.

Hiijus

funt

indolis ldete

artium

quod optime

perfpicitur,

ubi

easdem

confideramus,

vel

ut primum inventte

funt,

vel

ut

novi

quid

aliorum

in-ventis additur, quo extra

nudam

fervilemque

lmitationem

extendantur; in eandem quoque

claflem

referenda

funt

notiones omnes virtutum

& vitiorum,

feu quod

idem eft

ideae noftrte morales; quas non

magis

quam

ideas

artium

cafu

b) Hoc loco non poffumus, quin elegantem a

Celeberrimo Condillac

in Arte coytandi allatam in Lockicm adpooamus

aninudvei-fionem, quod

paruin scciunte in inonftrando ufu fignorum

arbitrariorum

ad ideas fub.

ftantiarum in mente confervandas veriarus fuerit. Verb« iilius haec funt:

Lockefefl appercu,queles110msfontuesefairespour

ies idées faites fans

mo¬

delestmais il Wen a pasfaifi in vraie rnifon: "L' efprh, dit il,qyantmis de Ja liaifon etitre les parties detachtes de fes idées

complcxes,

cette union, quin'aaucunfondementparticulier dans la mittlre>

cejferoit, f'

il

n'y

avoit

quelque cbafe, qui In maintmtCeraifonnement

devoit,

commt

il

V

a

fan,

i'

empecbe/

de voirlaneceßite desßgnespourles

notions des

fubßances:

car ces

notions ayant un fondement dans h nature, c'etoit un« confequence, que

Ja reünion de kurs idees fimplesfe confervat dans V efprit, fans le fecours

äts mots . Voihcequia empeché Lockede decouvrir combienlesfinnes

font necejjaires a Pexercice desoperations de V ante. 11

fuppoft,

que

V

efprit

fait des propofitions mentales, dans Urquelles il joint ou

fepare les

idées

fans

/'intervention des mots.

(9)

D. D.

låearum Moralium. $

cafu 8c fortuito coaluifTe, verum, prout impulerint

ne-cellitas ufusque, a pluribus diverfis fimplicibus formatas

8c inter fe diftin£tas elfe, vel ipfa vocabula, hafce col-le£liones defignantia, teftantur. Non cnim omnibus ide¬

arum concretionibus, quas componere potuilfemus nomi-na impofuimus, nec omnem inter illas differentiam

at-tentionem mereri arbitramur. Peculiari, exempli gratia, voeabulo caedem parenrum denotavimus, illud

parricidi-um c) vocantes, cum tarnen idea caedis non minus

apte

cum idea juvenis, viri, fenis vel denique feminas

jungi-tur, quas conjun£tiones communi nomine homicidium appellamus, cujus ratio in promtu eft, fi indigentiam ,

qua attentio noftra dirigitur, perfcrutari velimus. Multa etiam artificibus ufitata vocabula, colle£titias ideas indi-cantia, quae proprer ufum ab illis inventa, ab imperitis, quibus ufui elfe non poffunt, negliguntur.

§. III.

Generalis haec idearum compofitarum diverfitas

cui-vis ad fe ipfum attendenti facile obvia, non ramen im-pedit j quominus materia omnis cognitionis, feu

fubftan-tiarum, feu modorum, ex uno eoaemque fonte haufta fit.

Simplices enim, quas mentis operatione , vel prout extra

nos unitae obfervantur, vel

absque exemplar conjungi-mus, ideas fingulas fenfibus debemus, nec extra illas va-gari humanum potefl ingenium; unde quoque in compo-litis noftris ideis nihil intelligimus, quam quod a fenli¬ bus hauftum collegimus. Nam fi ejus funt indolis, ut

realem, ut loquuntur Philofophi, a nominali illarum

ef-fentiam diftinguere poflimus, quales funt idese

fubftan-tiarum , de hac optime, de illa vero

nequaquam

judica-re poffumusj quamvis enim confufam ideam fubfirati

cu-A 3 jusdam,

(10)

18 DifcipUtitZ cognitionis Hominis.

G De Indole

jusdartij quod ad uniendas continendasque qualitates, quas

in re una eademque junctas obfervavimus,

animo noftro

fingamus, illud ramen quod qualeque fit nequicquam

ex-plicare conamur. Fieri icaque non poruic, quin illi, qui hancce diverfam eflentiarum indolem

animo praefentem

non habuerint, obfcura

confufaque condiderint de rerum natura fyftemata, falfaque

fapientiae fpecie verba rebus

fub-ftituerint, viamque omnem ad veramprofuturamque

rerum

naruralium cognitionem intercluderint. Hinc

quoque co n cludere faseft,ideam nominalis eftentiae

rerum, quam ad

exemplar, humana induftria non formatum, compofuimus,

nunquam completam fore, nefcimus enim quousque novae

& anteaignotte qualitates

detegipoftint;cum econtrario

ide-aenoftraecompolitae,

quae ipfae archetypae funt, er eftentiam

realema nominali diftin£tam non

habent, omninocompletae

fubjici.poflunt analyft,quod in modis fimplicibus, Mathefe-os praecipue obje£tis, unicuique

obvium eft, & in modis

mixtis fieri haud raro poteft, fi confilia

finemque,

quo-rum gratia easdem

compofuimus, rire indagare Sc cogno« fcere grave non duxerimus.

§. IV.

ttifce jam de indole compofitarum idearum prae-miftis, faciliori negotio ad differentiam

illarum, quas

il-ne exemplar formavimus,

determinandam procedimus, in id praecipue intenti, ut idearum

moralium indoles inno-tefcat, Monuimusdudum,morales ideas,

prout poftulaverit

vitae qucedam

neceflitas, compofitas elfe, qua in re cum reliquis omnibus, quae modorum mixtorum nomine a Lockio comprehenduntur,conveniunt

j unde fequi videtur,

notionesquas phyficis

corporis voluptatibus profpe&uri

formavimus,

ab illis parum vel nihil differre

, vel, quod

idem eft, utile Sc juftum

efle unius ejusdemque rei mu-tata nomina,

quae fcntentia antiquis adeo arrifit Epicureis,

(11)

quae-Idearum Moralhim 7 quarque faepius, mutata

tantummodo

paulisper

forma,

in fcenam rediit, & toties ut virtuti verseque hominum

felicitati inimica damnata fuit. Dum itaque in re adeo

periculi plena verfamur, noftrum

elfe

exiftimamus,

do-£trinam, quam de idearum moralium ortu

indicavimus,

ab immani hoc crimine purgare, Sc fimul, quousque

cum utile conveniat juftum, Sc quomodo difcreper, ita

definire, ut Charybdin eviraturi in Scyllam non

incida-mus. Si animo nobis fingeremus hominem, aliorum

con-forrione omnino orbatum, Sc ramen illi facultatem

da-remus differentiam fua inrer defideria a&ionesque

fta-tuendi, illam non aliunde, quam a rerum ad falutem

fuam majori minorive efficacia, hoc eft fua

utilitate

pete-rer, nec confilia illius cafte parceque vivendi alio nitere¬

tur judicio, quam ftudium ferner ab injuriis aeris

vel alio

quodam incommodo tuendi.

Colloces

deinde

hunc

eun-dem hominem inter alios homines, fibi Sc defiderio

Se rerum experientia äquales, fac ut

defideriis

turo

fatisfacere nifi aliorum adjutus auxilio Sc fublevatus

be-nevolentia nequeat, tum utile fibi effe mox judicabit

easdem fibi adquirere, Sc ex fuis defideriis aliorum co-gnofcens, communionem jurium

fibi

cum

illis

interce-dere animadvertet, Sc fic ea cautione fuis profpicere

commodis difcet, ut aliorum animos eorumque benevo-lentiam a fe non avertat. Iraque limites hi propriis

åe-fideriis pofiti, Sc cautelae circa modum illis

fatisfacien-di iiijunttae, non ex alio fönte derivandi, quam a

Socie-tatis neceflirate utilirateque. Unde quod ad focietatem

hane continendarp Sc firmandam omnino neceffarium eft,

juftum, qiiod vero ad eam amplificandam

commodiorem-que reddendam conducit, honeftum appellamus.

Sed

ut ne-ceffltasutilitasque, auibus in agendo ducimur,varia

eft,ita

etjam variam induit formam, variasque pro rerum

utilium,

ad quas tendit,diverfa indole Sc qualitate fubit

(12)

iE Difciplinß coguitioms Hominis.

$ De Indole

nes, fic utilitas, quae jufto honeftoque

ineft, a phyficis

commodis diverfa eft, eadem ratione,

qua homines qua-liraribus fuis difterunt ab aliis rebus, ftve animatis live inanimatis, noftris ulibus

infervientibus,

illisque antecel-lunr. Si inter lingula,

quae fuij commodi caulTa mens humana format, defideria, non nili

unicum efiet, cui,

fublata focietate humana

hominumque benevolentia, non

fatisfacere poflemus, hoc

quoque unum elTet, quod

mo-»aliratis nomen mereretur,

nec alia quaedam, vel deli» deria, vel ideae a commodorum

phyfieorum indole

di-ftinguerentur, nili quatenus cum hoc unico,

quo cum

aliis conjungeremur, vinculo

qualicunque cohsererenr. Sed ut nulli omnino deliderio,

quo urgetur homo fibi profpiciens, ademta & in ruinam a&a

focietate, fatis-fieri poteft; ita nec ullas

unquam indigentia qualicun¬ que du£ti componimus ideas, quae non morales

evadere

polfunt, efficacia, qua ad locietatis vinculum vel

reftrin-gendum vel relaxandum conducunt. Nationem

ergo moralitatis ingreditur idea

utilitatis, fed utilitas a

focieta-tis «Sc benevolentiae inter homines necellitate

temperata,

adeo ut idea moralis definiri poteft

per ejusmodi

con-jun£tionem idearum

limplicium,

quam noftris confultu««

ri commodis

formavimus,

refpe&u habito ad focietatis humanae Hörem, atque ad benevolentiam

hominum, in¬

digentia naturali Sc intelle&u nobiscum

convenientium, excitandam atque firmandam.

§. V.

Ne vero moralitatem hominum arclis

nimium

cir-cumfcripfifle limitibus videamur, necefle eft, ut breviter

indicemus, quomodo ideae officiorum , quae Deo Sc quae

nobis iplis debemus, moralem induerint

indolem. Illud in anteceflum monebimus,

nos definitione idearum

(13)

D. D.

Idearum Mor-alium. ß

ralium, quam § antecedenti

adhibuimus,

nihil aliud

effi-cere voluifle, quam pleniori analyfi

explicare ideam

mo-ralitatis a, Grotio & Pufendorfio jam dudum rradiram ,

quorum ille eandem a natura

hominis

rationali

&

fociali

deducendam efle fiatuir, hic vero, verbis potius quam

re a fuo anteceiToredifcrepans focialitatem tanrum ut illius

fundamentum adfert. Bene & fapienti confilio ambo;

hic tarnen in eo erravit, quod ofiicia erga Deum aliis determinenda efle rationibus, quam ea, quae nobis ipfis,

& quae aliis debemus hominibus,

exiftimaverit,

eadem^

que in fcientia aliis, quam jus naturae,

fubnixa

principiis

traclanda reliquerit. Nos quidem primariam &

funda¬

mentalem differentiam inter utile in genere , & utile

mo-rale in fpecie, a focietate &

convi&u hominum

firman-dis & ornandis defumimus, non tarnen idcirco iis, quae Deo, & quae nobis ipfis praeflanda

funt,

officiis

mora¬ lem indolem denegarnus; verum primariam

moralitatis

i-deam, quam dudum tradidimus, ad haec

officia

diftin-guenda translatam efle, breviter

demonftrare

conabimur.

Quod itaque ad ea, quae Deo debemus, attioet, monen-dum efle arbitramur, ideam Dei, quod fit Ens intelligens & volens, imperium in res creatas exercens, non forma¬ ri potuifle , nifi poftquam ab aliorum confortione

exci-tata reflexio homines fuam cognofcere intelligentiam

voluntatemque docuerit ; facultates enim , quibus hu¬ mana antecellit mens, fublato omni cum aliis homi¬ nibus commercio , perpetuo quafi fopore fepultae & no¬

bis ipfis ignotae jacerent, praecipue cum earum confci-entia abflra£tis contineatur ideis, quarum pauca omnino forent in mente veftigia, fi figna arbitraria, commercii

caufia cum aliis inventa, tollere veliemus; funt enim haec infirumenta, quibus & facultates exferimus & rerum

fcientiam adquirimus. Quae cum ita fint <Sc ad Cognitio¬

nen! Perfe&ionum Divinarum alia non pateat via, quam

(14)

Difciplina Cognition}s Hominis.

l01

De

Indole

ut velnoftras perfe£liones Illi

tribuamus, vel imperfe&iones

ab Illo removeamus,facile concludimuSj ideam Dei a mutuo

inrer homines commercio fuam ducere in mentibus

mor-talium originem; unde quoque generis

noftri annales

teftan-tur, homines, ubi proprio marte ad eam afcendere

labora-runt, illam rudem Sc informem primum compofuiffe, Sc

deinde,au£ta fenfim per mutuum commercium re rum

pe-ritia, magis magisque

perpoliiffe

atque

perfeciffe.

Hac

ideae Dei origine indicata , apertius jam patere

arbitra-mur, qua ratione cognitio officiorum erga Deum

transla-tione idearum noftrarum de iis, qute aliis debemus, orta

fit. Homines enim quoridiana experientia edo&i, fuam

a Divino Numine pendere falutem animadvertebant, Ted

ut iratum placarent Numen , Sc Illius benevolentiam Tibi conciliarent, aliam tentare viam, llbi ipfis reli£ti, non po-tuerunt,-, quanv illam, qua fedari hominum animos,

a-moremque illorum adquiri poffe quotidie' experiebantur; quo fiebat, ut, quamdiu rudes eorum animi nullas alias

jurium fuorum , quam virium, quibus

gaudebant,

agno*

verint limites, & inferioribus fuis infanda quselibet pro lubitu injunxerint, eadem quoque refpe£tu ad Deum fi-bi injun&a elfe crediderint, atque idcirco horrenda

fu-perftitione eultum Divini Numinis*

fcedaverinr.

Ut

vero

mitefcere mores cceperunr, 8c fapientia vires moderare

neceflum fuit, amorem intimamque animi pieratem prae-cipuum effe erga Deum officium

viderunt.

His quoque addimus perfvafionem, qua tenemur rationem vita: con-filiorumque Deo reddere,-nullam fore, nili fecuritatis

mu-tuique auxilii cauffa rationem eorundem inter fe invicem repofcere coatti fuerint morrales, Noftro iraque

judi-cio extra dubitationem politum videtur, moralitatis ideam,

a focictate primum ortam, deinde ad officia erga Deum

translatam fuiffe; quo etiam accedit, quod rationi huma¬

nas, Divino Sc fupernaturali lumine non colluftratae, nul-lami

(15)

D. D.

Indiarum Moralium♦ //

lam patere animadverrimus ad ofiicia basc determinanda Sc dijudicanda viam, nifi antea ea, quae nobis ipfis, Sc quae aliis debemus, cognita & ab errore

vindicata

fuerinr.rf).

§. VI.

Progredimur jam ad officia, quae nobis ipfis debe¬

mus , eadem quoque moralem fiiam indolem a focietate

mutuaffe breviter oftenfuri. Experiundo de rerum in no-ftram falutem efficacia erudiri, ea, quae nocent, fugimus, Sc quae juvant, appetimus, led omnis hic appetendi

fu-giendique nifus ab utiii primum ortus, a communi uti-litatis notione nullo modo diftingveretur, nifi rationem

adtionum confiliorumque nobis ipfis reddere fciremus, eamque reddendam effe, perfvafum haberemus. Cum ita-que moralem indolem idearum de iis, quae nobis debemus, explicare volumus, praecipue inquirendum effe puramus, quibus ex occafionibus., Sc qua neceffirate a&iones

defide-riaque ^confcientiae judicio fubje£bae Tunt. Parum vel ni¬

hil potiiis fibi in longitudinem profpiceret homo aliorum conforrione orbatus, praefentibus agitatus vitas fuftentan-dae Sc »tuendas rationibus in *diem viveret, nullam

compa-rationem inter defideriorum fuorum indolem effe&umque

inflituens, praecipue cum ejusmodi comparatio fine

ab-ftra£tis Sc attentione colle&is ideis peragi nequeat, quae,

ubi figna arbitraria, mutui commercii cauffa inter

homi-nes inventa, quorum ope in mente defixas haereant,

de-ficiunt, nullo modo exiftere pofTunt. Virium Sc

faculta-tum animi noftri confcientiam ab hominum focietate

omni-no remoti non magis habere poffemus, quam formam

fa-ciei fine fpeculo contemplari, Multa deinde a focietate

B 2 orta

(16)

18 Difciplina cognitionis Hominis,

/2 De Iniole

orta funt momenta, efficaciam in res nobis ipfis utiles habentia, quse vivendi majorem prudentiam requirunt,

majoremque inter defideria noftra pariunt differenriam.

Aliis semulando , quid valemus, experimur, ex eorum

ju-dicio nos ipfos aeftimare difcimus\ hinc rationern

quoque-a nobis ipfis confi'iorurn a£lionumque expofcere edoce* mur, poftquam eandem proprer neceffitatem fecuritatis

Sc benevolentiae muruo inrer fe inhituendam effe vide«

runt homines; eandem ideo ita ad imitationem eorum ,

quae in focietate inter homines fiunt, peragimus,ut fatia noftra adprobantes vel improbantes, duas diverfasque

per-fonas induifTe nobis ipfis videamur, Judicis fcilicet alte*

ram, Sc alteram Rei, quod cuilibet ad fe ipfum attenden-ti patebit. Concludimus ergo, ideas eorurn, quae nobis

ipfis praeifanda funt, moralem a focietate accepilfe indolem,

easdemque magis magisque firmatas Scperfeftasfuiffe,

pro-ut fiabiliorem elegantioremque formam induerit hominum

focietas, Sc quo magis hsec docuit Summo rerum

Mode-ratori rationem vitae morumque reddendam effe; adeo

ut officia erga nos ipfos a communi utilitatis forma

non

recediffe videantur, anrequam reiationes inter homines

j

Sc deinde illae, qute nobis cum Optimo Creatore interce-dunt, cogniras fuerint, quae quamvisa ftudio proprii com«

modi primum ortse fint, diverfam ramen quam ab

utili-tate in genere habent indolem, hoc ipfo fiudio, cui

ori-ginem debent, induerunt.

§ VII.

Ne vero quis putet, hanc idearum moralium

a

reli-quis , quas noftris confulentes commodis formavimus,

di-verütatem nimis exiguam effe, nec fatis

dignam , quae

perpetuam jufti rectique normam procreet, eum rogatum velimus, ut alia hujus differentiae fundamenta ipfe

ad-ferat, quae cum eis, que fana Sc indubia experientia de

(17)

D. D.

- ---^ ■: * - • >Ck

Idearum Moralin???. if

idearum Sc cognitionis noftrae progreflu docer,

convcni-re pofTunt. Nos fairem alia non invenimus, nifi quali-tares occulras & ideas Platonicas omnes menti impreflas denuo revivifce-re juberemus, atque deliberato coniilio

vi-am defereremus, qua crevit humana fcientia atque artes omnes utiles. Fraeterea triftem illam a fententia noflra

conclufionem eliciendam efle non reformidamus, quod

juftum Sc honeftum , ab utili formatum, etiam prouc

po-fiulaverit uriliras Sc propria commoda mutari & in

rui-nam tandem omnino agi queat; quamdiu enim focieras

mutuumque inter homines commercium nobis neceflitate

fernet commendant, perpetua Sc conftanri perfvafione ju¬

ftum ab utili diftinguent mortales, Sc quamvis lucri fal-fique commodi caufla officiorum interdum oblivifcantur ,

tacito ramen femper metu agitabuntur, ne alii quoque

eadem fibi permittant, atque fic commoda fingula, quae

ab hominum convictu eorumque focietate fibi pollicentur,

omnino evanefcant; nam quo magis quis fuam

felicita-rem aeftimare Sc quaerere didicit, eo etiam majori

certi-tudine perfpicit, illam a juftitia Sc honeftate fejundtam

ne-quaquam obtineri pofle. Haeciis, quae a fanioribus

Phi-lofophis de aeterna Sc immutabili jufti Sc honefii natura

tradita funt, non contraria efle confidimusj nifi enim omnia nos fallunt, ad hunc planum perfpicuumque

fen-fuin reduci poteft allatum Philofophorum dogma: quod

Deus ter Optimus Maximus, proprer cauflas fibi dignas,

ita humanam inlfituerit indolem, ut felicitatem indigen-tise fuae fatisfaduram Sc facultatibus convenientem ex

a-liorum auxilio Sc benevolentia unice hauriat, Sc inde

fci-at ofticia fibi injundta efle, quse non minus neceflaria

funt, quam ipfum proprii commodi ftudium , quod nifi

rnutata hominum natura mutari nequir. Qiii alia ratione

serernam Sc immutabilem hane naturam queerendam efle

fufpicati funt, iis fe involverunt rricis iisque difficulta»

(18)

IS Dtfciplhht cognitioms Hominis,

De Iudole

tum labyrintbis, ut

femet

inde

expedire,

verumque

5c

captui humano adaptatum

fenfum invenire

nunquam potuerint.

§. VI IT.

Ut vero hanc noftram ulterius probemus

adfertio-nem, 5c fimul idearum moralium indolem illuftremus,

qusedam adhuc addenda efle arbitramur. Sicut Taxa, tigna,

rrabes omnisque materia, ad conftruendam domum apta,

feparata 5c difperfa jacerent, nifi humana induftria fuis

profpe£lura commoditatibus colligerentur 5c

compone-rentur , ita etiam idese limplices, quae notiones noftras

morales ingrediuntur, nullo inter fe vinculo cohaererent,

nec in unum corpus coirent, niü defideria hominum a

focietate fublevanda easdem colligere 5c componere

coe-gerint. Atque ut cedificii ad ufus noftros exftru&i exem¬

plar fruflra extra ideas architecfi quaereres, Tic quoque

i-dearum moralium protypon extraintelleftum easdem com-ponentis invenire nequicquarn ftudemus. Hoc tarnen

Ii-bi injun&um efle opus credlderunt Philofophi, qui de

vera origine idearum ignari, eflentias fpecificas rerum

neceflarias efle viderunt, cauflasque bujus neceffitatis in

compofitione idearum quaerere nefciverunt. Sic Schola-ftici Platonizantes de osterna quadam idearum forma,

ne-fcio quo exiftente, cujus imaginem mens noftra fibi

repras-fentaret, fomniarunt.; quam ad explicandam fententiam

tot verba fenfu carentia fabricarunt, tantamque fcientiis

utiliflimis induxerunt obfcuritatem, ut maximi ingenii

vi-ri defideratam adhuc vix illis affundere lucem potuerint. Qui his confufionum Magiftris fucceflerunt Philofophi,

ceternum aliquid praeter Deum ftatuere nefas efle viden-tes, in ideis Bei formam vel exemplar idearum, quas ne¬

ceflarias vocant, quaerere cceperunt e),hac tarnen fua ope¬

ra

(19)

D. D.

n ic cr n rr a nrr r\ dutt acn d u t o a. O

Idearinn Moralium.

ra nihil omnino ad veram & utilem fcientiam augendam

conduxerunt. Tam par um denique ad homines

vel me¬

lius de officiis fuis erudiendos,

vel ad virturem firmiori

fuperftruendam fundamento cöntulerunt hce

disquilitiones,

ut potius reliquias idearum Platonicarum

in Philofophia

perpetuitati dicaverint, & aeternam confufionis materiam reliquerint, qua in errores varios myfticos & fanaticos

agitabuntur femper ingenia, de rerum indole minus foli-de erudira, illisque eo tenacius

inhserebunt, quo

aegrotan-ti imaginationi liberiorem curfum

permitrere videntur j htec enim fublimem & abfconditam fcientiam ibi

prce-cipue latitare fufpicatur, ubi veriratem

aperta facie vi-dere non licet, Abfit a

nobis, ut ideas morales eodem

habearnusToco, ac reliquas, quas neceffitatibus noftris

fa-tisfa&uri formavimus,

efficacia enim, qua ad hominum

falutem augendam & firmandam

gaudent, illis longe an-tecellunr, & prteterea virtutes Deum fpeciali gratia

re-muneraturum vitiaque graviffimis

multarurum fore

pce-nis, & fana ratio indicat, & Sacra?

pandecta? extra du*

bium pofuerunt; noftrae

itaque de indole idearum mo¬

ralium disquifitiones non alio

tendunt, quam ut iis

fu-perftruantur fundamentis, quibus fubnixa? re&e

ae line metu erroris determinari &

dijudicari queant.

Ta

ntuml-confnlat Cudwokthum de atema fef mmutabili

Jußi & bonefli nntura &

Bihukgeri Diluådntioncs philofophica Sech I.

(20)

Figure

Updating...

References

Related subjects :